We have given detailed Deepakam Class 7 Solutions and Dhaturupani in Sanskrit Class 7 with Answers धातुरूप come in handy for quickly completing your homework.
Dhatu Roop in Sanskrit Class 7
Dhatu Roop Sanskrit Class 7
Class 7 Sanskrit Dhatu Roop
अधोदत्तानि वाक्यानि अवलोकयत । (नीचे दिए गए वाक्यों को देखिए।)
- अद्य सुदीप : विज्ञान – विषयं पठति । (आज सुदीप विज्ञान विषय पढ़ रहा है।)
- ह्यः सः गणितविषयम् अपठत् । (कल उसने गणित विषय पढ़ा।)
- श्वः सः संस्कृतं पठिष्यति । (वह कल संस्कृत पढ़ेगा ।)
- पुत्र ! ध्यानेन पठ । (पुत्र ध्यान से पढ़ो |)
- यथाकालं पठेत् यथाकालं च क्रीडेत् । (उचित समय पर पढ़ना चाहिए और उचित समय पर खेलना चाहिए ।)
उपरिलिखित वाक्यों में स्थूल अक्षरों में आए शब्द – पठति, अपठत्, पठिष्यति, पठ, पठेत् क्रियापद हैं। ये सब क्रियापद पठ् धातु से बने हैं। क्रिया का बोध कराने वाले पद क्रियापद कहलाते हैं। सभी क्रियापद धातुओं से बनते हैं। प्रत्येक धातु के रूप पाँच लकारों’ में चलते हैं। काल तथा अवस्था दर्शाने के लिए विविध लकारों का प्रयोग होता है।
- लट्लकारः – (वर्तमान काल, Present Tense) – पठति ( पढ़ता / पढ़ती है, reads)
- लङ्लकारः – (भूतकाल, Past Tense) – अपठत् ( पढ़ा / पढ़ी, read)
- लृट्लकारः – (भविष्यत् काल, Future Tense) – पठिष्यति ( पढ़ेगा / पढ़ेगी है, will read)
- लोट्लकारः – (आज्ञार्थक, Imperative Mood ) – पठ ( पढ़ो, read)
- विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थक, Potential Mood ) – पठेत् (पढ़ना चाहिए)
पिछली कक्षा में हमने सीखा लट् लकार का प्रयोग वर्तमान काल तथा लृट् लकार का प्रयोग भविष्यत् काल की क्रिया को दर्शाने के लिए होता है। आवृत्ति हेतु नीचे ‘पठ्’ के ‘लट्’ व ‘लृट्’ में रूप दिए गए हैं।
पठ्-लट्
- प्रथमः पुरुषः – पठति – पठतः – पठन्ति
- मध्यमः पुरुषः – पठसि – पठथः – पठथ
- उत्तमः पुरुषः – पठामि – पठावः – पठामः
वाक्य-प्रयोगः
- अद्य अहं पठामि ।
- अधुना सः पठति ।
- वयं प्रतिदिनं पठामः ।
पठ्-लृट्
- पठिष्यति – पठिष्यतः – पठिष्यन्ति
- पठिष्यसि – पठिष्यथः – पठिष्यथ
- पठिष्यामि – पठिष्यावः – पठिष्यामः
वाक्य-प्रयोग:
- श्वः अहं पठिष्यामि ।
- सायं सः पठिष्यति ।
- वयं श्वः न पठिष्यामः ।
लङ्लकारः
भूतकाल – Past Tense
लङ्लकार का प्रयोग भूतकाल की क्रिया को दर्शाने के लिए किया जाता है। नीचे दिए गए ‘पठ्’ धातु के रूप व प्रयोग को देखिए ।
पठ्-लङ्लकारः
- प्रथमः पुरुषः – अपठत् – अपठताम् – अपठन्
- मध्यमः पुरुषः – अपठः – अपठतम् – अपठत
- उत्तमः पुरुषः – अपठम् – अपठाव – अपठाम
वाक्य-प्रयोगः
(क) सः बालकः / सा बालिका अपठत् ।
किम् त्वम् अपठः ?
अहम् न अपठम्।
(ख) तौ बालकौ / ते बालिके अपठताम् ।
किम् युवाम् अपठतम् ?
आवाम् अपि अपठाव ।
(ग) ते बालकाः / ताः बालिकाः अपठन् ।
किम् यूयम् अपठत?
आम्, वयम् अपठाम।
1. भू = होना
लट् लकार (वर्तमान काल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः पुरुषः – भवति – भवतः – भवन्ति
- मध्यमः पुरुषः – भवसि – भवथः – भवथ
- उत्तमः पुरुषः – भवामि – भवावः – भवामः
लङ् लकार (भूत काल)
- प्रथमः पुरुषः – अभवत् – अभवताम् – अभवन्
- मध्यमः पुरुषः – अभवः – अभवतम् – अभवत
- उत्तमः पुरुषः – अभवम् – अभवाव – अभवाम
लृट् लकार (भविष्यत् काल)
- प्रथमः पुरुषः – भविष्यति – भविष्यतः – भविष्यन्ति
- मध्यमः पुरुषः – भविष्यसि – भविष्यथः – भविष्यथ
- उत्तमः पुरुषः – भविष्यामि – भविष्यावः – भविष्यामः
लोट् लकार (आज्ञार्थक)
- प्रथमः पुरुषः – भवतु – भवताम् – भवन्तु
- मध्यमः पुरुषः – भव – भवतम् – भवत
- उत्तमः पुरुषः – भवानि – भवाव – भवाम
विधिलिङ् लकार (विधि, निमन्त्रण, मन्त्रणा आदि)
- प्रथमः पुरुषः – भवेत् – भवेताम् – भवेयुः
- मध्यमः पुरुषः – भवेः – भवेतम् – भवेत
- उत्तमः पुरुषः – भवेयम् – भवेव – भवेम
2. गम् = जाना लट् लकार (वर्तमान काल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः पुरुषः – गच्छति – गच्छतः – गच्छन्ति
- मध्यमः पुरुषः – गच्छसि – गच्छथः – गच्छथ
- उत्तमः पुरुषः – गच्छामि – गच्छावः – गच्छामः
लङ् लकार (भूत काल)
- प्रथमः पुरुषः – अगच्छत् – अगच्छताम् – अगच्छन्
- मध्यमः पुरुषः – अगच्छः – अगच्छतम् – अगच्छत
- उत्तमः पुरुषः – अगच्छम् – अगच्छाव – अगच्छाम
लृट् लकार (भविष्यत् काल)
- प्रथमः पुरुषः – गमिष्यति – गमिष्यतः – गमिष्यन्ति
- मध्यमः पुरुषः – गमिष्यसि – गमिष्यथः – गमिष्यथ
- उत्तमः पुरुषः – गमिष्यामि – गमिष्यावः – गमिष्यामः
लोट् लकार (आज्ञार्थक)
- प्रथमः पुरुषः – गच्छतु – गच्छताम् – गच्छन्तु
- मध्यमः पुरुषः – गच्छ – गच्छतम् – गच्छत
- उत्तमः पुरुषः – गच्छानि – गच्छाव – गच्छाम
विधिलिङ् लकार (विधि, निमन्त्रण, मन्त्रणा आदि)
- प्रथमः पुरुषः – गच्छेत् – गच्छेताम् – गच्छेयुः
- मध्यमः पुरुषः – गच्छेः – गच्छेतम् – गच्छेत
- उत्तमः पुरुषः – गच्छेयम् – गच्छेव – गच्छेम
3. ‘कृ’ = करना
लट् लकार (वर्तमान काल)
- प्रथमः पुरुषः – करोति – कुरुत: – कुर्वन्ति
- मध्यमः पुरुषः – करोषि – कुरुथ: – कुरुथ
- उत्तमः पुरुषः – करोमि – कुर्वः – कुर्मः
लङ् लकार (भूतकाल)
- प्रथमः पुरुषः – अकरोत् – अकुरुताम् – अकुर्वन्
- मध्यमः पुरुषः – अकरो: – अकुरुतम् – अकुरुत
- उत्तमः पुरुषः – अकरवम् – अकुर्व – अकुर्म
लृट् लकार (भविष्यत् काल)
- प्रथमः पुरुषः – करिष्यति – करिष्यतः – करिष्यन्ति
- मध्यमः पुरुषः – करिष्यसि – करिष्यथः – करिष्यथ
- उत्तमः पुरुषः – करिष्यामि – करिष्यावः – करिष्यामः
लोट् लकार (आज्ञार्थक)
- प्रथमः पुरुषः – करोतु – कुरुताम् – कुर्वन्तु
- मध्यमः पुरुषः – कुरु – कुरुतम् – कुरुत
- उत्तमः पुरुषः – करवाणि – करवाव – करवाम
विधिलिङ् लकार (विधि, निमन्त्रण, मन्त्रणा आदि)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः पुरुषः – कुर्यात् – कुर्याताम् – कुर्युः
- मध्यमः पुरुषः – कुर्या: – कुर्यातम् – कुर्यात
- उत्तमः पुरुषः – कुर्याम् – कुर्याव – कुर्याम
4. लिख = लिखना
लट् लकार (वर्तमान काल)
- प्रथमः पुरुषः – लिखति – लिखतः – लिखन्ति
- मध्यमः पुरुषः – लिखसि – लिखथः – लिखथ
- उत्तमः पुरुषः – लिखामि – लिखावः – लिखामः
लङ् लकार (भूत काल)
- प्रथमः पुरुषः – अलिखत् – अलिखताम् – अलिखन्
- मध्यमः पुरुषः – अलिखः – अलिखतम् – अलिखत
- उत्तमः पुरुषः – अलिखम् – अलिखाव – अलिखाम
लृट् लकार (भविष्यत् काल)
- प्रथमः पुरुषः – लेखिष्यति – लेखिष्यतः – लेखिष्यन्ति
- मध्यमः पुरुषः – लेखिष्यसि – लेखिष्यथः – लेखिष्यथ
- उत्तमः पुरुषः – लेखिष्यामि – लेखिष्यावः – लेखिष्यामः
लोट् लकार (आज्ञार्थक)
- प्रथमः पुरुषः – लिखतु – लिखताम् – लिखन्तु
- मध्यमः पुरुषः – लिख – लिखतम् – लिखत
- उत्तमः पुरुषः – लिखानि – लिखाव – लिखाम
विधिलिङ् लकार (विधि, निमन्त्रण, मन्त्रणा आदि)
- प्रथमः पुरुषः – लिखेत् – लिखेताम् – लिखेयुः
- मध्यमः पुरुषः – लिखेः – लिखेतम् – लिखत
- उत्तमः पुरुषः – लिखेयम् – लिखेव – लिखेम
5. अस् = होना
लट् लकार (वर्तमान काल)
- प्रथमः पुरुषः – अस्ति – स्तः – सन्ति
- मध्यमः पुरुषः – असि – स्थः – स्थ
- उत्तमः पुरुषः – अस्मि – स्वः – स्मः
लङ् लकार (भूत काल)
- प्रथमः पुरुषः – आसीत् – आस्ताम् – आसन्
- मध्यमः पुरुषः – आसीः – आस्तम् – आस्त
- उत्तमः पुरुषः – आसम् – आस्व – आस्म
लृट् लकार (भविष्यत् काल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः पुरुषः – भविष्यति – भविष्यतः – भविष्यन्ति
- मध्यमः पुरुषः – भविष्यसि – भविष्यथः – भविष्यथ
- उत्तमः पुरुषः – भविष्यामि – भविष्यावः – भविष्यामः
लोट् लकार (आज्ञार्थक)
- प्रथमः पुरुषः – अस्तु – स्ताम् – सन्तु
- मध्यमः पुरुषः – एधि – स्तम् -स्त
- उत्तमः पुरुषः – असानि – असाव – असाम
विधिलिङ् लकार (विधि, निमन्त्रण, मन्त्रणा आदि)
- प्रथमः पुरुषः – स्यात् – स्याताम् – स्युः
- मध्यमः पुरुषः – स्याः – स्यातम् – स्यात
- उत्तमः पुरुषः – स्याम् – स्याव – स्याम
स्मरणीयम् –
- धातुः – लद् – लङ् – लृट्
- स्मृ – स्मरति – अस्मरत् – स्मरिष्यति
- दृश् – पश्यति – अपश्यत् – द्रक्ष्यति
- पच् – पचति – अपचत् – पक्ष्यति
- हृ – हरति – अहरत् – हरिष्यति
- तृ – तरति – अतरत् – तरिष्यति
- नम् – नमति – अनमत् – नंस्यति
- पा – पिबति – अपिबत् – पास्यति
- स्था – तिष्ठति – अतिष्ठत् – स्थास्यति
- विद् – विन्दति – अविन्दत् – वेत्स्यति
- मुच् – मुञ्चति – अमुञ्चत् – मोक्ष्यति
- सिच् – सिञ्चति – असिञ्चत् – सेक्ष्यति
- नी – नयति – अनयत् – नेष्यति
- गै – गायति – अगायत् – गास्यति
- नृत् – नृत्यति – अनृत्यत् – नर्तिष्यति
- दण्ड् – दण्डयति – अदण्डयत् – दण्डयिष्यति
- कथ् – कथयति – अकथयत् – कथयिष्यति
- पाल् – पालयति – अपालयत् – पालयिष्यति
- क्षल् – क्षालयति – अक्षालयत् – क्षालयिष्यति
- चल् – चलति – अचलत् – चलिष्यति
- घ्रा – जिघ्रति – अजिघ्रत् घ्रास्यति
Class 7 Sanskrit Dhatu Roop Pdf
Sanskrit Class 7 Dhatu Roop
अभ्यासः
1. तालिकापूर्तिं कुरुत । (तालिकापूर्ति कीजिए।)
• कृ-लट्
करोति ……… ………
……… ……… ………
……… ……… ………
• गम्-लङ्
सः अगच्छत् ……… ………
……… ……… ………
……… ……… ………
• पच्-लृट्
सा पक्ष्यति ……… ………
……… ……… ………
……… ……… ………
• नी-लृद्
नेष्यति ……… ………
……… ……… ………
……… ……… ………
उत्तर:
• …… – कुरुतः – कुर्वन्ति
करोषि – कुरुथः – कुरुथ
करोमि – कुर्वः – कुर्मः
• ….. – ते पक्ष्यतः – ताः पक्ष्यन्ति
त्वं पक्ष्यसि, – युवां पक्ष्यथः – यूयं पक्ष्यथ
अहं पक्ष्यामि – आवां पक्ष्यावः – वयं पक्ष्यामः
• …….., तौ अगच्छतम् – ते अगच्छन्
त्वम् अगच्छ:, – युवाम् अगच्छतम्, – यूयम् अगच्छत
अहम् अगच्छम्, – आवाम् अगच्छाव, – वयम् अगच्छाम
• …… नेष्यतः – नेष्यन्ति
नेष्यसि – नेष्यथः – नेष्यथ
नेष्यामि – नेष्यावः – नेष्यामः
2. ‘क’ खण्डस्य वाक्यानि कोष्ठके दत्तस्य धातोः लट्लकाररूपैः ‘ख’ खण्डस्य च लृट् लकाररूपैः पूरयत । (‘क’ खण्ड के वाक्य कोष्ठक में दी गई धातु के लट् लकार के रूप से तथा ‘ख’ खण्ड के लृट् लकार के रूप से पूरे कीजिए।)
(क)
- तौ छात्रौ पाठं ……. (स्मृ)।
- आवाम् भोजनं …… (खाद्) ।
- युवां किं ……. (कृ) ?
- वयं वीराः सैनिकाः ….. (अस्)।
- ते अधुना कार्टून- चित्रं …… (दृश्)।
- सुनील मित्राय उपहारं …… (दा) ।
- किम् त्वम् दुग्धं न …… (पा)?
- सा पुष्पाणि …… (घ्रा / जिघ्) ।
- शेखरः मोदकान् ……… गण् (गणय्)।
उत्तर:
- स्मरत:
- खादावः
- कुरुथः
- स्मः
- पश्यन्ति
- यच्छति
- पिबसि
- जिघ्रति
- गणयति
(ख)
- अम्बा भोजनं …… (पच्)।
- आवाम् दूरदर्शने क्रिकेट प्रतियोगिताम् ……… (दृश्)।
- सा गीतं ….. (गै) ।
- वयम् अध्यापकान् ……. (नम्)।
- त्वं गणित-कार्यं कदा …… (कृ) ?
उत्तर:
- पक्ष्यति
- द्रक्ष्यावः
- गास्यति
- नंस्यामः
- करिष्यसि
3. क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखत । (क्रियापद रिक्त स्थान में लिखिए।)
(i) अहं मेलकम् अगच्छं ।
किं त्वं न ……… ?
(ii) वयं लेखम् अलिखाम ।
अहम् लेखम् ………।
(iii) स: निबन्धम् अलिखत् ?
ते निबन्धम् ……………….।
(iv) तौ श्लोकम् अपठताम्।
किं युवाम् अपि ……….?
(v) सा उद्यानम् अगच्छत्।
किं यूयं न …………..?
(vi) तौ न अखेलताम् ।
किं युवाम् ………..?
उत्तर:
(i) अगच्छः
(ii) अलिखम्
(iii) अलिखन्
(iv) अपठतम्
(v) अगच्छत
(vi) अखेलतम्
4. निर्देशानुसारं लकारं परिवर्त्य वाक्यानि पुनः लिखत । (निर्देशानुसार लकार बदलकर वाक्य पुन: लिखिए।)
(i) अहं प्रतिदिनं खेलामि। (लङ्)
…………………………..
(ii) त्वम् उद्याने भ्रमसि । (लृट्)
…………………………..
(iii) आवां विद्यालयं गच्छावः। (लङ्)
…………………………..
(iv) युवां किं लिखथः ? (लृट्)
…………………………..
(v) तौ गुरून् नंस्यतः । (लट्)
…………………………..
(vi) ते खेलम् अपश्यन् । (लट्)
…………………………..
उत्तर:
(i) अहं प्रतिदिनम् अखेलम् ।
(ii) त्वम् उद्याने भ्रमिष्यसि ।
(iii) आवां विद्यालयम् अगच्छाव।
(iv) युवां किं लेखिष्यथः ?
(v) तौ गुरून् नमतः ।
(vi) ते खेलं पश्यन्ति ।
5. लिख् धातुं लङ्लकारे प्रयोज्य वाक्यपूर्तिं कुरुत । (लिख् धातु का लङ्लकार में प्रयोग करके वाक्य पूर्ति कीजिए।)
(क) रोहणः पत्रम् अलिखत्।
त्वं निबन्धम् …………… ।
अहं सुलेखम् …………… ।
(ख) रोहणः रोहित: च किम् …………… ।
किं युवाम् अनुच्छेदम् …………… ।
नहि, आवां निबन्धम् …………… ।
(ग) ते स्वच्छम् …………… ।
यूयम् अपि स्वच्छम् …………… ।
वयं शीघ्रम् …………… ।
उत्तर:
(क) अलिखः, अलिखम् ।
(ख) अलिखताम्, अलिखतम्, अलिखाव।
(ग) अलिखन्, अलिखत अलिखाम ।