Class 8 Sanskrit Shabd Roop शब्द रूप

We have given detailed NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Shabd Roop in Sanskrit Class 8 with Answers शब्द रूप come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Class 8 Shabd Roop

Shabdrupani in Sanskrit Class 8

संस्कृत शब्द रूप कक्षा 8

(i) अजन्त-शब्दाः
अकारान्त, पुंल्लिङ्ग-शब्दः

विद्यालय (पाठशाला)

समान शब्द – छात्र, अध्यापक, पुस्तकालय, तडाग आदि। छात्र शब्द का रूप तृतीया विभक्ति एकवचन में छात्रेण तथा षष्ठी विभक्ति बहुवचन में छात्राणाम् होता है ऋ, र्, ष् के परे न् को ण् हो जाता है।

देव (देवता)

राम, अश्व, शिव, नर आदि के रूप देव के समान चलते हैं। यहाँ भी रामेण, रामाणाम्, नरेण, नराणाम् रूप होते हैं, पदान्त न् को ण् नहीं होता जैसे नरान्, रामान्, छात्रान् आदि।

अकारान्त, नपुंसकलिङ्ग-शब्दः
फल

शेष विभक्तियों के रूप ‘देव’ की भाँति ही होंगे। पत्र, पुस्तक आदि अकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्दों के रूप फल के समान चलते हैं। पत्र, मित्र के रूपों में बहुवचन में पत्राणि, मित्राणि रूप बनते हैं।

आकारान्त, स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
लता (बेल)

अम्बा, राधा आदि आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप लता के समान चलते हैं। प्रिया की षष्ठी विभक्ति बहुवचन में प्रियाणाम् रूप बनता है।

इकारान्त, पुँल्लिङ्ग-शब्दः
मुनि (मुनि, साधु)

समान शब्द – ऋषि, महर्षि, वाल्मीकि, कवि आदि। ऋषि शब्द का रूप तृतीया विभक्ति एकवचन तथा षष्ठी विभक्ति बहुवचन में क्रमशः ऋषिणा तथा ऋषीणाम् होता है। इसी प्रकार महर्षि शब्द के रूप तृतीया विभक्ति एकवचन तथा षष्ठी विभक्ति बहुवचन में क्रमशः महर्षिणा तथा महर्षीणाम् होते हैं।

इकारान्त, नपुंसकलिङ्ग-शब्दः
वारि (जल)

इकारान्त, स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
मति (बुद्धि)

बुद्धि, गति, रति, शक्ति, प्रीति आदि इकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप मति के समान चलते हैं।

गति (चाल)

शक्ति

समान शब्द – बुद्धि, वृद्धि इत्यादि।

ईकारान्त, स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
नदी

जननी, भगिनी, देवी, काली आदि ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप नदी के समान चलते हैं।

भगिनी (बहन)

उकारान्त, पुँल्लिङ्ग-शब्दः
साधु

भानु, गुरु, रिपु आदि उकारान्त पुंल्लिङ्ग के रूप साधु के समान चलते हैं।

अन्ये उकारान्ताः पुं. शब्दाः
रघु, गुरु के रूप साधु (उकारान्त पुंल्लिङ्ग) के समान बनते हैं, केवल तृतीया, एकवचन तथा षष्ठी बहुवचन में न के स्थान पर ण हो जाता है। जैसे- रघुणा, रघूणाम्, गुरुणा, गुरूणाम्।

उकारान्त, स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
धेनु

उकारान्त, नपुंसकलिङ्ग-शब्दः
मधु

ऋकारान्त, पुँल्लिङ्ग-शब्दः
पितृ

कर्तृ

ऋकारान्त, स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
मातृ

शेष रूप पितृ के समान होंगे।

(ii) व्यञ्जनान्त (हलन्त)-शब्दाः
आत्मन् (आत्मा), पुंल्लिङ्गः

मनस् (मन), नपुंसकलिङ्गः

तकारान्त, पुंल्लिङ्ग-शब्दः
भवत्

शब्दरूपों व सर्वनाम रूपों का प्रायोगिक ज्ञान

शब्दरूप- पितृ, कर्तृ, मति, गति, नदी, भगिनी, वारि तथा मधु।

1. पितृ के रूपों का प्रयोग

• कर्ता – सः मम पिता अस्ति। मम पितरौ गृहं गच्छतः।
• कर्म – ईश्वरम् पितरं जानीहि। सः पितरौ उपगच्छति।
• करण – सा पित्रा साकं गच्छति। अहं पितृभ्यां सह गच्छामि।
• सम्प्रदान – पित्रे भोजनम् आनय। त्वं पितृभ्यां भोजनं देहि।
• अपादान – सः पितुः धर्मं शृणोति। आवां पितृभ्यां धनं प्राप्स्यावः।
• सम्बन्ध – पितुः आज्ञां पालय। त्वं पित्रोः अनुज्ञां न प्राप्तवान्।
• अधिकरण – त्वं पितरि साधुः असि। मम पित्रोः विश्वासः अस्ति।
• सम्बोधन – हे पितः, मम रक्षां कुरु। हे पितरौ, मम रक्षां कुरुतम्।

2. मति के रूपों का प्रयोग

• प्रथमा – एषा मम मतिः अस्ति।
• द्वितीया – अहं तव मतिं न जानामि।
• तृतीया – मम मत्या स्वमतिं मेलय।
• चतुर्थी – मातुः मत्यै सा पाकशालां गच्छति।
• पञ्चमी – मातुः मत्याः मम मतिः भिन्ना अस्ति।
• षष्ठी – तस्य मत्याः कः उपयोगः अस्ति?
• सप्तमी – मम मत्यां सः मूर्खः अस्ति।
• सम्बोधनम् – हे मते ! त्वं सदा मम सहाया असि।

3. गति के रूपों का प्रयोग

• प्रथमा – रथस्य गतिः तीव्रा अस्ति।
• द्वितीया – यानस्य गतिं पश्य।
• तृतीया – सः तीव्रगत्या यानं चालयति।
• चतुर्थी – याने गत्यै तैलं देहि।
• पञ्चमी – वायोः गत्याः दूरे तिष्ठ।
• षष्ठी – अहं तव गतेः प्रशंसां करोमि।
• सप्तमी – मम तु गत्यां विश्वासः अस्ति।
• सम्बोधन – हे गते, मां प्रगतिपथं नय।

4. नदी के रूपों का प्रयोग

• प्रथमा – इयं गङ्गा नदी अस्ति।
• द्वितीया – त्वं नदीं गत्वा स्नानं कुरु।
• तृतीया – नद्या वातावरणं शीतलं भवति।
• चतुर्थी – नद्यै अर्घ्यम् अर्पय।
• पञ्चमी – नद्याः जलं लभन्ते जनाः।
• षष्ठी – सरस्वत्याः नद्याः जलं मधुरम् अस्ति।
• सप्तमी – अहं नद्यां स्नानं करिष्यामि।
• सम्बोधन – हे नदि! त्वं पवित्रा असि।

5. कर्तृ के रूपों का प्रयोग

• प्रथमा – ईश्वरः संसारस्य कर्ता अस्ति।
• द्वितीया – सः कर्तारम् प्रार्थयति।
• तृतीया – एतत् कार्यं कर्ता कृतम्।
• चतुर्थी – कत्रे किमपि कठिनं नास्ति।
• पञ्चमी – सः कर्तुः वरं याचते।
• षष्ठी – कर्तुः निवासः तु हृदये अस्ति।
• सप्तमी – जगतः कर्तरि मम निष्ठा अस्ति।
• सम्बोधन – हे कर्तः, आशिषं देहि।

6. वारि के रूपों का प्रयोग

• प्रथमा – इदं वारि मधुरम् अस्ति।
• द्वितीया – सः स्वादु वारि पिबति।
• तृतीया – सः वारिणा ओषधं स्वीकरोति।
• चतुर्थी – सः वारिणे मम गृहम् आगतः।
• पञ्चमी – अहं वारिणः मलं परिहरामि।
• षष्ठी – वारिणः गुणान् वर्णय।
• सप्तमी – वारिणि बहूनि तत्त्वानि सन्ति।
• सम्बोधन – हे वारे! त्वमेव संसारस्य जीवनम् असि।

7. भगिनी के रूपों का प्रयोग

• प्रथमा – रमा मम भगिनी अस्ति।
• द्वितीया – सा भगिनीं पश्यति।
• तृतीया – भगिन्या सह भ्राता अपि गतः।
• चतुर्थी – भगिन्यै मिष्ठान्नम् आनय।
• पञ्चमी – अहं भगिन्याः पाठे पठामि।
• षष्ठी – त्वं भगिन्याः सम्मानं कुरु।
• अधिकरण – असौ भगिन्यां साधुः अस्ति।
• सम्बोधन – हे भगिनि ! मयि निजकृपां विकिर।

8. मधु के रूपों का प्रयोग

• प्रथमा – इदं शुद्धं मधु अस्ति।
• द्वितीया – त्वं शुद्धं मधु आनय।
• तृतीया – सः मधुना ओषधं सेवते।
• चतुर्थी – सः मधुने मित्रं प्रार्थयति।
• पञ्चमी – त्वं मधुनः मलं वारय।
• षष्ठी – अहं मधुनः गुणान् जानामि।
• सप्तमी – मम मधुनि शुद्धता नास्ति।
• सम्बोधन – हे मधो, त्वं सर्वगुणसम्पन्नम् अस्ति।

Class 8 Sanskrit Shabd Roop Pdf

अभ्यासः

1. अधोलिखितेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठकगतशब्देभ्यः उचितां विभक्तिं संयोज्य तत्पदैः पूरयत-

1. जीवाः …….. जीवन्ति । (जल)
2. पात्रे रक्षितं …….. पश्य। (दुग्ध)
3. वयं ….. सह गमिष्यामः । (भगिनी)
4. ……. मार्गः कुटिलः वर्तते। (नदी)
5. …… पत्रं लिख। (पितृ)
6. तस्य विश्वासः जगत: ……. वर्तते। (ईश)
7. मम …… सः विद्वान् अस्ति। (मति)
8. सा …… शिथिला अस्ति । (गति)
9. जना: …….. स्नानं कुर्वन्ति । (नदी)
10. सा मम ……. अस्ति। (भगिनी)
11. ….. आज्ञां पालय। (पितृ)
12. …….. छात्राः पठनाय गच्छन्ति । (विद्यालय)
13. कालिदासः …… श्रेष्ठः । (कवि)
14. अहम् …….. शाटिकाम् यच्छामि। (सीता)
15. वानराः …….. खादन्ति। (फल)

उत्तर:

1. जलेन
2. दुग्धं
3. भगिन्या
4. नद्या:
5. पितरम्
6. ईशे
7. मत्या
8. गत्या
9. नद्यां
10. भगिनी
11. पितु:
12. विद्यालये
13. कविषु
14. सीतायै
15. फलानि

2. निर्देशानुसार रूप लिखें-

1. हरि तृतीया एकवचनम्।
2. देव षष्ठी बहुवचनम्।
3. रमा पञ्चमी एकवचनम् ।
4. मति सप्तमी बहुवचनम्।
5. सरिता चतुर्थी एकवचनम्।
6. नदी षष्ठी बहुवचनम्।
7. साधु तृतीया एकवचनम्।
8. मुनि चतुर्थी एकवचनम्।
9. बालक सप्तमी एकवचनम् ।
10. कपि पञ्चमी एकवचनम्।
11. गीता तृतीया एकवचनम्।
12. कवि चतुर्थी बहुवचनम्।
13. बालिका सप्तमी बहुवचनम्।
14. यान प्रथमा बहुवचनम्।
15. देव षष्ठी एकवचनम्।

उत्तर:

1. हरिणा
2. देवानाम्
3. रमायाः
4. मतिषु
5. सरितायै
6. नदीनाम्
7. साधुना
8. मुनये
9. बालके
10. कपेः
11. गीतया
12. कविभ्यः
13. बालिकासु
14. यानानि
15. देवस्य

3. अधोलिखितानाम् पदानाम् विभक्तिः वचनं च लिखत-

कपिभिः, शम्भुना, हरये, गणेशाय, नगरे, कवीन्, फले, नृपस्य मुनेः, छात्रेषु लतायाम् रमासु, पुस्तकानाम्, गृहयोः।
उत्तर:

• पदानि – विभक्तिः – वचनम्
• कपिभिः – तृतीया – बहुवचनम्
• शम्भुना – तृतीया – एकवचनम्
• हरये – चतुर्थी – एकवचनम्
• गणेशाय – चतुर्थी – एकवचनम्
• नगरे – सप्तमी – एकवचनम्
• कवीन् – द्वितीया – बहुवचनम्
• फले – प्रथमा – द्विवचनम्
• नृपस्य – षष्ठी – एकवचनम्
• मुनेः – पञ्चमी / षष्ठी – एकवचनम्
• छात्रेषु – सप्तमी – बहुवचनम्
• लतायाम् – सप्तमी – एकवचनम्
• रमासु – सप्तमी – बहुवचनम्
• पुस्तकानाम् – षष्ठी – बहुवचनम्
• गृहयोः – षष्ठी, सप्तमी – द्विवचनम्

बहुविकल्पीय प्रश्नाः

1. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

(i) ……… जलं, शुद्धं पवित्रं च भवति ।
(क) गङ्गायाः
(ख) गङ्गा
(ग) गङ्गां
(घ) गङ्गया
उत्तर:
(क) गङ्गायाः

(ii) मम ……. रामः पुरुषोत्तमः अस्ति ।
(क) मतिम्
(ख) मत्या
(ग) मत्यै
(घ) मत्याः
उत्तर:
(ख) मत्या

(iii) जनाः …….. स्नानं कुर्वन्ति ।
(क) नद्यः
(ख) नद्या
(ग) पित्रा
(घ) नद्याम्
उत्तर:
(घ) नद्याम्

(iv) ……. सह पुत्रः आपणं गच्छति ।
(क) पिता
(ख) पितरम्
(ग) पित्रा
(घ) पितुः
उत्तर:
(ग) पित्रा

(v) ……. मिष्ठान्नाम यच्छा ।
(क) भगिन्यै
(ख) भगिनीं
(ग) भगिनीः
(घ) भगिन्या
उत्तर:

(vi) …….. त्रीणि वचनानि भवन्ति ।
(क) संस्कृतभाषया
(ख) संस्कृतभाषा:
(ग) संस्कृतभाषा
(घ) संस्कृतभाषायाम्
उत्तर:
(घ) संस्कृतभाषायाम्

(vii) नरः ……. पूतं समाचरेत्।
(क) मनसा
(ख) मनः
(ग) मनसे
(घ) मनसि
उत्तर:
(क) मनसा

(viii) सभायाम् …….. प्रवचनानि भविष्यन्ति ।
(क) साधूनाम्
(ख) साधवः
(ग) साधौ
(घ) साधुना
उत्तर:
(क) साधूनाम्

(ix) माता ……. विश्वासं करोति ।
(क) पुत्रः
(ख) पुत्रेण
(ग) पुत्रे
(घ) पुत्रस्य
उत्तर:
(ग) पुत्रे

(x) भीष्मः …….. पुत्रः आसीत्।
(क) गङ्गायाः
(ख) गङ्गा
(ग) गङ्गया
(घ) गङ्गाम्
उत्तर:
(क) गङ्गायाः

(xi) समर्थ: …… पुस्तकानि अयच्छत्।
(क) मित्रेण
(ख) मित्रम्
(ग) मित्राय
(घ) मित्रे
उत्तर:
(ग) मित्राय

(xii) पुस्तकालये अनेकानि ……. सन्ति।
(क) पुस्तकानि
(ख) पुस्तकं
(ग) पुस्तके
(घ) पुस्तकेन
उत्तर:
(क) पुस्तकानि

(xiii) रेखाङ्कितपदे ‘मति’ शब्दे का विभक्तिः?
मम मत्यां रामः पुरुषोत्तमः अस्ति।
(क) द्वितीया विभक्तिः
(ख) सप्तमी विभक्तिः
(ग) तृतीया विभक्तिः
(घ) षष्ठी विभक्तिः
उत्तर:
(ख) सप्तमी

(xiv) रेखाङ्कितपदे का विभक्तिः किं च वचनं?
जनाः नद्यां स्नानं कुर्वन्ति।
(क) द्वितीया, एकवचन
(ख) सप्तमी, बहुवचन
(ग) सप्तमी, एकवचन
(घ) द्वितीया, बहुवचन
उत्तर:
(ग) सप्तमी, एकवचन

(xv) निम्नलिखिते वाक्ये रिक्तस्थाने किं पदं भविष्यति?
सभायाम् __________ प्रवचनानि भविष्यन्ति।
(क) विद्वांसः
(ख) विद्वान्
(ग) विदुषाम्
(घ) विद्वासौ
उत्तर:
(ग) विदुषाम्

(xvi) निम्नलिखिते वाक्ये ‘भवत्’ इति पदस्य कि रूपं भविष्यति?
विक्रमः __________ पुस्तकानि ददाति।
(क) भवते
(ख) भवताम्
(ग) भवतः
(घ) भवन्तः
उत्तर:
(क) भवते

(xvii) रेखांकिते पदे का विभक्तिः कि चं वचनं?
प्रजाः राज्ञि विश्वासं कुर्वन्ति।
(क) षष्ठी, एकवचन
(ख) राज्ञि
(ग) सप्तमी, एकवचन
(घ) सप्तमी, बहुवचन
उत्तर:
(ग) सप्तमी, एकवचन

(xviii) प्रकोष्ठे प्रदत्तशब्दस्य समुचितरूपेण रिक्तस्थानं पूरयत-
__________ पुत्रः भीष्मः आसीत्।
(क) गङ्गायाः
(ख) गङ्गायाम्
(ग) गङ्गा
(घ) गङ्गाः
उत्तर:
(क) गङ्गायाः

(ix) अधोलिखिते वाक्ये किं पदं भविष्यति।
पुस्तकालये अनेकानि __________ सन्ति।
(क) समाचारपत्रं
(ख) समाचारपत्रः
(ग) समाचारपत्राणि
(घ) समाचारपत्रे
उत्तर:
(ग) समाचारपत्राणि

2. प्रकोष्ठे प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

1. वनेषु निर्भयाः ……. भ्रमन्ति । (पशवः, पशु, पशू:)
2. नृपः सभागारे ………. सम्मानं करोति । (कवौ, कवीनाम्, कविम्)
3. अभिषेक: …….. सह अगच्छत्। (मित्रैः, मित्रे, मित्रम्)
4. मुनि: ……. तृणानि आनयति। (धेनुभ्यः, धेनुः, धेनोः)
5. ………. सुन्दराणि फलानि विकसन्ति । (पादपेन, पादपेषु, पादपा:)
6. नगरे विशाला: ………. सन्ति। (वृक्षः, वृक्षा:, वृक्षम्)
7. …… हस्ते वीणा शोभते । (सरस्वत्याः, सरस्वती, सरस्वतीम्)
8. ……… फलानि मा त्रोटय। (वृक्षं, वृक्षे, वृक्षस्य)
9. ……. गङ्गा अन्यतमा । (नदीषु नद्यः, नदी)
10. फलानि …….. पतन्ति। (वृक्षात्, वृक्षेण, वृक्षः)
11. वने …… निवसन्ति । (ऋषिः, ऋषयः, ऋषिम्)
12. त्रीणि …… आगच्छन्ति । (मित्रं, मित्रे, मित्राणि)
13. वैभव: ……… अगच्छत्। (विदेशम्, विदेशः, विदेशस्य)
14. गुरु: ……… प्रश्नम् पृच्छति। (शिष्यं शिष्याः, शिष्येण)
15. जननी जन्मभूमिः च ……. गरीयसी । (स्वर्गं, स्वर्गात्, स्वर्गाय)

उत्तर:

1. पशवः
2. कवीनाम्
3. मित्रै:
4. धेनुभ्य:
5. पादपेषु
6. वृक्षा:
7. सरस्वत्याः
8. वृक्षस्य
9. नदीषु
10. वृक्षात्
11. ऋषय:
12. मित्राणि
13. विदेशम्
14. शिष्यं
15. स्वर्गात्

3. अधोलिखितवाक्येषु कोष्ठके प्रदत्तपदानाम् निर्दिष्टविभक्तिषु शुद्धरूपाणि अवचित्य रिक्तस्थानानि पूरयत-

(i) ……… वनेषु वसन्ति। (मुनि, प्रथमा विभक्ति)
(क) मुनिः
(ख) मुनयः
(ग) मुनी
(घ) मुनी:
उत्तर:
(ख) मुनयः

(ii) वटुका: …….. आश्रमं प्रति यान्ति । (ऋषि, षष्ठी विभक्ति)
(क) ऋषेः
(ख) ऋषि:
(ग) ऋषिं
(घ) ऋषि
उत्तर:
(क) ऋषेः

(iii) ……. पूजकः स्यात् । (अतिथि, षष्ठी विभक्ति)
(क) अतिथीं
(ख) अतिथीनाम्
(ग) अतिथिनाम्
(घ) अतिथिः
उत्तर:
(ख) अतिथीनाम्

(iv) पुरा ……. सर्वे जन्तवः स्नेहेन अवसन् (आश्रम, सप्तमी विभक्ति)
(क) आश्रमेषु
(ख) आश्रमस्य
(ग) आश्रमं
(घ) आश्रमः
उत्तर:
(क) आश्रमेषु

(v) रुग्णा: चिकित्साय ……. गच्छन्ति । (चिकित्सालय, द्वितीया विभक्ति)
(क) चिकित्सालयं
(ख) चिकित्सालये
(ग) चिकित्सालम
(घ) चिकित्सालय
उत्तर:
(क) चिकित्सालयं

(vi) छात्रा। …. सह यात्रायै अगच्छन् (शिक्षक, तृतीया विभक्त)
(क) शिक्षकान्
(ख) शिक्षकैः
(ग) शिक्षकाभिः
(घ) शिक्षकम्
उत्तर:
(ख) शिक्षकैः

(vii) पाण्डवाः कौरवाः च …… आसन्। (बन्धु, प्रथमा विभक्ति)
(क) बन्धवः
(ख) बन्धूः
(ग) बान्धवः
(घ) बन्धुः
उत्तर:
(क) बन्धवः

(viii) …… नमः । (सरस्वती, चतुर्थी विभक्ति:)
(क) सरस्वत्यै
(ख) सरस्वते:
(ग) सरस्वतयै
(घ) सरस्वत्याः
उत्तर:
(क) सरस्वत्यै

(ix) ….. फलानि पतन्ति । (वृक्ष, पञ्चमी विभक्ति)
(क) वृक्षात्
(ख) वृक्षः
(ग) वृक्षे
(घ) वृक्षम्
उत्तर:
(क) वृक्षात्