Class 9 Sanskrit Chapter 1 Question Answer सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्

We have given detailed Class 9 Sanskrit Solutions and Class 9th Sanskrit Sharada Chapter 1 Question Answer सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् NCERT Solutions come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Class 9 Chapter 1 Question Answer सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्

Class 9 Sanskrit Ch 1 Question Answer NCERT Solutions सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्

सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् प्रश्न उत्तर कक्षा 9

१. छात्राः मिलित्वा पृथक्-पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति – गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति ।

(छात्र मिलकर पाँच-पाँच छात्रों के छोटे-छोटे समूह बनाकर विराम, गति और लय के साथ गीत गाने का अभ्यास करें)
उत्तर:
छात्र स्वयं करेंगे।

२. एकपदेन उत्तरं लिखत ।

(एक पद में उत्तर लिखिए |)

यथा ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं किम्? संस्कृतम्
(क) संस्कृतं कस्याः साधकम् ?
(ख) सर्वदा संस्कृतं कस्य सन्दोहदम् ?
(ग) संस्कृतं कस्य प्रेरणादायकम् ?.
(घ) संस्कृतं कासां परिष्कारकम् ?
(ङ) कस्य विस्तारकं संस्कृतम् ?
उत्तर:
(क) भारतीयैकतायाः
(ख) आनन्दस्य
(घ) सर्ववाणीनाम्
(ग) सत्पथस्य
(ङ) विश्वबन्धुत्वस्य

३. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत ।

(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) सर्वतः कस्याः संस्थापकं संस्कृतम् ?
(ख) कीदृशं व्रतं संस्कृतम् ?
(ग) कयोः सम्मेलनं संस्कृतम् ?
(घ) संस्कृतं कस्य चमत्कारकम् ?
(ङ) केषां यशः स्मारकं संस्कृतम् ?
उत्तर:
(क) सर्वतः शान्त्याः संस्थापकं संस्कृतम्।
(ख) त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम् ।
(ग) ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनं संस्कृतम्।
(घ) विश्वचेतसः चमत्कारं संस्कृतम् ।
(ङ) पूर्वजानां यश: स्मारकं संस्कृतम् ।

४. रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।

(रिक्त स्थानों को पूर्ण दीजिए ।)

यथा- सर्वभूतैकता कारकं संस्कृतम् ।
(क) ……….. सम्पादकं संस्कृतम्।
(ख) …….. दर्शकं संस्कृतम्।
(ग) ………… संस्कारकं संस्कृतम्।
(घ) कर्मदं ………. भक्तिदं संस्कृतम्।
(ङ) सत्यनिष्ठं ……. संस्कृतम्।
(च) शब्दलालित्य …….. संस्कृतम् ।
उत्तर:
(क) भारतीयत्व
(ख) ज्ञानपुञ्जप्रभा
(ग) सर्वमस्तिष्क
(घ) ज्ञानदं
(ङ) शिवं सुन्दरं
(च) लीलावनं

५. मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य षड् वाक्यानि रचयत ।

(मंजूषा के पदों को जोड़कर छः वाक्यों की रचना कीजिए)

मंजूषा वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् ।
यथा- वाणीपरिष्करिका संस्कृतभाषा भवति।
(क) …………………………
(ख) …………………………
(ग) …………………………
(घ) …………………………
(च) …………………………
उत्तर:
(क) संस्कृतभाषा भारतीयानाम् एकतां साध्यति ।
(ख) त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतं कथ्यते।
(ग) संस्कृतं सत्यं शिवं सुन्दरं च अस्ति ।
(घ) भारतीयानां पूर्वजानां सत्पथे प्रेरयितुं संस्कृतभाषा वर्तते ।
(ङ) विश्वकल्याणाय संस्कृतभाषायाः ज्ञानम् आवश्यकं भवति ।
(च) त्यागस्य सन्तोषस्य विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतं प्रतिष्ठापयति ।

६. अधोलिखितानां समस्तपदानाम् उदाहरणानुसारं विग्रहं कुरुत ।

(निम्नलिखित समस्त पदों को उदाहरण के अनुसार विग्रह कीजिए ।)

यथा- भारतीयैकतासाधकम् – भारतीयैकतायाः साधकम् ।
(क) ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् – ……………………….
(ख) सर्ववाणीपरिष्कारकम् – ……………………….
(ग) विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् – ……………………….
(घ) सर्वभूतैकताकारकम् – ……………………….
(ङ) शान्तिसंस्थापकम् – ……………………….
(च) ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् – ……………………….
उत्तर:
(क) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः दर्शकम्
(ख) सर्ववाणीनाम् परिष्कारकम्
(ग) विश्वबन्धुत्वस्य विस्तारकम्
(घ) सर्वभूतानाम् एकतायाः कारकम्
(ङ) शान्त्याः संस्थापकम्
(च) ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनम्

७. प्रदत्तमञ्जूषातः पर्यायपदानि चित्वा रिक्तस्थाने लिखत ।

(मंजूषा में दिए गए पर्याय पदों को चुनकर रिक्त स्थानों में लिखिए |)

मञ्जूषा उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्
(क) विद्वांसः …….. भवन्ति ।
(ख) सूर्यस्य ……… सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति ।
(ग) ईश्वरं स्मृत्वा ……….. उपजायते ।
(घ) विद्यायाः ……… अजरं भवति ।
(ङ) प्रकृतेः शोभा ………. विद्यते ।
(च) यत्र …….. एकनीडं भवति ।
उत्तर:
(क) तेजोराशयः
(ख) किरण:
(ग) उल्लासः
(घ) मानम्
(ङ) अनुपमा
(च) जगत्

८. मेलनं कुरुत ।

(मिलान कीजिए ।)

(क) भारतीयैकतायाः – १. विस्तारकम्
(ख) सत्पथे – २. साधकम्
(ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम् – ३. दर्शकम्
(घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः – ४. प्रेरणादायकम्
(ङ) विश्वबन्धुत्वस्य – ५. व्रतम्
उत्तर:
(क) (ii) साधकम्
(ख) (iv) प्रेरणादायकम्
(ग) (v) व्रतम्
(घ) (iii) दर्शकम्
(ङ) (i) विस्तारकम्

स्वाध्यायान्मा प्रमदः

पञ्चशीलं किम् ?
बौद्धधर्मे सदाचरणस्य परिपालनाय पञ्च शीलानि सन्ति । येषामाचरणं मनुष्याणाम् अत्यन्तं लाभाय अस्ति । तेषां विवरणमस्ति-

१. अस्तेयम्
२. अहिंसा
३. ब्रह्मचर्यम्
४. सत्यम्
५. मादकद्रव्याणां परिहारः

एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः।
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ।।
संस्कृतं संस्कृतेर्मूलं ज्ञानविज्ञानवारिधिः ।
वेदतत्त्वार्थसंजुष्टं लोकाऽऽलोककरं शिवम् ||
सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठा विश्वबन्धुत्वशिक्षिका ।
विश्वशान्तिसुखाधात्री भारतीया हि संस्कृतिः ।।

यस्तु क्रियावान् मनुषा

१. ‘संस्कृताधारिता भारतीयैकता’ इति एतं विषयम् आधृत्य एका भाषणप्रतियोगिता आयोजनीया । शिक्षकः भाषणप्रतियोगितायां निम्नाङ्कितानां बिन्दूनां समावेशं करिष्यति ।

२. विश्वबन्धुत्वभावनायाः विकासाय के मार्गाः अवलम्बनीयाः इति विषयमधिकृत्य सहपाठिभिः सह आलोचनां कुरुत।

Class 9th Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् Question Answer

संस्कृत कक्षा 9 पाठ 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् के प्रश्न उत्तर

प्रश्न 1.
अधोलिखितं पद्याशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत |
(निम्नलिखित पद्यांशों को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)

पद्यांशः 1
भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्,
भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम् ।
ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्,
सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम् ॥

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. प्रस्तुतश्लोके कस्य महत्त्वं कथितम् अस्ति ?
2. भारतीयैकतायाः साधकं किम् अस्ति ?
3. संस्कृतभाषा कस्य प्रभादर्शकमस्ति ?

उत्तर:

1. संस्कृतस्य
2. संस्कृतम्
3. ज्ञानपुञ्जस्य

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. संस्कृतभाषा कस्य प्रभाम् दर्शयति ?
2. सर्वदा आनन्दं प्रदायिका किम् अस्ति ?
3. भारतीयसंस्कृतेः पूर्णज्ञानं कस्य अध्ययनं विना सम्भवं नास्ति ?

उत्तर:

1. संस्कृतभाषा ज्ञानपुञ्जस्य प्रभी दर्शयति ।
2. सर्वदा आनन्दं प्रदायिका ‘संस्कृतं’ अस्ति ।
3. भारतीयसंस्कृतेः पूर्णज्ञानं संस्कृतस्य अध्ययनं विना सम्भवं नास्ति ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. संगठनं पदस्य किं पर्यायः पद्यांशे प्रयुक्तम् ?
2. सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम् अत्र विशेषणम् पदं किम् अस्ति ?

अथवा

1. ‘ज्ञानपुञ्ज अत्र विपयर्यपदं किम् अस्ति ?
2. ‘संस्कृतम्’ पदे धातुः कः ?

उत्तर:

1. एकता
2. सर्वदान्दसन्दोहदं

अथवा

1. अज्ञानपुञ्जम्
2. कृ

पद्यांश: 2
विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम्,
सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम्।
सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम्,
पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम् ।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. विश्वबन्धुत्वस्य विस्तारकं का भाषा करोति ?
2. संस्कृतभाषा सर्वेषु प्राणिषु कस्याः कारकमस्ति ?
3. संस्कृतभाषा कुत्र शान्ति स्थापयति ?

उत्तर:

1. संस्कृतभाषा
2. एकतायाः
3. सर्वतः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. संस्कृतभाषा केषाम् सिद्धान्तान् प्रतिष्ठितं करोति?
2. पञ्चशीलसिद्धान्तेः किं किम् अस्ति ?
3. विश्वबन्धुत्वेन कः अभिप्रायः ?

उत्तर:

1. संस्कृतभाषा ‘पञ्चशीलानाम्’ सिद्धान्तान् प्रतिष्ठितं करोति ।
2. पञ्चशीलसिद्धान्ते: ‘अस्तेयम्, अहिंसा, ब्रह्मचर्यम्, सत्यम् मादकद्रव्याणां परिहारः’ अस्ति ।
3. विश्वबन्धुत्वेन ‘भातृभावः’ अभिप्रायः अस्ति ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘संसारम्’ पदस्य पर्यायपदं पद्यांशे किमस्ति ?
2. ‘पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम्’ अस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं किमस्ति ?

अथवा

1. ‘अशान्तिः’ पदस्य विलोमपदं किमस्ति ?
2. पद्यांशात् एकम् अव्ययपदं चित्वा लिखत।

उत्तर:

1. विश्वम्
2. संस्कृतम्

अथवा

1. शान्ति:
2. सर्वत:

पद्यांश: 3
शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्,
चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम् ।
विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम्,
पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम् ।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. शब्दलालित्यानां किं संस्कृतमस्ति ?
2. चारुमार्धुयधारागृहं किमस्ति ?
3. किं श्रुत्वा संसारस्य जनाः आश्चर्यचकिताः भवन्ति ?

उत्तर:

1. लीलावनम्
2. संस्कृतम्
3. संस्कृतं

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. केषां यशः स्मारकं संस्कृतं कथ्यते ?
2. विश्वचेतः कीदृशं संस्कृतम् ?
3. संस्कृतं केषां लीलावनम् अस्ति ?

उत्तर:

1. पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम् कथ्यते ।
2. विश्वचेत: चमत्कारकं संस्कृतम् ।
3. संस्कृतं शब्दलालित्यलीलावनम् अस्ति ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘चमत्कारं ‘ पदस्य विशेष्यपदं किमस्ति ?
2. कीर्तिः पदस्य पर्यायं चित्वा लिखत

अथवा

1. अपयशः पदस्य विपर्ययं पद्यांशात् चित्वा लिखत ?
2. ‘स्मारकं संस्कृतम्’ अत्र विशेषणपदं किमस्ति ?

उत्तर:

1. संस्कृतम्
2. यश:

अथवा

1. यश:
2. स्मारकम्

अन्वयपूर्तिः

प्रश्न 2.
मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत ।
(मंजूषा से समुचित पद चुनकर निम्नलिखित श्लोकों के अन्वय को पूर्ण करके पुनः लिखिए |)

(क) सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्,
सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम् ।
सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम्,
सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम् ॥
अन्वयः संस्कृतं सर्वं (सर्वेषां) (i) ……… (मानसं) संस्कारितं (करोति)। संस्कृतं सर्व (सर्वेषां) (ii) …….. परिष्कारितं (करोति) । संस्कृतं (iii) …… प्रेरणादायकं (प्रेरयति)। संस्कृतं (iv) ……. (समूह) सन्धायकं (भवति) ।
मञ्जूषा सद्गुण, सत्पथस्य, वाणी, मस्तिष्कं ।
उत्तर:

(ख) त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम् विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम् ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम् भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम्।।
अन्वयः संस्कृतं त्याग: सन्तोष: (i) ………. (च) (ददति), संस्कृतं विश्वकल्याण (स्य) (ii) …….. ‘युतं (बोधयति), संस्कृत ज्ञान: विज्ञान: (च) (iii) …….. (करोति), संस्कृतं (iv) ……… मुक्तिः (च) द्वयः उद्वेलनम् (करोति) ।
मञ्जूषा निष्ठां, सेवाव्रतः, भुक्तिः, सम्मेलनं ।
उत्तर:
(क) (i) मस्तिष्कं
(ii) वाणी
(iii) सत्पथस्य
(iv) सद्गुण
(ख)
(i) सेवाव्रतः
(ii) निष्ठां
(iii) सम्मेलनं
(iv) भुक्ति:

भावार्थ: पूर्ति

प्रश्न 3.
मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकानां भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत।
(मंजूषा की सहायता से श्लोकों के भावार्थ में रिक्त स्थान पूर्ण करके पुनः लिखिए |)

(क) विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम्, सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम् ।
सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम्, पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम् ॥
भावार्थः संस्कृतं विश्वबन्धुत्वं (i) ………. सर्वेषां प्राणिनामपि ऐक्यं बोधयति, (ii) ……. शान्ति प्रतिष्ठापयति, (iii) …….. पञ्चानां शीलानां (iv) ……. गमयति ।
मञ्जूषा सर्वत्रापि, वर्धयति, प्रसिद्धानां रीतिं ।

(ख) धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम्,
ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम् ।
कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्,
सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् ।।
भावार्थ: इहलोके (i) ……… ‘च, संस्कृतेन उत्कर्षः लभ्यते, धर्मस्य (ii) …….., अर्थस्य मोक्षस्यापि साधनानि संस्कृतेन लभ्यन्ते। भक्तिम् आचरितुं ज्ञानं प्राप्तुं (iii) ……
कर्तुं च संस्कृतं साधनम्। अतः संस्कृतं सत्यं (iv) ……. सुन्दरं च अस्ति ।
मञ्जूषा कर्म, परलोके, कामानाम्, शिवं ।
उत्तर:
(क) (i) वर्धयति
(ii) सर्वत्रापि
(iii) प्रसिद्धानां
(iv) रीतिं

(ख) (i) परलोके
(ii) कामानाम्
(iii) कर्म
(iv) शिवं

प्रश्ननिर्माणं कुरुत

प्रश्न 4.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)

1. इहलोके, परलोके च संस्कृतेन उत्कर्षः लभ्यते।
2. धर्मस्य, अर्थस्य, मोक्षस्यापि साधनानि संस्कृतेन लभ्यन्ते ।
3. विश्वचेतः चमत्कारकं संस्कृतम् ।
4. ज्ञानदं कर्मदं भक्तिदम् संस्कृतं वर्तते।
   
5. पूर्वजानां यश: स्मारकं संस्कृतम् ।
6. ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनं संस्कृतम् ।

उत्तर:

1. कुत्र
2. केन
3. कीदृशम्
4. किम्
5. केषाम्
6. कयो:

प्रसङ्गानुसारं प्रश्नाः

प्रश्न 5.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् अर्थरूपं चयनं कुरुत।
(रेखांकित पदों के प्रसंग के अनुसार अर्थरूप का चयन कीजिए।)

(i) ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम् ।
(क) राशि:
(ख) सुन्दरम्
(ग) दीप्ति:
(घ) इहलोके
उत्तर:
(क) राशि:

(ii) चारु माधुर्यधारागृहं संस्कृतम् ।
(क) परलोकस्य
(ख) मनोहरं
(ग) आनन्दं
(घ) सुन्दरम्
उत्तर:
(घ) सुन्दरम्

(iii) भुक्तिमुक्तिद्वयः उद्वेलनं संस्कृतम् ।
(क) लीलायाः वनम्
(ख) उदयकृत्
(ग) सन्मार्गः
(घ) समूहः
उत्तर:
(ख) उदयकृत्

(iv) सर्वदानन्दः सन्दोह: हृदं संस्कृतम् ।
(क) समूहः
(ख) कर्म ददाति
(ग) सन्मार्गः
(घ) दीप्ति:
उत्तर:
(क) समूहः

(v) कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम् ।
(क) भक्ति ददाति
(ख) उत्कर्षं ददाति
(ग) कर्मं ददाति
(घ) विस्तारं करोति
उत्तर:
(ग) कर्मं ददाति

(vi) सत्पथः प्रेरणादायकं संस्कृतम् ।
(क) लीलाया:
(ख) अस्मिन्
(ग) वनम्
(घ) सन्मार्ग:
उत्तर:
(घ) सन्मार्ग:

मेलनं कुरुत

प्रश्न 6.
सुमेलितं कुरुत।

उत्तर:
(i) (ग) एकता
(ii) (क) प्रभादर्शकं
(iii) (घ) प्रतिष्ठापकं
(iv) (ख) शिवं सुन्दरं
(v) (ङ) लालित्य