Dhaturupani in Sanskrit Class 8 धातुरूप प्रकरणम्

We have given detailed NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Dhaturupani in Sanskrit Class 8 with Answers धातुरूपाणि come in handy for quickly completing your homework.

Dhatu Roop in Sanskrit Class 8

Class 8 Sanskrit Dhatu Roop

जिन शब्दों से कार्य के होने या करने का बोध हो उसे ‘क्रिया’ कहते हैं तथा उसके मूल रूप को धातु कहते हैं। जैसे- लिखना क्रिया का मूल रूप है लिख् अतः लिखना क्रिया की धातु ‘लिख्’ है। धातु के रूप पाँच लकारों में बनते हैं।

1. लट् लकारः – वर्तमानकाल – अहम् पठामि।
2. लृट् लकारः – भविष्यत् काल – सूर्यः अस्तं गमिष्यति।
3. लङ् लकारः – भूतकालः – ते अखेलन्।
4. लोट् लकारः – आज्ञा – त्वम् खाद।
5. विधिलिङ् लकारः – इच्छार्थक / आदेशात्मक – सः लिखेत्।

(परस्मैपदी तथा आत्मनेपदी धातुओं के रूप-लट्, लङ् तथा लृट् लकारों में)

(i) परस्मैपदी धातवः

(क) वर्तमानकाले (लट् लकारे) प्रयोगाः

(ख) भूतकाले (लङ् लकारे) प्रयोगाः

(ग) भविष्यत्काले (लृट् लकारे) प्रयोगाः
(गम्, रक्ष, हस्, पा, खाद्, भक्ष्, चर्, वद्)

(घ) लट् लकारे वस्-चर्-रक्ष-पूज्-धातूनां रूपाणि
(वस् धातु = रहना। चर् धातु = करना, चरना, चलना। रक्ष् = रक्षा करना। पूज् = पूजा करना।)

(ङ) लङ् लकारे प्रमुख-धातुरूपाणि
(सभी प्रमुख धातुओं के लङ् लकार के रूप)

लट् लकार के अन्य रूप-

कृ धातु के लट्, लङ् व लृट् लकारों में रूप-

(ii) आत्मनेपदी धातवः

धातुरूपाणि Class 8 Sanskrit

अभ्यासः

1. लङ्लकारस्य समुचितक्रियापदैः रिक्तस्थानानि पूरयत-

उदाहरणम्-त्वं जलम् अपिबः। (पा)

1. वयम् सत्यम् ……….। (वद)
2. युवां फलम् ……। (खाद्)
3. ते देशम् ………। (रक्ष्)
4. छात्रा: पाठान् ……..। (पठ्)
5. कन्याः देवम् …..। (पूज्)
6. माता गृहे ……..। (वस्)
7. पिता कार्यालयम् ………। (गम्)
8. मालाकारः मालाम् ………। (कृ)

उत्तर:

1. अवदाम
2. अखादतम्
3. अरक्षन्
4. अपठन्
5. अपूजयन्
6. अवसत्
7. अगच्छत्
8. अकरोत्

2. लोटलकारस्य समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत-

1. ते गृहे ………..। (अस्)
2. यूयं विद्यालयम् …….. । (गम्)
3. सः विद्यालयात् ……। (आगम्)
4. सः पुष्पम् ………। (दृश्)
5. हरिः भक्तम् ……….। (पूज्)
6. मुनयः वने ………। (वस्)
7. नार्यः गृहे ………। (स्था)

उत्तर:

1. सन्तु
2. गच्छत
3. आगच्छतु
4. पश्यतु
5. पूजयतु
6. वसन्तु
7. तिष्ठन्तु

3. लट्लकारस्य समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत-

उदाहरणम्-वयं दुग्धं पिबामः । (✓पा)

1. ग्रामीणा: ग्रामेषु ……….। (✓वस्)
2. जलचरा: ‘जले ………। (✓चर्)
3. कमलानि तडागेषु । (✓वि/कस्)
4. आवां वार्तां ……….। (✓कृ)
5. युवां वृक्षान् …….। (✓दृश्)
6. पितरौ पुत्रं ………। (✓पाल्)

उत्तर:

1. वसन्ति
2. चरन्ति
3. विकसन्ति
4. कुर्वः
5. पश्यथः
6. करिष्यन्ति ।

4. लृट्लकारस्य समुचितपदैः रिक्तस्थानानि ‘पूरयत-

उदाहरणम्-

1. ते विद्यालयं गमिष्यन्ति । (✓गम्)
2. वयम् सूर्योदयं …….। (✓दृश्)
3. यूयम् देवान् …..। (✓पूज्)
4. तौ पत्रं ………। (✓लिख्)
5. आवां गृहात् …..। (आ✓गम्)
6. मित्राणि भोजनं ……….। (✓कृ)
उत्तर:
2. द्रक्ष्यामः
3. पूजयिष्यथः
4. लेखिष्यतः
5. आगमिष्यावः
6. पालयतः

5. निर्देशानुसार रूपं लिखत-

1. गम्-मध्यम पुरुष (लट्) ।
2. दृश् – उत्तम पुरुष (लट्) ।
3. चर्-प्रथम पुरुष (लृट्) ।
4. पठ्–मध्यम पुरुष (लङ्)।
5. हस्–प्रथम पुरुष (लङ्)।
6. भू – उत्तम पुरुष (लृट्) ।
7. कृ-मध्यम पुरुष (लङ) ।
8. अस् – उत्तम पुरुष (लट्) ।
9. नम् – प्रथम पुरुष (लोट्)
10. लिख् – उत्तम पुरुष (लङ)

उत्तर:

1. गच्छसि – गच्छथः – गच्छथ।
2. पश्यामि – पश्यावः – पश्यामः ।
3. चरिष्यति – चरिष्यतः – चरिष्यन्ति ।
4. अपठः – अपठतम् – अपठत।
5. अहसत् – अहसताम् – अहसन्।
6. भविष्यामि – भविष्यावः – भविष्यामः ।
7. अकरोः – अकुरुतम् – अकुरुत।
8. अस्मि – स्वः – स्मः ।
9. नमतु – नमताम् – नमन्तु।
10. अलिखम् – अलिखाव – अलिखाम।

बहुविकल्पीय प्रश्नाः

1. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् क्रियापदं चित्वा लिखत-

प्रश्न 1.
मयूराः उद्याने केकारव ………।
(क) कुर्वन्ति
(ख) कुरुत:
(ग) करोति
(घ) करोमि
उत्तर:
(क) कुर्वन्ति

प्रश्न 2.
वयं स्वास्थ्यलाभाय योगासनं ………।
(क) कुर्वः
(ख) कुर्मः
(ग) करोमि
(घ) कुरुत
उत्तर:
(ख) कुर्मः

प्रश्न 3.
धनिकौ दरिद्रेभ्यः धनम् ………।
(क) यच्छति
(ख) यच्छन्ति
(ग) यच्छतः
(घ) यच्छ
उत्तर:
(ग) यच्छतः

प्रश्न 4.
यूयम् उद्याने ………।
(क) क्रीडसि
(ख) क्रीडथः
(ग) क्रीडन्ति
(घ) क्रीडथ
उत्तर:
(घ) क्रीडथ

प्रश्न 5.
रावणः सीताम् ………।
(क) अहरत्
(ख) अहरन्
(ग) अहरः
(घ) अहरम्
उत्तर:
(क) अहरत्

प्रश्न 6.
अहम् पुरस्कारम् प्राप्य ………।
(क) अनृत्यः
(ख) अनृत्यम्
(ग) अनृत्याम
(घ) अनृत्याव
उत्तर:
(ख) अनृत्यम्

प्रश्न 7.
बालिके पाठम् ………।
(क) अस्मरताम्
(ख) अस्मरत्
(ग) अस्मराम
(घ) अस्मरः
उत्तर:
(क) अस्मरताम्

प्रश्न 8.
भवान् कदा विद्यालयम् ………।
(क) अगच्छत्
(ख) अगच्छः
(ग) अगच्छम्
(घ) अगच्छाम्
उत्तर:
(क) अगच्छत्

प्रश्न 9.
सर्वे जनाः श्वः आगरानगरम् ………।
(क) गमिष्यति
(ख) गमिष्यन्ति
(ग) गमिष्यसि
(घ) गमिष्यतः
उत्तर:
(ख) गमिष्यन्ति

प्रश्न 10.
अम्बा सुतायै ओदनं ………।
(क) पचिष्यति
(ख) पचिष्यन्ति
(ग) पचिष्यतः
(घ) पचिष्यसि
उत्तर:
(क) पचिष्यति

प्रश्न 11.
अद्य शनिवारः श्वः रविवारः ………।
(क) भविष्यन्ति
(ख) भविष्य:
(ग) भविष्यति
(घ) भविष्यसि
उत्तर:
(ग) भविष्यति

प्रश्न 12.
किम् त्वम् चलचित्रम् द्रष्टुम् ………।
(क) गमिष्यसि
(ख) गमिष्यति
(ग) गमिष्यन्ति
(घ) गमिष्यतः
उत्तर:
(क) गमिष्यसि

प्रश्न 13.
‘सेव्’ धातु लट्लकारे प्रथमपुरुषे एकवचने किं रूप भविष्यति?
(क) सेवेते
(ख) सेवते
(ग) सेवन्ते
(घ) सेवे
उत्तर:
(ख) सेवते

प्रश्न 14.
लट्लकारे ‘भू’ धातोः उत्तमपुरुषे द्विवचने ___________ रूपं अस्ति।
(क) भवति
(ख) भवन्ति
(ग) भवतः
(घ) भवावः
उत्तर:
(घ) भवावः

प्रश्न 15.
निम्नलिखितपदे कः लकारः अस्ति?
पास्यतः
(क) लट्लकारः
(ख) लोट्लकारः
(ग) लङ्लकारः
(घ) लृट्लकारः
उत्तर:
(घ) लृट्लकारः

प्रश्न 16.
निम्नलिखितपदे कः पुरुषः?
आस्तम्
(क) उत्तमपुरुष
(ख) मध्यमपुरुष
(ग) प्रथमपुरुष
(घ) कुपुरुष
उत्तर:
(ख) मध्यमपुरुष

प्रश्न 17.
लट्लकारस्य क्रियापदेन रिक्तपूर्तिः क्रियन्ताम्
भवान् विद्यालयं कदा ___________?
(क) गच्छसि
(ख) गच्छति
(ग) गच्छन्ति
(घ) गच्छामि
उत्तर:
(ख) गच्छति

प्रश्न 18.
लङ्लकारस्य पदेन रिक्तपूर्तिः क्रियन्ताम्
वने मुनयः ___________।
(क) वसन्ति
(ख) अवसन्
(ग) अवसत्
(घ) वसन्तु
उत्तर:
(ख) अवसन्

प्रश्न 19.
अधोलिखितवाक्ये लुट्लकारस्य रूपेण रिक्तस्थानं पूरयत-
सर्वे जनाः श्वः मुम्बईनगरं ___________।
(क) गमिष्यथ
(ख) गमिष्यति
(ग) गमिष्यन्ति
(घ) गमिष्यसि
उत्तर:
(ग) गमिष्यन्ति

प्रश्न 20.
लट्लकारस्य रूपेण रिक्तपूर्तिः क्रियन्ताम्।
सरोवरेषु नीलानि उत्पलानि ___________।
(क) अविकसन्
(ख) अविकसत्
(ग) विकसन्ति
(घ) विकसति
उत्तर:
(ग) विकसन्ति

प्रश्न 21.
‘कृ’ धातोः लङ्लकारे मध्यमपुरुषे बहुवचने किं रूप?
(क) अकुरुत
(ख) अकुरूताम्
(ग) अकरोः
(घ) अकरोत्
उत्तर:
(क) अकुरुत

2. कोष्ठकेषु प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं क्रियापदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

1. वर्षाकाले मयूराः ……..। (नृत्यति/नर्तिष्यन्ति)
2. लोके रामायणकथा सदैव …….। (प्रचरिष्यति/प्रचरिष्यन्ति)
3. कपोता: भूमौ तण्डुलान् ……..। (अपश्यत्/अपश्यन्)
4. अभिषेक: विद्यालये प्रथमं स्थानं ……….। (प्राप्नोत्/प्राप्नुवन्त:)
5. किम् त्वम् गीताम् ……। (अपठत्/अपठः)
6. भीमार्जुनौ युद्धनिपुणौ …….. (आसीत्/आस्ताम्)
7. सुरा: अमृतपानम् ……। (अकुर्वन्/अकरोत्)
8. यूयम् फलानि ………। ( भक्षयथ / भक्षयथः)

उत्तर:

1. नर्तिष्यन्ति
2. प्रचरिष्यति
3. अपश्यन्
4. प्राप्नोत्
5. अपठः
6. आस्ताम्
7. अकुर्वन्
8. भक्षयथ

3. उचितधातुरूपाणि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

(i) अहम् पितरम् ……..।
(क) प्रक्ष्यसि
(ख) प्रक्ष्यति
(ग) प्रक्ष्यामि
(घ) प्रक्ष्यावः
उत्तर:
(ग) प्रक्ष्यामि

(ii) वानराः कदलीफलानि ……..।
(क) भक्षयन्ति
(ख) भक्षयथः
(घ) भक्षयति
(ग) भक्षयतः
उत्तर:
(क) भक्षयन्ति

(iii) युवाम् अभिनयं कर्तुं ……..।
(क) इच्छथः
(ख) इच्छथ
(ग) इच्छसि
(घ) इच्छति
उत्तर:
(क) इच्छथः

(iv) यथेष्टं कार्यं ……….।
(क) कुरुत:
(ख) कुरुत
(ग) करो:
(घ) कुर्वः
उत्तर:
(ख) कुरुत

(v) वयं प्रातः व्यायामं ……….।
(क) कुर्म
(ख) कुर्मः
(ग) कुर्वः
(घ) करोति
उत्तर:
(ख) कुर्मः

(vi) अहम् उपहारं ……….।
(क) क्रीणामि
(ख) क्रीणसि
(ग) क्रीणावः
(घ) क्रीणामः
उत्तर:
(क) क्रीणामि

(vii) ते प्रदर्शनीं द्रष्टुम् ………….।
(क) गमिष्यति
(ख) गमिष्यसि
(ग) गमिष्यन्ति
(घ) गमिष्यावः
उत्तर:
(ग) गमिष्यन्ति

(viii) राज्ञः पुत्राः अशिक्षिता: ……।
(क) आसीत्
(ख) अस्ति
(ग) आसन्
(घ) असि
उत्तर:
(ग) आसन्

(ix) जना: ईशं ……।
(क) नंस्यति
(ख) नंस्यतः
(ग) नंस्यन्ति
(घ) नंस्यसि
उत्तर:
(ग) नंस्यन्ति