We have given detailed Deepakam Class 7 Solutions and Shabd Roop in Sanskrit Class 7 with Answers शब्द रूप कक्षा 7 come in handy for quickly completing your homework.
Shabd Roop in Sanskrit Class 7
Shabdrupani in Sanskrit Class 7
संस्कृत व्याकरण शब्द रूप Pdf Class 7
संस्कृत व्याकरण में शब्दरूप की दृष्टि से शब्दों को अकारान्त, आकारान्त, इकारान्त, ईकारान्त, उकारान्त, ऋकारान्त आदि वर्गों में बाँटा गया है। शब्द का रूप इस बात पर भी निर्भर करता है कि अमुक शब्द पुल्लिङ्ग है, स्त्रीलिंग अथवा नपुंसकलिंग है।
सर्वनाम शब्दों के रूप तीनों लिंगों में चलते हैं।
यहाँ प्रत्येक वर्ग के शब्द का उदाहरण दिया जा रहा है। छात्र इन्हें ध्यानपूर्वक पढ़ें तथा समझें ।
अकारान्त- पुल्लिङ्ग शब्दः
1. नर
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – नरः – नरौ – नराः
- द्वितीया – नरम् – नरौ – नरान्
- तृतीया – नरेण – नराभ्याम् – नरैः
- चतुर्थी – नराय – नराभ्याम् – नरेभ्यः
- पञ्चमी – नरात् – नराभ्याम् – नरेभ्यः
- षष्ठी – नरस्य – नरयोः – नराणाम्
- सप्तमी – नरे – नरयोः – नरेषु
- सम्बोधन – हे नरौ ! – हे नराः ! – हे नर !
एवमेव – बालक- राम-नृप – जनक – देव – छात्र- इत्यादीनाम् अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्दानां रूपाणि भवन्ति । (इसी प्रकार राम, नृप, बालक, जनक, देव, छात्र इत्यादि अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं।)
इकारान्त-पुल्लिङ्ग-शब्दः
2. कवि
- प्रथमा – कविः – कवी – कवयः
- द्वितीया – कविम् – कवी – कवीन्
- तृतीया – कविना – कविभ्याम् – कविभिः
- चतुर्थी – कवये – कविभ्याम् – कविभ्यः
- पञ्चमी – कवेः – कविभ्याम् – कविभ्यः
- षष्ठी – कवेः – कव्योः – कवीनाम्
- सप्तमी – कवौ – कव्योः – कविषु
- सम्बोधन – हे कवे! – हे कवी ! – हे कवयः !
एवमेव मुनि – हरि – कपि-रवि- इत्यादीनाम् इकारान्त – पुल्लिङ्ग शब्दानां रूपाणि भवन्ति । (इसी प्रकार मुनि, हरि, कपि, रवि इत्यादि इकारान्त-पुल्लिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
उकारान्त-पुल्लिङ्ग-शब्दः
3. साधु
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – साधुः – साधू – साधवः
- द्वितीया – साधुम् – साधू – साधून्
- तृतीया – साधुना – साधुभ्याम् – साधुभिः
- चतुर्थी – साधवे – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
- पञ्चमी – साधोः – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
- षष्ठी – साधोः – साध्वोः – साधूनाम्
- सप्तमी – साधौ – साध्वोः – साधुषु
- सम्बोधन – हे साधो ! – हे साधू! – हे साधवः !
एवमेव – गुरु- भानु – शिशु – प्रभु – विष्णु इत्यादीनाम् उकारान्त-पुल्लिङ्ग-शब्दानां रूपाणि भवन्ति । (इसी प्रकार गुरु, भानु, शिशु, प्रभु, विष्णु इत्यादि उकारान्त – पुल्लिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
ऋकारान्त- पुल्लिङ्ग शब्दः
4. पितृ (पिता)
- प्रथमा – पिता – पितरौ – पितरः
- द्वितीया – पितरम् – पितरौ – पितॄन्
- तृतीया – पित्रा – पितृभ्याम् – पितृभिः
- चतुर्थी – पित्रे – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
- पञ्चमी – पितुः – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
- षष्ठी – पितुः – पित्रोः – पितॄणाम्
- सप्तमी – पितरि – पित्रो: – पितृषु
- सम्बोधन – हे पित: ! – हे पितरौ ! – हे पितरः !
एवमेव-भ्रातृ-कर्तृ-दातृ-नेतृ-इत्यादीनाम् ऋकारान्त – पुल्लिङ्ग शब्दानां रूपाणि भवन्ति । (इसी प्रकार भ्रातृ, कर्तृ-दातृ- नेतृ इत्यादि ऋकारान्त-पुल्लिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
5. लता
- प्रथमा – लता – लते – लता:
- द्वितीया – लताम् – लते – लता:
- तृतीया – लतया – लताभ्याम् – लताभिः
- चतुर्थी – लतायै – ताभ्याम् – लताभ्यः
- पञ्चमी – लतायाः – लताभ्याम् – लताभ्यः
- षष्ठी – लतायाः – लतयोः – लतानाम्
- सप्तमी – लतायाम् – लतयोः – लतासु
- सम्बोधन – हे लते ! – हे लते ! – हे लता: !
एवमेव-रमा-कन्या – कक्षा – छात्रा – बालिका – इत्यादीनाम् आकारान्त स्त्रीलिङ्ग – शब्दानां रूपाणि भवन्ति । (इसी प्रकार रमा, कन्या, कक्षा, छात्रा, बालिका इत्यादि आकारान्त स्त्रीलिंग शब्दों के रूप होते हैं ।)
अवधेयम्-कर्तृ, नेतृ, दातृ इत्यादि के शब्द रूप प्रथमा विभक्ति द्विवचन व बहुवचन एवं द्वितीया विभक्ति एकवचन व द्विवचन में ‘पितृ’ शब्द से कुछ भिन्न होते हैं। यथा-
- प्रथमा – नेता – नेतारौ – नेतारः
- द्वितीया – नेतारम् – नेतारौ – नेतॄन्
ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
6. नदी
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्वितीया – बहुवचनम्
- प्रथमा – नदी – नद्यौ – नद्यः
- द्वितीया – नदीम् – नद्यौ – नदी:
- तृतीया – नद्या – नदीभ्याम् – नदीभिः
- चतुर्थी – नद्यै – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
- पञ्चमी – नद्याः – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
- षष्ठी – नद्या: – नद्योः – नदीनाम्
- सप्तमी – नद्याम् – नद्योः – नदीषु
- सम्बोधन – हे नदि ! – हे नद्यौ ! – हे नद्यः !
एवमेव – नारी – जननी – भगिनी – पुत्री – इत्यादीनाम् ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दानां रूपाणि भवन्ति । ( इसी प्रकार नारी, जननी, भगिनी, पुत्री इत्यादि ईकारान्त स्त्रीलिंग शब्दों के रूप होते हैं ।)
अकारान्त नपुंसकलिङ्ग-शब्दः
7. फल
- प्रथमा – फलम् – फले – फलानि
- द्वितीया – फलम् – फले – फलानि
- तृतीया – फलेन – फलाभ्याम् – फलैः
- चतुर्थी – फलाय – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
- पञ्चमी – फलात् – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
- षष्ठी – फलस्य – फलयोः – फलानाम्
- सप्तमी – फले – फलयोः – फलेषु
- सम्बोधन – हे फल ! – हे फले ! – हे फलानि !
एवमेव-मित्र-पत्र-पुष्प-पुस्तक-नगर- उद्यान -इत्यादीनां अकारान्त नपुंसकलिङ्ग – शब्दानां रूपाणि भवन्ति । ( इसी प्रकार मित्र – पत्र – पुष्प-पुस्तक-नगर-उद्यान इत्यादि अकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
सर्वनाम शब्दः
8. एतत् (यह), पुल्लिङ्ग
- प्रथमा – एषः – एतौ – एते
- द्वितीया – एतम् – एतौ – एतान्
- तृतीया – एतेन – एताभ्याम् – एतैः
- चतुर्थी – एतस्मै – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- पञ्चमी – एतस्मात् – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- षष्ठी – एतस्य – एतयोः – एतेषाम्
- सप्तमी – एतस्मिन् – एतयोः – एतेषु
- सर्वनाम शब्द रूपों में संबोधन नहीं होता है।
9. एतत् (यह), स्त्रीलिङ्ग
- प्रथमा – एकवचनम् – द्वितीया – बहुवचनम्
- प्रथमा – एषा – एते – एता:
- द्वितीया – एताम् – एते – एता:
- तृतीया – एतया – एताभ्याम् – एताभिः
- चतुर्थी – एतस्यै – एताभ्याम् – एताभ्यः
- पञ्चमी – एतस्याः – एताभ्याम् – एताभ्यः
- षष्ठी – एतस्याः – एतयोः – एतासाम्
- सप्तमी – एतस्याम् – एतयोः – एतासु
10. एतत् (यह), नपुंसकलिङ्ग
- प्रथमा – एतत् – एते – एतानि
- द्वितीया – एतत् – एते – एतानि
- तृतीया – एतेन – एताभ्याम् – एतैः
- चतुर्थी – एतस्यै – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- पञ्चमी – एतस्मात् – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- षष्ठी – एतस्य – एतयोः – एतेषाम्
- सप्तमी – एतस्मिन् – एतयोः – एतेषु
11. किम् (कौन), पुल्लिङ्ग
- प्रथमा – कः – कौ – के
- द्वितीया – कम् – कौ – कान्
- तृतीया – केन – काभ्याम् – कैः
- चतुर्थी – कस्मै – काभ्याम् – केभ्यः
- पञ्चमी – कस्मात् – काभ्याम् – केभ्यः
- षष्ठी – कस्य – कयोः – केषाम्
- सप्तमी – कस्मिन् – कयोः – केषु
12. किम् (कौन), स्त्रीलिङ्ग
- प्रथमा – का – के – काः
- द्वितीया – काम् – के – काः
- तृतीया – कया – काभ्याम् – काभिः
- चतुर्थी – कस्यै – काभ्याम् – काभ्यः
- पञ्चमी – कस्याः – काभ्याम् – काभ्यः
- षष्ठी – कस्याः – कयोः – कासाम्
- सप्तमी – कस्याम् – कयोः – कासु
13. किम् (कौन), नपुंसकलिङ्ग
- प्रथमा – किम् – के – कानि
- द्वितीया – किम् – के – कानि
शेष विभक्तियों में पुल्लिंग ‘किम्’ शब्द के समान रूप चलेंगे।
संस्कृत व्याकरण शब्द रूप Pdf Class 7
अभ्यासः
1. कोष्ठकात् ‘बालक’ शब्दस्य उचित-रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (कोष्ठक से ‘बालक’ शब्द के उचित रूप से रिक्त स्थान भरिए ।)
उदाहरणम् – प्रथमा – बालकाः खेलन्ति । (बालक/बालकौ/बालकाः)
द्वितीया – किं त्वम् …… पश्यसि ? (बालकेन/बालकस्य / बालकम्)
तृतीया – रोहणः ……. सह क्रीडति । (बालकात्/बालकेन/बालक:)
चतुर्थी – सः …… कन्दुकं यच्छति। (बालकम्/बालकाय /बालकान्)
पञ्चमी – मोहित: ….. कन्दुकम् आनयति। (बालकेन/बालके/बालकात्)
षष्ठी – …… हस्तात् कन्दुकं पतति । (बालकस्य/ बालकम्/बालकेन)
सप्तमी – कन्दुक: …… पतति। (बालके/बालकम्/बालकात्)
सम्बोधन – हे ……. ! किं त्वं कन्दुकेन क्रीडसि ? (बालक/बालका:/हे बालक/हे बालक)
उत्तर:
बालकम्, बालकेन, बालकाय, बालकात्, बालकस्य, बालके,
2. कोष्ठकदत्तस्य शब्दस्य उचितरूपं लिखत । (कोष्ठक में दिए गए शब्द का उचित रूप लिखिए |)
(क)
- …… (अध्यापिका – प्रथमा, ए०व०) कक्षायाम् आगच्छति।
- छात्राः …… (अध्यापिका – द्वितीया, ए०व०) नमन्ति ।
- ते वदन्ति ….. (अध्यापिका – चतुर्थी, ए०व०) नमः ।
- …… (वाटिका – सप्तमी, ए०व०) पुष्पाणि विकसन्ति ।
- सा ……. (पुष्पमाला – तृतीया, ब०व०) गृहं भूषयति ।
- वृक्षस्य …… (शाखा – सप्तमी, ब०व०) खगाः तिष्ठन्ति ।
उत्तर:
- अध्यापिका
- अध्यापिकां
- अध्यापिकायै
- वाटिकायाम्
- पुष्पमालाभिः
- शाखासु
(ख)
- कालिदासः संस्कृत – साहित्यस्य प्रसिद्धः ……. (कवि – प्रथमा, ए०व०) अभवत्।
- पुरा अनेके …….. (कवि – प्रथमा, ब०व०) अभवन्।
- अभिज्ञानशाकुन्तलम् ……. (कवि – षष्ठी, ए०व०) कालिदासस्य रचना ।
- राष्ट्रपतिः ……. (कवि – द्वितीया, ब०व०) सम्मानयति ।
- सः ….. (कवि – चतुर्थी, ए०व०) पुरस्कारं यच्छति ।
उत्तर:
- कविः
- कवयः
- कवेः
- कवीन्
- कवये
3. कोष्ठकात् उचितं विकल्पं चित्वा वाक्यपूर्तिं कुरु । (कोष्ठक से उचित विकल्प चुनकर वाक्य पूर्ति कीजिए।)
(क)
- वने …….. भ्रमन्ति । (पशु:/पशू/पशव:)
- सिंह: ….. मारयति । (पशून्/पशुन्/पशूनाम्)
- वयं …… आदेशं पालयामः। (गुरुभ्य:/गुरो:/गुरुम्)
- कोकिलः ….. कूजति । (वसन्तऋते/वसन्तुऋतुम् / वसन्त – ऋतौ)
- ….. दर्शनं पुण्यम् । (साधुनाम्/ साधूनाम्/ साधवः)
उत्तर:
- पशव:
- पशून्
- गुरो:
- वसन्त-ऋतौ
- साधूनाम्
(ख)
- राहुल: …… नमति । (पितां/पितारं/पितरं)
- ….. पुत्रं वदति। (पिता/पितरौ/पितरः)
- सः ……. चरणौ स्पृशति । (मातु:/मातस्य/मात्रस्य)
- राहुलस्य ….. स्नेहः अस्ति । (माते/मातरम्/मातरि)
- सः …… पत्रं लिखति । (भ्रात्रे / भ्रातरम् / भ्रातुः)
उत्तर:
- पितरं
- पिता
- मातुः
- मातरि
- भ्रात्रे
4. ‘मुनि’ शब्दस्य स्थाने ‘गुरु’ शब्द प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखत । (‘मुनि’ शब्द के स्थान पर ‘गुरु’ शब्द का प्रयोग करके वाक्य पुन: लिखिए ।)
- मुनिः आश्रमे आगच्छति।
- शिष्यः मुनिं नमति ।
- सः मुनिना सह वार्तां करोति ।
- स: मुनये पुष्पमालाम् अर्पयति ।
- सः मुनेः ज्ञानं विन्दति ।
- मुनेः अन्ये शिष्याः अपि आगच्छन्ति।
- मुनौ तेषां परम – श्रद्धा वर्तते ।
- हे मुनेः ! भवान् धन्यः अस्ति ।
उत्तर:
- गुरुः आश्रमे आगच्छति ।
- शिष्यः गुरुं नमति ।
- सः गुरुणा सह वार्तां करोति ।
- सः गुरवे पुष्पमालाम् अर्पयति ।
- सः गुरोः ज्ञानं विन्दति ।
- गुरोः अन्ये शिष्याः अपि आगच्छन्ति ।
- गुरौ तेषां परम श्रद्धा वर्तते।
- हे गुरो! भवान् धन्यः अस्ति।
5. निर्देशानुसारेण शब्दरूपाणि लिखत । (निर्देशानुसार शब्द रूप लिखिए।)
- शिशु – षष्ठी विभक्तिः ……. ……….. ………
- भानु – द्वितीया विभक्तिः ……. ……….. ………
- गिरि – द्वितीया विभक्तिः ……. ……….. ………
- हरि – चतुर्थी विभक्तिः ……. ……….. ………
- माला – तृतीया विभक्तिः ……. ……….. ………
उत्तर:
- शिशोः – शिश्वो: – शिशूनाम्
- भानुम् – भानू – भानून्
- गिरिम् – गिरी – गिरीन्
- हरये – हरिभ्याम् – हरिभ्यः
- मालया – मालाभ्याम् – मालाभिः
6. मञ्जूषायाः उचितेन सर्वनामपदेन वाक्यानि पूरयत। (मञ्जूषा से उचित सर्वनाम – पद चुनकर वाक्य पूरे कीजिए ।)
ताम्, तेन, तस्मै, तस्मात्, तान्
- अध्यापिका ……… छात्रां किम् अवदत्?
- सा …… छात्रान् अदण्डयत् ।
- अमितः ……. बालकेन सह गृहम् अगच्छत्।
- त्वं …… बालकात् कलमम् आनय ।
- त्वं …… बालकाय फलम् यच्छ।
उत्तर:
- ताम्
- तान्
- तेन
- तस्मात्
- तस्मै
7. रेखाङ्कितं पदम् आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत । (रेखांकित – पद के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए।)
कान्, केषाम्, केभ्यः, केषु कैः कस्मात्, के
(i) छात्राः पठन्ति । (i) …………………….
(ii) अध्यापिका छात्रान् पृच्छति । (ii) …………
(iii) उद्यानं वृक्षैः सुन्दरम् अस्ति । (iii) ………………
(iv) स: छात्रेभ्यः पारितोषिकानि यच्छति । (iv) ………
(v) पत्राणि वृक्षात् पतन्ति । (v) ………
(vi) भारतं ऋषीणां देशः । (vi) ……..
(vii) वृक्षेषु फलानि सन्ति । (vii) ……
उत्तर:
(i) के पठन्ति ?
(ii) अध्यापिका कान् पृच्छति?
(iii) उद्यानं कैः सुन्दरम् अस्ति ?
(iv) सः केभ्यः पारितोषिकानि यच्छति ?
(v) पत्राणि कस्मात् पतन्ति ?
(vi) भारतं केषां देश: ?
(vii) केषु फलानि सन्ति?
8. कोष्ठकात् उचितं विकल्पं चित्वा वाक्यानि पूरयत । (कोष्ठक से उचित पद चुनकर वाक्य पूरे कीजिए ।)
- ……. गृहे कः वसति? (एतत्/एतस्मिन्)
- ……. बालिकायै पुस्तकं यच्छ। (तस्मै/तस्यै)
- ….. बालकस्य गृहं कुत्र अस्ति ? (एतस्य/एतस्या:)
- …… लतायां पुष्पाणि सन्ति । (एतस्याम्/एतस्मिन्)
- ……. वृक्षे फलानि सन्ति । (तस्याम्/तस्मिन्)
उत्तर:
- एतस्मिन्
- तस्यै
- एतस्य
- एतस्याम्
- तस्मिन् ।