By going through these Sanskrit Class 6 Notes and NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 11 Hindi Translation Summary Explanation Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि students can clarify the meanings of complex texts.
Class 6 Sanskrit Chapter 11 Summary Notes पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Class 6 Summary
प्रस्तुत पाठ में नीति के श्लोकों के माध्यम से जीवन में अपनाने योग्य गुणों को बताया गया है।
- पृथ्वी पर जल, अन्न व नीति श्लोक वास्तविक रत्न हैं।
- उदार स्वभाव वाले व्यक्ति संपूर्ण पृथ्वी को ही अपना परिवार मानते हैं।
- सभी कार्य परिश्रम करने से ही सफल होते हैं।
- विनम्र व सेवाभावी व्यक्ति की आयु, विद्या, यश व बल हमेशा बढ़ते हैं।
- देवता वहाँ सहायता करते हैं, जहाँ परिश्रम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति व पराक्रम उपस्थित रहते हैं ।
- विद्या से ही विनम्रता, विनम्रता से पात्रता, पात्रता से धन तथा धन से धार्मिक कार्य पूरे होते हैं, जिससे व्यक्ति को सुख मिलता है।
- माता व मातृभूमि स्वर्ग से भी महान होती हैं।
- विद्या व धन स्वयं के पास होने पर ही समय पर काम आता है।
संस्कृत भाषा में सुभाषितों का बड़ा महत्व है। सुभाषित शब्द संस्कृत में ‘सु’ उपसर्गपूर्वक ‘भाष्’ धातु से बना है, जिसका तात्पर्य है- सुन्दर वचन । सुभाषितों में नीति, ज्ञान, प्रेरणा इत्यादि से संबद्ध अनेक विषय प्राप्त होते हैं, जो व्यावहारिक ज्ञान से परिपूर्ण हैं। सुभाषितों पर संस्कृत में अनेक ग्रन्थ भी मिलते हैं।
इस पाठ में हम कुछ प्रेरणादायक सुभाषितों को पढ़ेंगे।
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि Class 6 Notes
पाठ – शब्दार्थ एवं सरलार्थ
(1)

शिक्षकः – छात्राः! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति ।
छात्रा – श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे किम् अस्ति ?
शिक्षकः – छात्राः! एतानि स्फोरकपत्राणि भित्तौ स्थापयन्तु । तदनन्तरं स्वयम् एव पश्यन्तु ।
छात्रा – श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे तु सुन्दरं चित्रम् अस्ति । श्लोकाः अपि सन्ति ।
शिक्षकः – सत्यम्! एतानि सुभाषितानि सन्ति । सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति । एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति।
छात्राः – श्रीमन्! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
अद्य – आज (Today),
भित्तै – दीवार पर (On the wall),
तदनन्तरम् – उसके बाद (After that),
श्लोका: – श्लोक (Verses),
उत्तमकार्यार्थं – उत्तम कार्य के लिए (For good work),
प्रेरणां – प्रेरणा (Motivation)।
सरलार्थ –
शिक्षक – छात्रो ! देखो, आज मेरे हाथ में स्फोरक पत्र हैं।
छात्रा – श्रीमान् ! स्फोरक पत्र में क्या है?
शिक्षक – छात्रो! इन सभी स्फोरक पत्रों को दीवार पर लगाइए। उसके बाद स्वयं ही देखिए ।
छात्रा – श्रीमान् ! स्फोरक पत्र में सुंदर चित्र हैं। श्लोक भी हैं।
शिक्षक – सचमुच! ये सभी सुभाषित हैं। सुंदर वचन ही सुभाषित होते हैं। ये सभी हम लोगों को उत्तम कार्य करने की प्रेरणा देते हैं।
छात्राः – श्रीमान् ! तो हम लोग सुभाषित पढ़ते हैं।
![]()
(2)

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥
पदच्छेदः – पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नम् सुभाषितं मूढैः पाषाण- खण्डेषु रत्न – संज्ञा विधीयते ।
अन्वयः – पृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितम् (इति) त्रीणि रत्नानि (सन्ति) । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।
भावार्थ: – पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति । तानि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितं च भवन्ति । किन्तु मूर्खजनाः तु पाषाणखण्डान् रत्नानि इति वदन्ति।
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
पृथिव्याम् – धरती पर (On the earth),
त्रीणि – तीन (Three),
जलम् – पानी (Water),
अन्नम् – अन्न (Food),
सुभाषितम् – सुन्दर वचन (Epigram),
पाषाणखण्डेषु – पत्थर के टुकड़ों में (In the pieces of stones)।
सरलार्थ-
पृथ्वी पर तीन रत्न हैं- जल, अन्न और अच्छे वचन । मूर्खों के द्वारा पत्थर के टुकड़ों को रत्न की संज्ञा दी जाती है।
(3)

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥
पदच्छेदः –
अयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसाम्
उदारचरितानां तु वसुधा एव कुटुम्बकम् ।।
अन्वयः –
अयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसां (जनानां भवति)।
उदारचरितानां (जनानां ) तु वसुधा एव कुटुम्बकम् (भवति) ।
भावार्थ:
एषः स्वजनः अस्ति, एषः च परः जनः अस्ति इति एतादृशं चिन्तनं तु सङ्कुचितभावयुक्तानां जनानां भवति।
येषाम् उदारस्वभावः अस्ति तेषां कृते तु सम्पूर्णा पृथ्वी एव परिवारः भवति।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
निज: – अपना (Own),
पर: – अन्य (Other),
लघुचेतसाम् – क्षुद्र हृदय वालों का (Of narrow-minded),
वसुधा – पृथ्वी (Earth)।
सरलार्थ-
यह मेरा है, यह उसका है, इसकी गणना छोटी सोच वाले लोग करते हैं। श्रेष्ठ लोगों के लिए संपूर्ण धरती ही एक परिवार है।
(4)

उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥
पदच्छेदः –
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ।
अन्वयः –
कार्याणि उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति मनोरथैः न ( सिध्यन्ति )।
(यथा) मृगाः (स्वयं) सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति । ।
भावार्थ: –
वयं यानि कार्याणि कुर्मः तानि केवलम् इच्छया न सिध्यन्ति । कार्यस्य सिद्ध्यर्थं परिश्रमः तु आवश्यकः एव । सिंह: यद्यपि शक्तिमान् भवति तथापि आहारस्य कृते सः अपि परिश्रमं करोति । सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः स्वयम् एव न प्रविशन्ति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
उद्यमेन – परिश्रम से (With effort),
सिध्यन्ति – पूर्ण होते हैं (Accomplishes),
कार्याणि-कार्य (Works),
मनोरथै: – इच्छा के द्वारा (By will),
सिंहस्य – शेर के (Of lions),
मुखे – मुख में (In mouth)।
सरलार्थ-
परिश्रम करने से ही कार्य पूर्ण होते हैं, केवल मन में इच्छा करने से नहीं । सोते हुए शेर के मुँह में भी मृग स्वयं ही प्रवेश नहीं करते हैं।

![]()
(5)
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥

पदच्छेदः – अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुः विद्या यशः बलम्।
अन्वयः – तस्य नित्यम् अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः आयुः
विद्या यशः बलम् (च इति) चत्वारि वर्धन्ते ।
भावार्थ: – यः जनः सर्वदा वृद्धानां ज्येष्ठानां च सेवां सम्मानं च करोति, तथा च यः तान् सविनयं प्रणमति, तस्य जनस्य आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
वृद्धोपसेविनः – बुजुर्गों की सेवा करने वाले का (Of the person who serves elders),
आयु-उम्र (Age),
विद्या – ज्ञान (Knowledge) ।
सरलार्थ-
बड़ों का अभिवादन करने वाले और वृद्धों की नित्य सेवा करने वाले मनुष्य की आयु, विद्या, यश और बल – ये चार चीजें बढ़ती हैं।
(6)

उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ॥
पदच्छेदः – उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः षड् एते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत्।
अन्वयः – यत्र उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः च एते षड् वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् (भवति)।
भावार्थ: – यः जनः परिश्रमं करोति, साहसं करोति, धैर्यं धरति, बुद्धेः प्रयोगं करोति, बलशाली वर्तते, पराक्रमी च वर्तते, तस्य कार्ये परमेश्वरः अपि सहायतां करोति ।
शब्दार्थाः : (Word Meanings) :
उद्यमः – परिश्रम (Hardwork),
साहसम् – साहस (Daring),
शक्ति: – बल (Power/strength),
सहायकृत्-सहायता करने वाला (One who helps)।
सरलार्थ-
उद्यम, साहस, धीरज, बुद्धि, बल और पराक्रम- ये छह गुण जहाँ ( जिस व्यक्ति में ) होते हैं, उसकी सहायता ईश्वर करते हैं।
(7)

विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥
पदच्छेदः – विद्या ददाति विनयं विनयात् याति पात्रतां पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनात् धर्मम् ततः सुखम्।
अन्वयः – विद्या विनयं ददाति, (मनुष्यः) विनयात् पात्रतां याति पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्मं ततः सुखम् (च आप्नोति।
भावार्थ: – विद्या विनयं ददाति, विनयकारणेन जनः योग्यतां प्राप्नोति, योग्यः जनः सरलतया धनम् अर्जयति, धनेन धर्मम् आचरति, धर्मस्य आचरणेन जनः सुखं प्राप्नोति, अतः विद्या अवश्यमेव सुखं ददाति ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
ददाति – देती है (Gives),
विनयं – नम्रता (Humility),
पात्रताम् – योग्यता को (To eligibility),
आप्नोति – प्राप्त करता है (Receives),
सुखम् – सुख (Happiness)।
सरलार्थ-
विद्या विनय देती है। विनय से पात्रता आती है। पात्रता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख प्राप्त होता है।
(8)

अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते ।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥
पदच्छेदः – अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते जननी
जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी ।
अन्वयः – हे लक्ष्मण! स्वर्णमयी अपि लङ्का मे (मह्यं) न रोचते ।
यतो हि जननी जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी (भवति) ।
भावार्थः – श्रीरामः लक्ष्मणं कथयति यत् हे लक्ष्मण ! यद्यपि लङ्का स्वर्णमयी अस्ति तथापि लङ्कायां निवासः न मह्यं रोचते, यतः जननी जन्मभूमिः च इति द्वयं स्वर्गात् अपि श्रेष्ठम् अस्ति । अतः मातृभूमौ निवासः उचितः ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
स्वर्णमयी – सोने की (Golden),
जननी – माँ (Mother),
जन्मभूमिः – जहाँ जन्म लिया हो (Land, where one is born)|
सरलार्थ-
हे लक्ष्मण! सोने की बनी हुई लंका भी मुझे अच्छी नहीं लगती है। माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर हैं।
![]()
(9)

पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् ।
कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम्॥
पदच्छेदः – पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद् धनम्।
अन्वयः – पुस्तकस्था तु या विद्या (अस्ति), परहस्तगतं (च यद्) धनम् (अस्ति), (तद् उभयम् अपि) कार्यकाले समुत्पन्ने (सति) – न सा विद्या, न (च) तद् धनम् (स्वस्य उपयोगाय भवति ) ।
भावार्थः – कस्यचित् समीपे अनेकानि पुस्तकानि सन्ति किन्तु यदि तानि न कदापि पठितानि तर्हि पुस्तके लिखितं ज्ञानं
समागते अवसरे सहायकं न भवति, अपितु बुद्धिस्था विद्या एव कार्यं साधयति । एवमेव अन्येभ्यः प्रदत्तं धनम् अपि समागते अवसरे सहायकं न भवति, स्वहस्ते यत् धनं भवति तदेव धनं कार्यं साधयति इति।

शब्दार्था: (Word Meanings) :
परहस्तगतं – दूसरों के हाथों में गया हुआ (In possession of other’s hand),
कार्यकाले – काम के समय में (In the time of need),
धनम् – धन (Money)।
सरलार्थ-
पुस्तक में स्थित विद्या और दूसरों के हाथ में गया हुआ धन, दोनों ही कार्य के समय आवश्यकता पड़ने पर काम नहीं आते।
वयं शब्दार्थान् जानीम:
