We have given detailed Deepakam Class 7 Solutions and Avyay in Sanskrit Class 7 with Answers संस्कृत अव्यय come in handy for quickly completing your homework.
Class 7 Avyay in Sanskrit – Avyayani Sanskrit Class 7
Avyay Padani in Sanskrit Class 7
अव्ययानि in Sanskrit Class 7
अव्यय – जो शब्द विभक्ति, वचन, लिंग एवं काल के अनुसार परिवर्तित नहीं होते हैं, अव्यय कहलाते हैं। इन शब्दों में कोई व्यय (विकार) नहीं होता, इसीलिए उन्हें ‘अव्यय’ कहा जाता है ।
यथा –
- बालकः अधुना पठति ।
- वयम् अधुना पठामः ।
- मीता अधुना पठति ।
यहाँ ‘अधुना’ में लिंग अथवा पुरुष से कोई परिवर्तन नहीं आया।
- सः कुत्र गच्छति?
- सः कुत्र अगच्छत् ?
- ते कुत्र अगच्छन्?
यहाँ ‘अधुना और कुत्र’ में काल अथवा वचन के कारण कोई विकार नहीं आया। अतः ‘अधुना’, ‘कुत्र’ जैसे शब्द अव्यय कहलाते हैं। अब निम्नलिखित अव्ययों को देखें और प्रयोग समझें-
अव्यय पद – अर्थ – अव्यय पदयुक्त वाक्य
1. अत्र – यहाँ – बाल: अत्र क्रीडति ।
2. तत्र – वहाँ – सः तत्र गच्छति।
3. यत्र – जहाँ – यत्र शिक्षकः तत्रैव छात्राः सन्ति ।
4. कुत्र – कहाँ – मम पुस्तकं कुत्र अस्ति ?
5. सर्वत्र – सब जगह – ईश्वरः सर्वत्र अस्ति ।
6. अन्यत्र – दूसरी जगह – त्वम् अन्यत्र गच्छ।
7. उच्चैः – ऊँचा – गायकः उच्चैः गायति ।
8. नीचैः – नीचे – नदी नीचैः वहति ।
9. अधः – नीचे – वृक्षस्य अधः पथिकः तिष्ठति ।
10. श्वः – आने वाला कल – श्वः वयं पठिष्यामः ।
11. अद्य – आज – अद्य उत्सवः अस्ति ।
12. ह्यः – बीता हुआ कल – ह्यः रविवारः आसीत् ।
13. अद्यत्वे – आजकल – अद्यत्वे मम वार्षिक परीक्षा भवति ।
14. अधुना – अब – अधुना अहं पठामि ।
15. आम् – हाँ – आम्, सा वृद्धा अस्ति ।
16. न – नहीं – न, अहं तरणं न जानामि ।
17. च – और – गीता मीता च गायतः ।
18. वा – अथवा – माता पिता वा गमिष्यति ।
19. तदा – तब – यदा वृष्टिः भवति तदा मयूरः नृत्यति ।
20. यदा – जब – यदा वृष्टिः भवति तदा मयूरः नृत्यति ।
21. कदा – कब – त्वं कदा गमिष्यसि ?
22. सर्वदा – हमेशा – सर्वदा सत्यं वदेत् ।
23. प्रातः – सुबह – सः प्रातः भ्रमणाय गच्छति ।
24. सायं – शाम को – ते सायं उद्याने क्रीडन्ति ।
25. अथ – तब / अब – अथ किम् अभवत्?
26. पुरा – पहले – पुरा अशोकः नाम सम्राट् आसीत् ।
27. शनै: – धीरे-धीरे – वृद्धः जनः शनैः चलति ।
28. सह – साथ – पुत्रः मात्रा सह अगच्छत्।
29. धिक् – धिक्कार है – धिक् चौरान् / चौरम् |
30. बहिः – बाहर – गृहात् बहिः कः अस्ति ?
31. वृथा – बेकार – श्रमः कदापि वृथा न भवति ।
32. अपि – भी – सा अपि फलं खादति ।
33. शीघ्रम् – जल्दी – शीघ्रं गृहम् आगच्छ ।
34. पुनः – फिर / दोबारा – कुणालः पुनः अवदत् ।
35. कथम् – कैसे / क्यों – त्वं कथं गच्छसि ?
36. कुतः – कहाँ से – पथिकः कुतः आगत: ?
37. इतः – यहाँ से – बालकः इतः अगच्छत्।
38. एव – ही – त्वम् एव मम मित्रम् असि ।
39. उपरि – ऊपर – वृक्षस्य उपरि वानरः कूर्दति ।
40. मा – मत – कोलाहलं मा कुरु ।
41. कदापि – कभी – अहं कदापि असत्यं न वदिष्यामि ।
42. एकदा – एक बार – एकदा अहं वनम् अगच्छम्।
43. यावत् – जब तक/तक तक – यावत् अतुलः पठति तावत् अहम् अपि पठामि ।
44. तावत् – जब तक/तक तक – यावत् अतुलः पठति तावत् अहम् अपि पठामि ।
45. यदि – अगर/यदि/तो – यदि पठिष्यसि तर्हि उत्तीर्णः भविष्यसि ।
46. तर्हि – अगर/यदि/तो – यदि पठिष्यसि तर्हि उत्तीर्णः भविष्यसि ।
Avyay Worksheet in Sanskrit Class 7
Avaya Sanskrit Class 7 – Sanskrit Avyay Examples Class 7
अभ्यास: (Exercise)
1. अव्ययपदं चित्वा लिखत । (अव्ययपद चुनकर लिखिए |)
- जलं नीचैः वहति ।
- अलं कोलाहलेन ।
- शशकः शीघ्रं धावति ।
- वृद्धः शनैः चलति ।
- अहम् अपि तेन सह गमिष्यामि ।
उत्तर:
- नीचैः
- अलम्
- शीघ्रम्
- शनै:
- अपि, सह।
2. उचितेन अव्यय – पदेन रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत । (उचित अव्यय पद द्वारा रिक्तस्थान पूर्ति कीजिए।)
यत्र-तत्र यदा तदा एकदा ह्यः तत्र
- …… अहं विदेशम् अगच्छम्।
- …… बालकाः ……. कोलाहलः ।
- …… अहं जन्तुशालाम् अगच्छम्।
- …… अहम् विविधान् जन्तून् अपश्यम् ।
- …… वृष्टिः भवति …… मयूरः नृत्यति।
उत्तर:
- एकदा
- यत्र-तत्र
- ह्यः
- तत्र
- यदा-तदा
3. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं पदं चित्वा वाक्यानि पूरयत । (दिए गए विकल्पों से उचित पद चुनकर वाक्य पूरे कीजिए।)
- अधुना वयं क्रीडामः, त्वं ….. आगच्छ। (एव/ अपि / मा)
- ….. वयं खो-खो खेलं खेलिष्यामः । (अद्य / ह्यः/ श्वः)
- ते बालकाः …… इतस्तत: भ्रमन्ति । (मृषा/ वृथा/ कुत:)
- विद्यालयात् ……. बसयानं तिष्ठति । (अधुना / सर्वदा / बहि:)
- पुत्र ! अधुना त्वं ….. आगच्छसि ? (कुत्र/कुतः/ कदा)
उत्तर:
- अपि
- श्वः
- वृथा
- बहि:
- कुतः