Sarvanam in Sanskrit Class 8 सर्वनाम-प्रकरणम्

We have given detailed NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Sarvanam in Sanskrit Class 8 with Answers सर्वनाम-प्रकरणम् come in handy for quickly completing your homework.

Sarvanam Padani in Sanskrit Class 8

Sanskrit Mein Sarvnam Class 8

सर्वनाम – ये शब्दाः संज्ञापदानां स्थाने प्रयुज्यन्ते ते सर्वनामशब्दाः भवन्ति। (जो शब्द संज्ञा के स्थान पर प्रयुक्त होते हैं, उन्हें सर्वनाम कहते हैं) जैसे- रामः-सः, सीता-सा। संस्कृत में सर्वनाम शब्दों के रूप तीनों लिंगों तथा वचनों में होते हैं। सर्वनाम शब्दों को जानने के लिए पुरुष को जानना भी अनिवार्य है।

लिंग, वचन और पुरुष

1. लिंग – पुरुष-स्त्री जाति आदि के ज्ञान को लिंग कहते हैं। संस्कृतभाषा में तीन लिंग हैं- पुंल्लिग, स्त्रीलिंग और नपुंसकलिंग।
2. वचन – संख्या का ज्ञान कराने को ‘वचन’ कहते हैं। संस्कृत में वचन तीन हैं-एकवचन, द्विवचन और बहुवचन।
3. पुरुष – संस्कृत में पुरुष तीन प्रकार के हैं-प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष और उत्तम पुरुष।

1. प्रथम पुरुष-जिस व्यक्ति के बारे में कुछ कहा जाए, उसे प्रथम पुरुष या अन्य पुरुष कहते हैं।
   जैसे- सः, तौ, ते, सा, ते, ताः, तत्, ते, तानि आदि। तत् (वह) और एतत् (यह) के सभी विभक्तियों एवं वचनों के शब्द इसी पुरुष में आते हैं।
2. मध्यम पुरुष – जिस व्यक्ति से बात कही जाए, उसे मध्यम पुरुष कहते हैं। इसमें युष्मद् शब्द के सभी रूप आते हैं।
   जैसे- त्वम्, युवाम्, यूयम् आदि।
3. उत्तम पुरुष – जो व्यक्ति बात कहता है, वह उत्तम पुरुष कहलाता है। इसमें अस्मद् शब्द के सभी रूप आते हैं।
   जैसे- अहम् आवाम्, वयम् आदि।

सर्वनाम शब्द-रूपाणि

तत् (वह), पुंल्लिगः

सर्वनाम शब्दों में संबोधन नहीं होता।

तद् (वह), स्त्रीलिंगः

तद् (वह), नपुंसकलिंगः

शेष रूप पुंल्लिग के समान होते हैं।

एतद् (यह, इस, इन), पुंल्लिगः

एतद्, स्त्रीलिंगः

एतद्, नपुंसकलिंगः

शेष रूप पुंल्लिग के समान होते हैं।

किम्, (क्या, कौन), पुँल्लिगः

किम्, स्त्रीलिंगः

किम्, नपुंसकलिंगः

शेष रूप पुँल्लिग के समान होते हैं।
सर्वनाम ‘किम्’ का प्रयोग प्रश्न निर्माण के लिए होता है।

1. सूर्योदयः तमः नश्यति । ………. सूर्योदयः किम् नश्यति?
2. रामः खादति। ……… कः खादति ?
3. संस्कृतभाषा प्राचीनतमा भाषा अस्ति । …… का प्राचीनतमा भाषा अस्ति ?

अस्मद् (मैं, हम)
उत्तम पुरुषवाचक सर्वनाम

युष्मद् (तू, तुम)
मध्यम पुरुषवाचक सर्वनाम

सर्व (सब), पुंल्लिग

सर्व, स्त्रीलिंगः

सर्व, नपुंसकलिंगः

शेष रूप पुँल्लिग के समान होते हैं।

इदम् (यह) पुंल्लिगः

इदम्, स्त्रीलिंगः

इदम्, नपुंसकलिंगः

शेष रूप पुंल्लिग के समान होते हैं।

सर्वनाम Worksheet with Answers Class 8

अभ्यासः

1. अधोलिखितेषु रिक्तस्थानानि कोष्ठकगतशब्देभ्यः उचितां विभक्तिं संयोज्य तत्पदैः पूरयत-

1. ……… बालिकाः पठन्ति । (तद्)
2. सः ……. वृक्षात् पतति। (एतद्)
3. सा …… जननी अस्ति। (अस्मद्)
4. …… नाम किम् अस्ति ? (युष्मद्)
5. …… वाटिका अस्ति । (इदम्)
6. …… बालिका: नृत्यन्ति । (सर्व)
7. अहम् …….. सह गच्छामि। (तद्)

उत्तर:

1. ता:
2. एतस्मात्
3. मम
4. तव
5. इयम्
6. सर्वाः
7. तेन

2. अधोलिखितेपदेषु का विभक्तिः किं च वचनम् ?

(i) युष्मत्
(ii) सर्वाभिः
(iii) एतेषु
(iv) तानि
(v) कया
(vi) तस्याम्
(vii) अस्माकम्
(viii) युस्मान्
(ix) केषाम्
(x) अस्य
उत्तर:
विभक्तिः – वचनम्
(i) पञ्चमी – एकवचनम्
(ii) तृतीया – बहुवचनम्
(iii) सप्तमी – बहुवचनम्
(iv) प्रथमा, द्वितीया – बहुवचनम्
(v) तृतीया – एकवचनम्
(vi) सप्तमी – एकवचनम्
(vii) षष्ठी – बहुवचनम्
(viii) द्वितीया – बहुवचनम्
(ix) षष्ठी – बहुवचनम्
(x) षष्ठी – एकवचनम्

बहुविकल्पीय प्रश्नाः

1. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरम् चित्वा लिखत-

प्रश्न 1.
उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत-
________ जनाः सुखम् इच्छन्ति।
(क) सर्वाः
(ख) सर्वे
(ग) सर्वाण
(घ) सर्वाणि
उत्तर:
(ख) सर्वे

प्रश्न 2.
अध्यापकः …….. पारितोषिकं यच्छति ?
(क) कस्य
(ख) कस्मै
(ग) कस्याः
(घ) कम्
उत्तर:
(ख) कस्मै

प्रश्न 2.
रेखांकितपदे का विभक्तिः किं च वचनम्?
अध्यापकः कस्मै पारितोषिकं यच्छति?
(क) षष्ठी, एकवचन
(ख) चतुर्थी, एकवचन
(ग) पंचमी, द्विवचन
(घ) सप्तमी, एकवचन
उत्तर:
(ख) चतुर्थी, एकवचन

प्रश्न 3.
अधोलिखिते वाक्ये रिक्तस्थाने किं पदं भविष्यति?
________ गृहम् समीपे अस्ति?
(क) किम्
(ख) कस्मात्
(ग) कस्मिन्
(घ) कस्य
उत्तर:
(घ) कस्य

प्रश्न 4.
उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
________ जननी अस्ति।
(क) एतस्याः
(ख) एषा
(ग) एताः
(घ) एतस्यै
उत्तर:
(ख) एषा

प्रश्न 5.
निम्नलिखितवाक्ये रिक्तस्थाने किं पदं भविष्यति?
__________ भारतदेशः शोभनः।
(क) आवाम्
(ख) अस्मत्
(ग) अस्माकम्
(घ) मह्यम्
उत्तर:
(ग) अस्माकम्

प्रश्न 6.
प्रश्ननिर्माणं क्रियताम्-
श्रीरामः ________ पुत्रः आसीत्?
(क) किम्
(ख) कस्मात्
(ग) केन
(घ) कस्य
उत्तर:
(घ) कस्य

प्रश्न 7.
उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
________ पत्राणि सुन्दराणि सन्ति।
(क) ते
(ख) ताः
(ग) तानि
उत्तराणि:
(ग) तानि

प्रश्न 8.
रमेश: …… किम् अवदत्?
(क) त्वम्
(ख) त्वाम्
(ग) त्वया
(घ) तव
उत्तर:
(ख) त्वाम्

प्रश्न 9.
अद्य …. मातुलः गृहम् आगच्छति।
(क) मम
(ख) मत्
(ग) माम्
(घ) मया
उत्तर:
(घ) मया

प्रश्न 10.
……… सरोवरे कच्छपाः सन्ति ।
(क) अस्य
(ख) अस्मिन्
(ग) अस्यां
(घ) अस्याः
उत्तर:
(ख) अस्मिन्

प्रश्न 11.
भवान् …….. धर्मे विश्वसिति ?
(क) कस्याः
(ख) कम्
(ग) कस्य
(घ) कस्मिन्
उत्तर:
(घ) कस्मिन्

प्रश्न 12.
…….. परिश्रमं कुर्वन्ति ते एव सफलाः भवन्ति।
(क) सः
(ख) ता:
(ग) ये
(घ) सा
उत्तर:
(ग) ये

प्रश्न 13.
…….. जनक: मां न जानाति।
(क) तव
(ख) त्वम्
(ग) त्वत्
(घ) त्व
उत्तर:
(क) तव

प्रश्न 14.
……. कारणेन रामः वनम् गतवान्?
(क) कया
(ख) केन
(ग) कम्
(घ) किम्
उत्तर:
(ख) केन

प्रश्न 15.
यानि फलानि पक्वानि ……. एव आनय।
(क) तत्
(ख) तम्
(ग) तानि
(घ) तान्
उत्तर:
(ग) तानि

प्रश्न 16.
‘तस्मिन्’ इत्यत्र का विभक्तिः?
(क) प्रथमा
(ख) षष्ठी
(ग) सप्तमी
(घ) चतुर्थी
उत्तर:
(ग) सप्तमी

प्रश्न 17.
कोष्ठकदत्तस्य सर्वनाम-शब्दस्य उचितरूपं रिक्तस्थाने लिखत-

1. ________ बालिकायाः गृहम् कुत्र अस्ति? (इदम्)
2. ________ आम्रवृक्षः। (एतद्)
3. ________ बालकेभ्यः। (सर्व)
4. ________ आश्रमे मुनयः निवसन्ति। (इदम्)
5. ________ गृहे। (किम्)
6. ________ गुरवे (तद्)

उत्तर:

1. अस्याः
2. एषः
3. सर्वेभ्यः
4. अस्मिन्
5. कस्मिन्
6. तस्मै

2. कोष्ठकदत्तस्य सर्वनाम – शब्दस्य उचितरूपं रिक्तस्थाने लिखत-

1. ……. बालिकायाः गृहम् कुत्र अस्ति ? (अस्या:/अस्य)
2. …… आम्रवृक्षः। (एषः/एतद्)
3. …… बालकेभ्यः। (सर्वाभ्यः/सर्वेभ्यः)
4. …… आश्रमे मुनयः निवसन्ति। (अस्मिन्/अस्याम्)
5. …….. गृहे । (कस्मिन्/कस्याम्)
6. …….. गुरवे (तस्मै/तस्याः)
7. अद्य ……. कुत्र गन्तुम् इच्छथ। (युवाम्/यूयम्)
8. ……. वाटिकायाम् अनेके वृक्षाः सन्ति। (अस्मिन्/अस्याम्)
9. …….. वृक्षे मधुराणि फलानि सन्ति। (तस्यां/तस्मिन्)
10. …….. पुष्पाणि सुन्दराणि सन्ति । (इमानि/इमे)
11. श्रीकृष्णेन सह …… मित्राणि अपि क्रीडन्ति । (तस्य/तस्याः)
12. ……. सर्वे भारतीयाः वीराः शूराः च स्मः। (वयम्/यूयम्)

उत्तर:

1. अस्याः
2. एषः
3. सर्वेभ्यः
4. अस्मिन्
5. कस्मिन्
6. तस्मै
7. यूयम्
8. अस्याम्
9. तस्मिन्
10. इमानि
11. तस्य
12. वयम्