Our free Class 6 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 6 Sanskrit Chapter 8 बुद्धिः सर्वार्थसाधिका Worksheet with Answers make learning easier and fun.
Class 6 Sanskrit Chapter 8 Worksheet बुद्धिः सर्वार्थसाधिका
Class 6 Sanskrit बुद्धिः सर्वार्थसाधिका Worksheet
बुद्धिः सर्वार्थसाधिका Worksheet
प्रश्न 1.
अधोलिखितान् गद्यांशान् पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत ।
(निम्नलिखित गद्यांशों को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर लिखिए |)
I.. एकस्मिन् वने एक: नित्य जल पूर्णः महान् सरोवरः अस्ति । कदाचित् एकं पिपासाकुलं गजयूथं वनान्तरात् तत्र आगच्छति। तस्मिन् सरोवरे ते गजाः स्वेच्छया जलं पीत्वा, स्नात्वा, क्रीडित्वा च सूर्यास्तसमये निर्गच्छन्ति । तस्य च सरोवरस्य तीरे समन्ताम् सुकोमल भूमौ बहूनि शशकः बिलानि सन्ति, येषु बहवः शशकाः निवसन्ति । गजानां परिभ्रमणेन एषु बिलेषु निवसन्तः बहवः शशका: क्षतविक्षताः, भवन्ति केचन पुनः मृताः अपि भवन्ति । अतः शशकाः भीताः चिन्ता-मग्नाः च भवन्ति । ते दुःखम् अनुभवन्ति । स्वरक्षार्थं च ते उपायं चिन्तयन्ति।
(क) एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)
(i) एकस्मिन् वने एकः किमासीत् ? _________________
(ii) कदाचित् एकं पिपासाकुलं गजयूथं वनान्तरात् कुत्र आगच्छति ? _________________
(iii) शशकाः कम् अनुभवन्ति ? _________________
(iv) स्वरक्षार्थं के उपायं अचिन्तयन् ? _________________
उत्तर :
(i) सरोवर:
(ii) सरोवरस्य समीपम्
(iii) दुःखम्
(iv) शशकाः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
(i) तस्मिन् सरोवरे गजाः किं कृतवन्तः ?
_________________________________
उत्तर :
तस्मिन् सरोवरे गजाः जलं पीतवन्तः स्नानं च कृतवन्तः।
(ii) सरोवरस्य तीरे केषु बहवः शशकाः निवसन्ति ?
_________________________________
उत्तर :
सरोवरस्य तीरे बिलेषु बहवः शशकाः निवसन्ति ।
(ग) निर्देशानुसारं उचितविकल्प चिनुत । (निर्देश के अनुसार उचित विकल्प को चुनिए ।)
(i) के भीताः अभवन् ?
(अ) शशका:
(ब) गज:
(स) गजराजः
(द) शशकराज:
उत्तर :
(अ) शशका:
(ii) ‘ते’ इति पदे किं विभक्ति वचनञ्च प्रयुक्तम् ?
(अ) प्रथमा, एकवचनम्
(ब) द्वितीया, एकवचनम्
(स) प्रथमा, बहुवचनम्
(द) द्वितीया, द्विवचनम्
उत्तर :
(स) प्रथमा, बहुवचनम्
(iii) ‘अस्ति’ इति पदे कः लकारः प्रयुक्तम्?
(अ) लट्
(ब) लोट्
(स) लृट्
(द) लङ्
उत्तर :
(अ) लट
(iv) ‘उपाय’ इति पदे किं विभक्ति प्रयुक्तम् ?
(अ) प्रथमा
(ब) द्वितीया
(स) तृतीया
(द) चतुर्थी
उत्तर :
(ब) द्वितीया
II. गजराजः शशकराजेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति सः जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं पश्यति, चकित: च भवति । सः भयेन चन्द्रं नमति। ततः सः गजयूथेन सह अन्यत्र गच्छति । सः गजयूथः पुनः कदापि तस्य सरोवरस्य समीपं न आगच्छति। शशकाः तत्र सुखेन तिष्ठन्ति । सत्यम् एव उक्तम् ‘बुद्धिः सर्वार्थं साधिका’।
(क) एकपदेन उत्तरत। ( एक पद में उत्तर दीजिए ।)
(i) कः जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं पश्यति? _________________________________
(ii) कः कदापि सरोवरस्य समीपं न आगच्छति ? _________________________________
(iii) शशका: केन तिष्ठन्ति ? _________________________________
(iv) बुद्धिः कस्य साधिका ? _________________________________
उत्तर :
(i) गजराजः
(iii) सुखेन
(iv) (ब) द्वितीया
(ii) गजयूथः
(iv) सर्वार्थ
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।)
(i) गजराजः शशकराजेन सह कस्य समीपं गच्छति?
_________________________________
उत्तर :
गजराजः शशकराजेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति।
(ii) गजराजः केन सह अन्यत्र गच्छति?
_________________________________
उत्तर :
गजराजः गजयूथेन सह अन्यत्र गच्छति।
(ग) निर्देशानुसारं उचितविकल्पं चिनुत ।
(निर्देश के अनुसार उचित विकल्प को चुनिए ।)
(i) ‘नमति’ इति पदे कः धातुः ?
(अ) नमन्
(ब) नम्
(स) नमति
(द) ऐषु न कोऽपि
उत्तर :
(ब) नम्
(ii) आगच्छति इति पदे कः पुरुषः अस्ति ?
(अ) प्रथम पुरुष
(ब) मध्यम पुरुष
(स) उत्तम पुरुष
(द) ऐषु न कोऽपि
उत्तर :
(अ) प्रथम पुरुष
(iii) कदापि अस्य पदस्य संधि विच्छेदः किम् अस्ति ?
(अ) कदा + अपि
(ब) कद् + अपि
(स) कदाप् + इ
(द) ऐषु न कोऽपि
उत्तर :
(अ) कदा + अपि
(iv) पश्यति इति पदे कः लकारः ?
(अ) लृट्
(ब) लोट्
(स) लट्
(द) लङ्
उत्तर :
(स) लट्
प्रश्न 2.
अधोलिखितान् शब्दान् उचितार्थेन सह मेलयत ।
(निम्नलिखित शब्दों को सही अर्थ के साथ मिलाइए।)
| शब्दः | अर्थः |
| (क) वने | (i) तालाब |
| (ख) स्वरक्षार्थम् | (ii) अब / अभी |
| (ग) क्रीडित्वा | (iii) पीकर |
| (घ) सरोवर: | (iv) बहुत-से |
| (ङ) अधुना | (v) जंगल में |
| (च) पीत्वा | (vi) अपनी रक्षा के लिए |
| (छ) बहवः | (vii) खेलकर |
उत्तर :
| शब्दः | अर्थः |
| (क) वने | (v) जंगल में |
| (ख) स्वरक्षार्थम् | (vi) अपनी रक्षा के लिए |
| (ग) क्रीडित्वा | (vii) खेलकर |
| (घ) सरोवर: | (i) तालाब |
| (ङ) अधुना | (ii) अब / अभी |
| (च) पीत्वा | (iii) पीकर |
| (छ) बहवः | (iv) बहुत-से |
प्रश्न 3.
पाठस्याधारेण कोष्ठकातः क्रियापदानि चित्वा वाक्यानि पूरयत ।
(पाठ के आधार पर कोष्ठक से क्रिया पदों को चुनकर वाक्यों को पूरा कीजिए।)
| निवसन्ति, अस्ति, चिन्तयन्ति, अनुभवन्ति, आगच्छति |
(क) वने एक: महान् सरोवर: _________________ ।
(ख) गजयूथं वनान्तरात् तत्र _________________ ।
(ग) शशकबिलेषु बहवः शशका: _________________ ।
(घ) ते दु:खम् _________________ ।
(ङ) स्वरक्षार्थं ते उपायं _________________ ।
उत्तर :
(क) अस्ति
(ख) आगच्छति
(ग) निवसन्ति
(घ) अनुभवन्ति
(ङ) चिन्तयन्ति
प्रश्न 4.
अधोलिखितान् पदानां वचनं पुरुषं च लिखत ।
(निम्नलिखित पदों के वचन और पुरुष लिखिए।)
| पदम् | पुरुष: | वचनम् |
| निवसन्ति | ||
| पृच्छतः | ||
| भवन्ति | ||
| अनुभवति | ||
| प्राप्नुवन्ति |
उत्तर :
| पदम् | पुरुष: | वचनम् |
| निवसन्ति | प्रथम पुरुष, | बहुवचन |
| पृच्छतः | प्रथम पुरुष, | द्विवचन |
| भवन्ति | प्रथम पुरुष, | बहुवचन |
| अनुभवति | प्रथम पुरुष | एकवचन |
| प्राप्नुवन्ति | प्रथम पुरुष, | बहुवचन |
प्रश्न 5.
समुचितैः क्रियापदैः रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(उचित क्रिया पदों से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
| धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| निर्गम् | निर्गच्छति | __________ | निर्गच्छन्ति |
| भू | भवति | __________ | __________ |
| दृश् | __________ | पश्यतः | __________ |
| प्र + आप् | प्राप्नोति | प्राप्नुतः | __________ |
| चिन्त् | _____________ | चिन्तयतः | __________ |
उत्तर :
निर्गच्छतः
भवतः भवन्ति
पश्यति पश्यन्ति
प्राप्नुवन्ति
चिन्तयति चिन्तयन्ति
प्रश्न 6.
अधोलिखतानां पर्यायपदानां मेलनं कुरुत ।
(निम्नलिखित पर्याय पदों का मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) शशकः | (i) छायाम् |
| (ख) मृताः | (ii) संत्रस्ताः |
| (ग) भीताः | (iii) नामधेयेन |
| (घ) प्रतिबिम्बम् | (iv) शश: |
| (ङ) नाम्ना | (v) हता: |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) शशकः | (iv) शश: |
| (ख) मृताः | (v) हता: |
| (ग) भीताः | (ii) संत्रस्ताः |
| (घ) प्रतिबिम्बम् | (i) छायाम् |
| (ङ) नाम्ना | (iii) नामधेयेन |
प्रश्न 7.
मञ्जूषाया: सहायतया उचित कर्तृपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(मंजूषा की सहायता से उचित कर्ता पदों से रिक्त स्थान पूरे कीजिए ।)
| मञ्जूषा गजराजः, ते, शशकाः, शशकराजः, सः, गजा: |
(i) ________ पृच्छति।
(ii) ________ ‘चकितः भवति ।
(iii) अन्ते ________ वदति ।
(iv) ________ समाधानं न प्राप्नुवन्ति ।
(v) बहवः ________ निवसन्ति ।
(vi) ________ निर्गच्छन्ति ।
उत्तर :
(i) गजराजः
(ii) सः
(iii) शशकराज
(iv) ते
(v) शशका:
(vi) गजाः