We have given detailed Class 9 Sanskrit Solutions and Class 9th Sanskrit Sharada Chapter 5 Question Answer एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी NCERT Solutions come in handy for quickly completing your homework.
Sanskrit Class 9 Chapter 5 Question Answer एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
Class 9 Sanskrit Ch 5 Question Answer NCERT Solutions एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी प्रश्न उत्तर कक्षा 9
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत |
(पाठ के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति ?
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान् ?
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति ?
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति ?
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति ?
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति ?
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः ?
उत्तर:
(क) यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यते ।
(ख) अध्यापकः चैट – जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगलमानचित्रं, जेमिनि, मेटा- कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटिचेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धेः उदाहरणानि उक्तवान् ।
(ग) यन्त्राणि दत्तांशमाध्यमेन शिक्ष्यन्ते ।
(घ) ‘डेटासेट’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति ।
(ङ) कृतकबुद्धि: शिक्षायां, चिकित्सायां कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च प्रयुज्यते ।
(च) दीक्षा, स्वयं, सर्वेषां कृते कृतबुद्धिः, पी.एम.ई – विद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र-तत्र प्रयुज्यन्ते । एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति ।
(छ) यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति ।
(ज) अद्यत्वे कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन हि विभिन्न प्रकारकाः साइबर अपराधाः समाजेषु देशेषु च चलन्ति। डीप्-फेक् समस्यामाध्यमेन मिथ्यादृश्ये यत्र मुखं वाणी च मिथ्या प्रस्तूयते ।
(झ) अस्य अभिप्रायोऽस्ति यत् कृतकबुद्धि: मानवस्य साहाय्यार्थं भवेत्, तस्य नियन्त्रणाय न । अतः कृतकबुद्धिसाक्षरता, नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणं सर्वकारेण नियन्त्रणम्, आत्मनियन्त्रणं चेति विविधाः उपायाः अस्माभिः करणीयः ।
२. मेलनं कुरुत – तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत ।
(मिलान कीजिए तन्त्रों के कार्यों का विचार कर उचित विकल्प चुनिए ।)
उत्तर:
स्तम्भ: (अ) – स्तम्भ: (ब)
(क) चैट-जीपीटी (Chat-GPT) – (iv) संवादयन्त्रम्
(ख) डीप्-फेक् (Deepfake) – (vii) मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्
(ग) शिक्षक: – (i) नैतिकतायाः शिक्षां करोति ।
(घ) एलेक्सा (Alexa) – (vi) गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च
(ङ) डेटासेट् (Dataset) – (ix) यन्त्रपाठशालायाः नाम
(च) दीक्षा (Diksha) – (ii) ए.आई. आधारित शिक्षाप्रणाली
(छ) अपूर्वानुमेय- नियन्त्रणम् (Predictive Policing) – (x) अपराधशमनाय प्रयोगः
(ज) गूगल मानचित्रं (Google Maps) – (iii) पथनिर्देशनं करोति
(झ) पूर्वग्रहः – (v) पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्
(ञ) दॅल्ल्-ई (DALL-E) – (viii) चित्रोत्पादनाय ए. आई. अनुप्रयोगः
३. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(नीचे दी गई मंजूषा से शब्दों को चुनकर रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप् फेक्, सम्वादयन्त्रम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वाग्रहः, नैतिकता ।
(क) यन्त्राणां शिक्षणाय ………… ‘नामक: दत्तांशसमूहः उपयुज्यते ।
(ख) चैट – जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि ……… इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति ।
(ग) यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः …….. इति उच्यते ।
(घ) यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि ……. करोति।
(ङ) …….. सदैव करुणां विवेकं च शिक्षयन्ति कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति ।
(च) कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन ……… प्राप्नुवन्ति ।
(छ) मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः ……… इति कथ्यते ।
(ज) ड्रोनस्य माध्यमेन बीज – वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च …….. भवति ।
(झ) यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि …….. हानिं प्राप्नोति ।
उत्तर:
(क) डेटासेट्
(ख) कृतकबुद्धिः
(ग) सम्वादयन्त्रम्
(घ) पूर्वाग्रहः
(ङ) शिक्षक:
(च) प्रशिक्षणम्
(छ) डीप्-फेक्
(ज) कृषिक्षेत्रे
(झ) नैतिकता
४. पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अत्र वामतः दक्षिणं (यथा- कृतकबुद्धिः) उपरितः अधः (यथा- डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत इति ।
(पाठ के अनुसार हुए शब्द जाल दिया गया है, यहाँ बाएँ से दाएँ (जैसे – कृत्रिम बुद्धि) और ऊपर से नीचे (जैस-डेटासेट) उदाहरण के अनुसार नवीन पदों का रेखांकन कीजिए ।)
वर्गचित्रजालम्
उत्तर:
५. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✗) वा चिनुत ।
(निम्नलिखित वाक्यों को पढ़कर शुद्ध (✓) अथवा अशुद्ध (✗) चुनिए ।)
(क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत। ( )
(ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। ( )
(ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति । ( )
(घ) अक्षतः चैट्बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति । ( )
(ङ) ए.आइ. डीप्-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति । ( )
(च) आर्य: चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति । ( )
(छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैट्बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति । ()
उत्तर:
(क) ✗
(ख) ✗
(ग) ✓
(घ) ✗
(ङ) ✓
(च) ✗
(छ) ✓
६. एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत।
(इस चित्र के आधार पर संस्कृत भाषा में पाँच वाक्य रचिए ।)
(क) …………………..
(ख) ………………….
(ग) ………………….
(घ) …………………..
(ङ) …………………..
उत्तर:
(क) इदं चित्रं कृत्रिमबुद्धेः महत्त्वं प्रदर्शयति ।
(ख) चित्रे एक: यन्त्रमानवः तिष्ठति ।
(ग) चित्रे एका महिला सङ्गणके कार्यं करोति ।
(घ) चित्रे एकः पुरुषः यन्त्रमानवेन सह वार्तालापं करोति ।
(ङ) चित्रे सङ्गणककक्षे अनेके जनाः कार्यं कुर्वन्ति ।
७. अधोलिखित- वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में कर्तृपद और क्रिया पद चुनिए ।)
उत्तर:
कर्तृपदम् – क्रियापदम्
(क) आर्य: – कुर्वन् आसीत्
(ख) यशिका – वर्णयति
(ग) शिक्षकः – सूचयति
(घ) अथर्व – दत्तवान्
(ङ) वेदः – विवेचयति
८. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में विशेषण और विशेष्य चुनिए ।)
उत्तर:
विशेषणम् – विशेष्यम्
(क) अतिसक्रियं – संगणकयन्त्रम्
(ख) गम्भीरं – गवेषणम्
(ग) सुबोधा – प्रस्तुति:
(घ) सुस्पष्टः – सन्देशः
(ङ) आधुनिकः – दृष्टिकोण:
स्वाध्यायान्मा प्रमदः
बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः ।
प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपत्ज्ञप्तिचेतना।।
धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसम्।
अवधानं समाधानं प्रणिधानं तथैव च।।
(1.5.1-2, अमरकोश:)
बुद्धिः इत्यर्थे अमरकोषे बहवः पर्यायवाचकाः शब्दाः उल्लिखिताः सन्ति। ते यथा- मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि:, चित्, संविद्, प्रतिपत्, ज्ञप्तिः, चेतना, धारणावती मेधा च एते सर्वेऽपि शब्दाः स्त्रीलिङ्गे विद्यन्ते ।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
अधोलिखितेषु क्षेत्रेषु कृतकबुद्धया युक्तानाम् उपकरणानां, तन्त्राणाम् अनुप्रयोगाणां च क्षेत्रानुसारं नामानि सङ्गृह्य लिखत ।
शिक्षाक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, वाणिज्ये, सैन्यक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, मनोरञ्जनक्षेत्रे, वास्तुकलाक्षेत्रे, विधिक्षेत्रे, सामान्यजीवनक्षेत्रे च ।
Class 9th Sanskrit Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी Question Answer
संस्कृत कक्षा 9 पाठ 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी के प्रश्न उत्तर
प्रश्न 1.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत ।
(निम्नलिखित नाट्यांशों को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए |)
नाट्यांशः 1
अध्यापकः – सुष्ठु ! यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते ।
अथर्वः – आम्, चैट-जीपीटी इति नामकं संवादोपकरणमपि कृतकबुद्ध्या युक्तम् अस्ति ।
अध्यापकः – साधु! चैट – जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा – कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटिचेत्यादयः अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाः कृतकबुद्धियुक्ताः सन्ति ।
शिका – अहं चैट-जीपीटी इत्यनेन अनेकेषां प्रश्नानां यथेष्टम् उत्तराणि प्राप्तवती । इदं कृतकबुद्ध्याः कारणात् एव संभवम् ।
अथर्वः – मम माता ‘एलेक्सा’ नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति । एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति ।
पावनी – अहो ! मम माता गूगल- सहायकेन सह वार्तां करोति ।
I. एकपदेन उत्तरत लिखत ।
(एक पद में उत्तर लिखिए |)
- कानि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति ?
- अथर्वस्य माता कस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति ?
- ‘एलेक्सा’ किम् ज्वालयति ?
उत्तर:
- अचेतनयन्त्राणि
- एलेक्सा
- विद्युद्दीपं
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।)
- ‘एलेक्सा’ इत्यस्य कार्यं किम् अस्ति ?
- वैज्ञानिकाः किं मन्यन्ते?
- पावनी माता कया सह वार्तां करोति ?
उत्तर:
- एतत् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थिति च सूचयति ।
- यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते ।
- पावनी माता गूगल – सहायकेन सह वार्तां करोति ।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)
- “मम माता ‘एलेक्सा’ नामकस्य यन्त्रस्य उपयोगं करोति” अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किमस्ति ?
- ‘अनेकेषां प्रश्नानाम्’ अत्र विशेषणपदं किमस्ति ?
अथवा
- ‘उचितम्’ पदस्य पर्यायं किम् प्रयुक्तम् ?
- “सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते” अत्र ‘सा’ सर्वनामपदम् कस्यै प्रयुक्तम् ?
उत्तर:
- माता
- अनेकेषाम्
अथवा
- सुष्ठु
- कृतकबुद्धये
नाट्यांश: 2
अध्यापकः – अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम ‘डेटासेट्’ इति ! कृतबुद्धिः यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति ।
यशिका – किन्तु आचार्य ! यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति?
अध्यापकः – आम्! यदा प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति । एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते । कृतकबुद्धिः अद्यापि विकासपदे अस्ति । सेदानीं मानवीयपरिचर्या – विवेकेन सह त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतुं शक्यते ।
श्रेया – गुरुवर ! एषा बुद्धिः केषु स्थलेषु उपयुज्यते ?
अध्यापकः – श्रेये! तव प्रश्नः अतीव महत्त्वपूर्ण: । शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु च कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते।
अथर्वः – महोदय ! कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति ? किं शिक्षकस्य स्थाने कृतकबुद्धिः अस्मान् पाठयिष्यति ? एतत् कथं सम्भवति ?
अध्यापकः – दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धि:, पी.एम्. ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैट्बोट्, भाषानुवादोपकरणानि च यत्र-तत्र प्रयुज्यन्ते । एतानि कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि सन्ति । एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति ।
आकाशः – हा धिक् ! एतेषां कारणेन मानवशिक्षकः किं प्रयोजनरहितः भविष्यति ?
I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए।)
- अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम किम् अस्ति ?
- एषः दोषः कः कथ्यते ?
- का अद्याति विकासपदे अस्ति?
उत्तर:
- डेटासेट्
- पूर्वग्रहः
- कृतकबुद्धिः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
- कृतकबुद्धिः भूरिशः कुत्र उपयुज्यते ?
- ‘सः इदानीम् मानवीय परिचर्या’ केन सह त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतं शक्यते ?
- “कृतकबुद्धिः कथं शिक्षायां साहाय्यं करोति ?” केन कथितम्?
उत्तर:
- शिक्षायाम्, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते कलासङ्गीक्षेत्रे मनारञ्जनादिषु क्षेत्रेषु कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते ।
- सः इदानीम् मानवीय परिचर्या विवकेन सह त्रुटिरहितरूपेण ग्रहीतं शक्यते ।
- प्रस्तुतवाक्यं ‘अथर्वेन’ कथितम्।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)
- ‘कृत्रिमबुद्धिः’ शब्दस्य पर्यायः किमस्ति?
- “एषा बुद्धिःस्थलेषु उपयुज्यते” अस्मिन् वाक्ये क्रियापदमस्ति ?
अथवा
- ‘एषः दोष:’ अत्र विशेष्यपदं किमस्ति ?
- “एतेषां कारणेन मानवशिक्षकः प्रयोजनरहितः भविष्यति?” अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किमस्ति ?
उत्तर:
- कृतकबुद्धिः
- उपयुज्यते
अथवा
- दोष:
- मानवशिक्षक:
नाट्यांशः 3
अध्यापकः – तथाविधः सङ्कटः नापतेत् इति भारतसर्वकारेण स्किल्-इण्डिया, डिजिटल इण्डिया ई-स्किल्-इण्डिया चेत्याद्याः अनेकाः योजनाः सञ्चाल्यन्ते। एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिता: युवानः नवीनवृत्ती: प्राप्तुम् अर्हन्ति । वस्तुतः कृतकबुद्धिः स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति, अपि तु कृतकबुद्धिप्रशिक्षितः जनः कदाचित् अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत् ।
यशिका – गुरुवर! कृतकबुद्धि- द्वारा भविष्ये मानुषजीवनं कीदृशं भविष्यति ?
अध्यापकः – यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं, सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति ।
श्रेया – कृतकबुद्धिः एव मानवीयबुद्धिं कार्यक्षमतां च द्विगुणितां करिष्यति इति मम मतम्। भारतीय-कृतकबुद्धिप्रभाव- सम्मेलनम्-2026 (India AI Impact Summit – 2026 ) इत्यत्रापि उक्तमेतम्।
अध्यापकः – उत्तमं कथनम् ! ‘कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी’- इति वाक्यम् अस्माकं मनसि स्पष्टं स्यात् ।
सर्वे – म्! वयं जागरूकाः नागरिकाः भवाम, सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम, अपि च डिजिटल – भारतं समृद्धं करवाम ।
I. एकपदेन उतरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए।)
- कृतकबुद्धि-द्वारा भविष्ये मानुषजीवनं कीदृशं भविष्यति ?
- का स्वतः कस्यापि वृत्तिं न हरति?
- वयं कीदृशाः नागरिकाः भवाम?
उत्तर:
- सुगमं सुरक्षितम्
- कृतकबुद्धिः
- जागरूकाः
II. पूर्णवाक्येन उतरत्त।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
- कृत्रिमबुद्धिमत्ता कस्य कार्यक्षमतां द्विगुणां करिष्यति ?
- “कृत्रिमबुद्धिः मानवीयबुद्धेः कार्यक्षमतां द्विगुणां करोति।” एतत् कथनं का कथयति ?
- यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते तर्हि जीवनं कथं भविष्यति ?
उत्तर:
- कृत्रिमबुद्धिमत्ता मानवीयबुद्धिं कार्यक्षमतां च द्विगुणां करिष्यति ।
- प्रस्तुत कथनं ‘श्रेया’ कथयति ।
- यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते तर्हि जीवनम् अधिकं सुगमं सुरक्षितं श्रेयस्करं च भविष्यति ।
III. निर्देशानुसारम् उतरत ।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
- ‘गुरुवरः’ पदस्य पर्यायपदं किमस्ति ?
- ‘अमतम्’ पदस्य विलोमपदं किमस्ति ?
अथवा
- ‘अस्माकं’ मनसि स्पष्टं स्यात्’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किमस्ति ?
- ‘जागरूकाः नागरिकाः’ अनयोः पदयोः विशेषणपदं किमस्ति ?
उत्तर:
- आचार्यः
- मतम्
अथवा
- स्यात्
- जागरूकाः
प्रश्ननिर्माणं कुरुतः
प्रश्न 2.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
(निम्नलिखितवाक्यों में रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)
- अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत् ।
- एताभिः योजनाभिः प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तिः प्राप्तुं अर्हन्ति ।
- कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति ।
- गुरुविकल्पः नास्ति ।
- भयस्य कारणमपि यथार्थम् अस्ति।
- प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति।
उत्तर:
- कस्य
- काभिः
- का
- क:
- कस्य
- केभ्य:
प्रसङ्गानुसारं प्रश्नाः
प्रश्न 3.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् अर्थरूपं चयनं कुरुत ।
(रेखांकित पदों के प्रसंग के अनुसार अर्थरूप का चयन कीजिए ।)
(i) अप्रशिक्षितस्य जनस्य पारम्परिकवृत्तिं हरेत्।
(क) जनकस्य
(ख) जनिकर्तुं
(ग) मानवस्य
(घ) शमनाय
उत्तर:
(ग) मानवस्य
(ii) मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न।
(क) स्पर्धायुक्ता
(ख) शिक्षयन्ति
(ग) शक्नुवन्ति
(घ) सहयोगिनी
उत्तर:
(क) स्पर्धायुक्ता
(iii) यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगहणन्ति इति ।
(क) अपमानं
(ख) स्वीकुर्वन्ति
(ग) अध्ययनं कर्त्तुम्
(घ) सदाचार:
उत्तर:
(ख) स्वीकुर्वन्ति
(iv) यन्त्राणामपि पाठशाला अस्ति वा?
(क) स्वयम्
(ख) शिक्षणं
(ग) कार्यालयः
(घ) विद्यालय:
उत्तर:
(घ) विद्यालय:
(v) कृतकबुद्धिः भूरिशः उपयुज्यते ।
(क) अत्यधिकः
(ख) भूरी
(ग) उभौ
(घ) ईश:
उत्तर:
(क) अत्यधिकः
मेलनं कुरुतः
प्रश्न 4.
सुमेलितं कुरुत ।
(सुमेलित कीजिए ।)
उत्तर:
सूची (अ) – सूची (ब)
(i) सङ्कुचितकृतकबुद्धिः – (ख) जीपीटी, गूगल, यू-ट्यूब
(ii) सामान्यकृतकबुद्धिः – (क) मानवसमाना बुद्धिमत्ता
(iii) अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः – (ङ) मानवात् अपि अधिका बुद्धिमती
(iv) वित्ते – (ग) अर्थव्यवस्थायाम्
(v) सहकरी – (घ) सहयोगिनी
कथापूर्तिं कुरुतः
प्रश्न 5.
अधोलिखितानां कथां मञ्जूषायाः सहायतया पूरयित्वा पुनः लिखत ।
(निम्नलिखित कथा को मंजूषा की सहायता से पूर्ण करके पुन: लिखिए |)
उत्तम: (i) ……… प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगम:, (ii) ……… चेति विधिना एतानि (iii) ……. प्रशिक्षयन्ति, अनुप्रयोगाय च (iv) …… कुर्वन्ति। आर्यः-(v) ……. पाठशाला अस्ति (vi) ……..।
अध्यापकः अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम (vii) …….. इति ! कृतकबुद्धि: (viii) ……. दत्तांशमाध्यमेन (ix) ……. करोति ।
यशिका किन्तु आचार्य ! यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि (x) …… करोति?
मञ्जूषा वा, प्रश्नः, यन्त्राणि, सज्जी, गहनाधिगमः यन्त्राणामपि यन्त्रं त्रुटि, डेटासेट, शिक्षणं ।
उत्तर:
(i) प्रश्न:
(ii) गहनाधिगमः
(iii) यन्त्राणि
(iv) सज्जी
(v) यन्त्राणामपि
(vi) वा
(vii) डेटासेट्
(viii) यन्त्रं
(ix) शिक्षणं
(x) त्रुटिं