Sandhi in Sanskrit Class 8 Examples

We have given detailed NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Sandhi in Sanskrit Class 8 with Answers संधि come in handy for quickly completing your homework.

Class 8 Sanskrit Sandhi Vichchhed

Sandhi Viched in Sanskrit Class 8

Sandhi Class 8 Sanskrit – Sandhi Sanskrit Class 8

सन्धि – अत्यन्त समीपवर्ती दो वर्गों के मेल से जो परिवर्तन अथवा विकार आता है, उसे सन्धि कहते हैं (परः सन्निकर्षः संहिता) हिमालयः = हिम + आलयः। इस उदाहरण में अ + आ इन वर्गों का मेल होकर आ रूप बना। इसे ही सन्धि कहते हैं।

सन्धि तीन प्रकार की है-स्वर सन्धि, व्यंजन सन्धि और विसर्ग सन्धि।

(1) स्वर सन्धि- एक स्वर के साथ दूसरे स्वर के मेल से जो परिवर्तन होता है उसे स्वर सन्धि कहते हैं। स्वर सन्धि के मुख्य भेद निम्नलिखित हैं-

1. दीर्घसन्धिः
दीर्घसन्धि के अनेक प्रकार होते हैं-

प्रथम-प्रकार: – पूर्वपद के अन्त के ‘अ’ के साथ उत्तरपद के आरम्भ के ‘अ’ का मेल होने पर दोनों के स्थान पर ‘आ’ हो जाता है-

उदाहरणानि-

1. राम + अयनम् = रामायणम्
2. शब्द + अर्थौ = शब्दार्थों
3. नर + अधमः = नराधमः
4. पुरुष + अर्थः = पुरुषार्थः
5. कृष्ण + अर्जुनौ = कृष्णार्जुनौ

द्वितीय-प्रकारः – पूर्वपद के अन्त के ‘अ’ के साथ उत्तरपद के आरम्भ के ‘आ’ का मेल होने पर दोनों के स्थान पर ‘आ’ हो जाता है-

उदाहरणानि-

1. राम + आज्ञा = रामाज्ञा
2. धर्म + आस्था = धर्मास्था
3. धन + आदेशः = धनादेशः
4. परम + आचार्यः = परमाचार्यः
5. वर्ष + आगमः = वर्षागमः

तृतीय-प्रकार: – पूर्वपद के अन्त के ‘आ’ के साथ उत्तरपद के आरम्भ के ‘अ’ का मेल होने से दोनों के स्थान पर ‘आ’ हो जाता है-

उदाहरणानि-

1. वर्षा + अन्तः = वर्षान्तः
2. रमा + अङ्गानि = रमाङ्गानि
3. कृपा + अस्ति = कृपास्ति
4. दया + अर्थी = दयार्थी
5. लता + अपि = लतापि

चतुर्थ-प्रकार: – पूर्वपद के अन्त के ‘आ’ के साथ उत्तरपद के आरम्भ के ‘आ’ का मेल होने पर दोनों के स्थान पर ‘आ’ हो जाता है-

उदाहरणानि-

1. सुधा + आकरः = सुधाकरः
2. महा + आशयः = महाशयः
3. दया + आनन्दः = दयानन्दः
4. प्रिया + आदेशः = प्रियादेशः
5. सुरा + आलयः = सुरालयः

इसी तरह ह्रस्व अथवा दीर्घ इकार/ईकार के साथ ह्रस्व अथवा दीर्घ इकार/ईकार के मेल से दोनों के स्थान एक दीर्घ ईकार (ई) हो जाता है।

उदाहरणानि-

इ + इ

1. गिरि + इन्द्रः =
2. कपि + इच्छा =
3. अभि + इष्टम् =
4. प्रति + इच्छति =
5. इति + इयम् =

इ + ई

1. मुक्ति + ईशः =
2. रति + ईश्वरः =
3. अति + ईतः =
4. परि + ईक्षा =
5. मुनि + ईहा =

ई + इ

1. नदी + इव =
2. लक्ष्मी + इन्द्रः =
3. सखी + इति =
4. महती + इच्छा =
5. देवी + इष्टम् =

ई + ई

1. नदी + ईशः =
2. लक्ष्मी + ईश्वरः =
3. सखी + ईर्ष्या =
4. महती + ईतिः =
5. देवी + ईहा =

ई (उत्तराणि)

1. गिरीन्द्रः
2. कपीच्छा
3. अभीष्टम्
4. प्रतीच्छति
5. इतीयम्

ई (उत्तराणि)

1. मुक्तीश:
2. रतीश्वरः
3. अतीतः
4. परीक्षा
5. मुनीहा

ई (उत्तराणि)

1. नदीव
2. लक्ष्मीन्द्रः
3. सखीति
4. महतीच्छा
5. देवीष्टम्

ई (उत्तराणि)

1. नदीश:
2. लक्ष्मीश्वरः
3. सखीर्ष्या
4. महतीति:
5. देवीहा

उकार / ऊकार के साथ उकार / ऊकार का मेल होने पर दोनों के स्थान पर ‘ऊ’ वर्ण हो जाता है।

उदाहरणानि-

उ + उ

1. वटु + उपरि =
2. भानु + उदयः =
3. पृथु + उदकः =
4. लघु + उक्तिः =
5. साधु + उत्सवः =

उ + ऊ

1. लघु + ऊर्जः =
2. सिन्धु + ऊर्मिः =
3. साधु + ऊचुः =
4. मधु + ऊरुः =
5. बहु + ऊर्णा =

ऊ + उ

1. भू + उपरि =
2. हिन्दू + उदयः =
3. कर्कन्धू + उदकः =
4. चमू + उक्तिः =
5. वधू + उत्सवः =

ऊ + ऊ

1. चमू + ऊर्जः =
2. वधू + ऊरुः =
3. भू + ऊर्ध्वम् =
4. चमू + ऊर्ध्वम् =
5. हिन्दू + ऊर्जः =

ऊ (उत्तराणि)

1. वटूपरि
2. भानूदयः
3. पृथूदकः
4. लघूक्तिः
5. साधूत्सवः

ऊ (उत्तराणि)

1. लघूर्जः
2. सिन्धूमिः
3. साधूचुः
4. मधूरुः
5. बहूर्णा

ऊ (उत्तराणि)

1. भूपरि
2. हिन्दूदयः
3. कर्कन्धूदकः
4. चमूक्तिः
5. वधूत्सवः

ऊ (उत्तराणि)

1. चमूर्जः
2. वधूरुः
3. भूर्ध्वम्
4. चमूर्ध्वम्
5. हिन्दूर्जः

ऋकार / ऋकार का ऋ / ऋकार से मेल होने पर ऋकार हो जाता है-

उदाहरणानि-

• पितृ + ऋणम् = पितॄणम्
• भ्रातृ + ऋणम् = भ्रातृणम्
• कर्तृ + ऋणम् = कर्तृणम्
• मातृ + ऋणम् = मातृणम्
• दातृ + ऋणम् = दातृणम्
• भर्तृ + ऋणम् = भर्तृणम्

2. गुणसन्धिः

1. अ + इ = ए – सुर + इन्द्रः = सुरेन्द्रः
2. अ + ई = ए – गण + ईशः = गणेशः
3. आ + इ = ए – महा + इन्द्रः = महेन्द्रः
4. आ + ई = ए – महा + ईशः = महेशः
5. अ + उ = ओ – सूर्य + उदयः = सूर्योदयः
6. अ + ऊ = ओ – जल + ऊर्मिः = जलोमिः
7. आ + उ = ओ – गङ्गा + उदकम् = गङ्गोदकम्
8. आ + ऊ = ओ – गङ्गा + ऊर्मयः = गङ्गोर्मयः
9. अ + ऋ = अर् – देव + ऋषिः = देवर्षिः
10. आ + ऋ = अर् – महा + ऋषिः = महर्षिः
11. अ + लृ = अल् – तव + लृकारः = तवल्कारः
12. आ + लृ = अल् – माला + लृकारः = मालल्कारः

3. वृद्धिसन्धिः

1. अ + ए = ऐ – तव + एव = तवैव
2. अ + ऐ = ऐ – मत + ऐक्यम् = मतैक्यम्
3. आ + ए = ऐ – तथा + एव = तथैव
4. आ + ऐ = ऐ – तथा + ऐक्यम् = तथैक्यम्
5. अ + ओ = औ – जन + ओघः = जनौघः
6. आ + ओ = औ – मम + औरसः = ममौरसः
7. अ + औ = औ – महा + औषधम् = महौषधम्
8. आ + औ = औ – महा + औदार्यम् = महौदार्यम्

4. यण्सन्धिः

1. इ + अन्य स्वर = य् + अन्य स्वर – यदि + अपि = यद्यपि
2. ई + अन्य स्वर = य् + अन्य स्वर – देवी + उवाच = देव्युवाच
3. उ + अन्य स्वर = व् + अन्य स्वर – अनु + अयः = अन्वयः
4. ऊ + अन्य स्वर = व् + अन्य स्वर – वधू + आदेशः = वध्वादेशः
5. ऋ + अन्य स्वर = र् + अन्य स्वर – मातृ + अंशः = मात्रंशः
6. लृ + अन्य स्वर = ल् + अन्य स्वर – लृ + आकृतिः = लाकृतिः

5. अयादिसन्धिः

1. ए + कोई स्वर = अय् + कोई स्वर – हरे + ए = हरये
2. ऐ + कोई स्वर = आय् + कोई स्वर – नै + अकः = नायकः
3. ओ + कोई स्वर = अव् + कोई स्वर – भो + अति = भवति
4. औ + कोई स्वर = आव् + कोई स्वर – नौ + इकः = नाविकः

6. पूर्वरूपसन्धिः

पदान्त ए + अ = ए + 0(ऽ) = एऽ
उदाहरणम्-

• हरे + अव = हरेऽव

7. पररूपसन्धिः

अकारान्त उपसर्ग (प्र, उप, अव) + ए / ओ = 0 + ए / ओ = ए / ओ
उदाहरणम्-

• प्र + एषणम् = प्रेषणम्
• उप + ओषति = उपोषति
• अव + ओषति = अवोषति

8. प्रकृतिभावसन्धिः (सन्धि-निषेध)

उदाहरणानि-

• कवी + इमौ = कवी इमौ
• विष्णू + एतौ = विष्णू एतौ
• लते + एते = लते एते

पूर्वपद में द्विवचन के ई, ऊ, ए होने पर ऐसा होता है।

स्वर-सन्धि तालिका
1. दीर्घ – आ, ई, ऊ, ऋ	नदी + ईश्वरः = नदीश्वरः
2. गुण – ए, ओ, अर्, अल्	रमा + ईशः = रमेशः
3. वृद्धि – ऐ, औ	महा + औदार्यम् = महौदार्यम्
4. यण – य्, र, ल, व्	हरि + आनन्दः = हर्यानन्दः
5. अयादि – अय्, आय, अव्, आव्	नै + अकः = नायकः
6. पूर्वरूप – परस्वर लोप	धर्मे + अस्मिन् = धर्मेऽस्मिन्
7. पररूप – पूर्वस्वर लोप	प्र + एषयति = प्रेषयति
8. प्रकृतिभाव – निषेध	कवी + इमौ = कवी इमौ

अभ्यासः

1. रिक्तस्थानपूर्तिः क्रियताम्

1. धृति + ….. = धृत्युत्साहः
2. साधु + उत्सवः = …..
3. ……. + ……. = देवर्षिः
4. पौ + अक: = ……..
5. सूर्य + उदयः = ……
6. कृति + इन्द्र: = ……
7. ………. + असुराः = सुरासुराः
8. ……… + इष्टम् = अभीष्टम्
9. …… + अक: = सायकः
10. ….. + अन्तः = पदान्तः

उत्तर:

1. उत्साहः
2. साधूत्सवः
3. देव + ऋषिः
4. पावक:
5. सूर्योदय:
6. कृतीन्द्र:
7. सुर
8. अभि
9. सै
10. पद

2. सन्धिं कुरुत –

1. धर्म + अन्धः = ………….
2. ईश्वर + इच्छा = ……….
3. विना + अपि = ………….
4. यदि + आगच्छति = …….
5. मधु + अरिः = ………….
6. अनु + अयः = ………….
7. नै + इका = ………….
8. दया + आनन्दः = ……….
9. यथा + एव = ………
10. देव + ऋषिः = ……….

उत्तर:

1. धर्मान्धः
2. ईश्वरेच्छा
3. विनापि
4. यद्यागच्छति
5. मध्वरि:
6. अन्वयः
7. नायिका
8. दयानन्दः
9. यथैव
10. देवर्षिः

3. सन्धिच्छेदं कुरुत-

1. रवये = ………… + …………
2. साध्विति = ………… + …………
3. ज्ञानोदय: = ………… + …………
4. तथैक्यम् = ………… + …………
5. यथोचितम् = ………… + …………
6. भवति = ………… + …………
7. लक्ष्मीशः = ………… + …………
8. सुरेन्द्रः = ………… + …………
9. महाशय: = ………… + …………
10. यथोक्तम्: = ………… + …………
11. गंगोदकम् = ………… + …………
12. सुधाकरः = ………… + …………

उत्तर:

1. रवि + ए
2. साधु + इति
3. ज्ञान + उदयः
4. तथा + ऐक्यम्
5. यथा + उचितम्
6. भो + अति
7. लक्ष्मी + ईश:
8. सुर + इन्द्रः
9. महा + आशय:
10. यथा + उक्तम्
11. गंगा + उदकम्
12. सुधा + आकरः

4. वाक्येषु सन्धिं / सन्धिच्छेदं कुरुत-

1. पदस्य + अन्ते किम् अस्ति ?
   
2. मम + इच्छा न अस्ति ।
3. अयं भावः न + आसीत् ।
4. सः खलु + अयमेव अस्ति ।
5. त्वं न + आस्तिकः असि ।
6. अवयानः कक्षायाः नै + अकः अस्ति ।
7. अहम् प्रातः देव + आलयं गच्छामि।
   
8. यथा + उचितम् क्रियताम् ।
9. छात्रा: विद्या + आलयम् गच्छन्ति।
10. अभि + इष्टम् कार्यम् कुरु ।

उत्तर:

1. पदस्यान्ते
2. ममेच्छा
3. नासीत्
4. खल्वयमेव
5. नास्तिक:
6. नायक:
7. देवालयं
8. यथोचितम्
9. विद्यालयम्
10. अभीष्टम्

5. कोष्ठकेभ्यः उचितं पदं चित्वा लिखत-

1. देव इन्द्रः = ………. (देविन्द्र:, देवेन्द्र:)
2. तत्र अपि = …… (तत्रापि, तत्रपि)
3. महा ऋषिः = ….. (महर्षि:, महार्षि:)
4. तत्र एव = ……. (तत्रेव, तत्रैव)
5. इति आदिः = …… (इत्यादि:, इतियादिः)

उत्तर:

1. देवेन्द्रः
2. तत्रापि
3. महर्षिः
4. तत्रैव
5. इत्यादिः

बहुविकल्पीय प्रश्नाः

रेखाङ्कितपदानां सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत-

प्रश्न 1.
तत्र रमणीयं भो + अनं अस्ति।
(क) भोअनं
(ख) भोनं
(ग) भवनं
(घ) भावनं
उत्तराणि:
(ग) भवनं

प्रश्न 2.
सभायाम् कवी आगतौ।
(क) कवि + आगतौ
(ख) कवि + अगतौ
(ग) कवी + अगतौ
(घ) कवी + आगतौ
उत्तराणि:
(घ) कवी + आगतौ

प्रश्न 3.
अस्माकं कक्षायाः नायकः पुरुः अस्ति।
(क) नाय + अकः
(ख) नै + अकः
(ग) नाय् + अकः
(घ) ने + अक:
उत्तराणि:
(ख) नै + अक:

प्रश्न 4.
वनेषु बहवः मुनीन्द्राः वसन्ति।
(क) मुनि + इन्द्राः
(ख) मुनी + इन्द्राः
(ग) मुनि + ईन्द्राः
(घ) मुनि + न्द्राः
उत्तराणि:
(क) मुनि + इन्द्राः

प्रश्न 5.
हरिद्वारे अनेके देव + आलयाः सन्ति।
(क) देवलयाः
(ख) देवालयाः
(ग) देवालयः
(घ) देवालया
उत्तराणि:
(ख) देवालयाः

प्रश्न 6.
सूर्य + उदये तमः नश्यति।
(क) सूर्योदये
(ख) सूर्युदये
(ग) सूर्योदये
(घ) सूदये
उत्तराणि:
(क) सूर्योदये

प्रश्न 7.
यथा रोचते तथा + एव कुरुत।
(क) तथोव
(ख) तथैव
(ग) तथेव
(घ) तथौव
उत्तराणि:
(ख) तथैव

प्रश्न 8.
द्वारे को + अपि तिष्ठति।
(क) कोअपि
(ख) कोपि
(ग) कायपि
(घ) कोऽपि
उत्तराणि:
(घ) कोऽपि

प्रश्न 9.
साधवः त्यागेऽपि सुखं लभन्ते।
(क) त्यागे + पि
(ख) त्यागै + अपि
(ग) त्यागे + अपि
(घ) त्याग + अपि
उत्तराणि:
(ग) त्यागे + अपि

प्रश्न 10.
अस्मिन् देशे भवताम् सु + आगतम्।
(क) सुआगतम्
(ख) स्वागतम्
(ग) स्वगतम्
(घ) सुगतम्
उत्तर:
(ख) स्वागतम्

प्रश्न 11.
अद्य + एव मरणमस्तु युगान्तरे वा ।
(क) अद्यैव
(ख) अद्येव
(ग) अद्योव
(घ) अद्यएव
उत्तर:
(क) अद्यैव

प्रश्न 12.
पर + उपकारः एव श्रेष्ठः धर्मः ।
(क) परोपकरः
(ख) परोपकारः
(ग) परुपकारः
(घ) परौपकारः
उत्तर:
(ख) परोपकारः

प्रश्न 13.
मुनीश्वरः वने वसति।
(क) मुनि + ईश्वर:
(ख) मुनी + ईशवर:
(ग) मुनि + इश्वरः
(घ) मुनि + इशवरः
उत्तर:
(क) मुनि + ईश्वर:

प्रश्न 14.
अहम् वनोत्सवं द्रष्टुम् गच्छामि।
(क) वन + ऊत्सवं
(ख) वन + उत्सवं
(ग) वन + ओत्सवं
(घ) वन + ओत्सवं
उत्तर:
(ख) वन + उत्सवं

प्रश्न 15.
प्रथमः पूज्यः देवः गणेशः अस्ति।
(क) गण + ऐश:
(ख) गण + ईश:
(ग) गण + इश:
(घ) गण + एश:
उत्तर:
(ख) गण + ईश:

प्रश्न 16.
सुधाकरः रात्रौ शोभते ।
(क) सुध + आकरः
(ख) सुधा + अकरः
(ग) सुध + अकरः
(घ) सुधा + आकरः
उत्तर:
(घ) सुधा + आकरः

प्रश्न 17.
मञ्चे नायकः आगच्छति।
(क) नै + अक:
(ख) ने + यक:
(ग) ना + यक:
(घ) ने + अक:
उत्तर:
(क) नै + अक:

प्रश्न 18.
गायिका गीतम् गायति ।
(क) गाय + इका
(ख) गै + इका
(ग) गे + इका
(घ) गाय + ईका
उत्तर:
(ख) गै + इका

प्रश्न 19.
प्रति + एकम् शब्दं ध्यानेन श्रुणुत ।
(क) प्रत्येक
(ख) प्रत्येकम्
(ग) प्रतिएकम्
(घ) प्रत्युकम्
उत्तर:
(ख) प्रत्येकम्

प्रश्न 20.
अथ देवी + उवाच।
(क) देव्युवाच
(ख) देव्यूवाच
(ग) देवीवाच
(घ) देवीउवाच
उत्तर:
(क) देव्युवाच

प्रश्न 21.
‘इत्युक्ति’ इत्यत्र कः सन्धिः?
(क) गुण सन्धि
(ख) वृद्धि सन्धि
(ग) यण् सन्धि
(घ) दीर्घ सन्धि
उत्तराणि:
(ग) यण् सन्धिः

प्रश्न 22.
‘नयनं’ इति पदे कः सन्धिः?
(क) अयादि सन्धिः
(ख) पररूप सन्धिः
(ग) गुण सन्धिः
(घ) प्रकृतिभाव सन्धि
उत्तराणि:
(क) अयादि सन्धि।