We have given detailed Sharda Sanskrit Book Class 9 Solutions and Shabdrupani in Sanskrit Class 9 शब्द रूपाणि come in handy for quickly completing your homework.
Class 9 Sanskrit Shabd Roop शब्द रूपाणि
Shabd Roop Questions Class 9
Class 9 Sanskrit Shabd Roop Worksheets with Answers – Shabd Roop Fill in the Blanks
शब्द की परिभाषा
वर्णों के सार्थक समूह को शब्द कहते हैं; जैसे – राम, मोहन, रमा, रेखा आदि ।
शब्द के प्रकार
संस्कृत में शब्द रूपों का ज्ञान अत्यंत आवश्यक है । यह तीन भागों में विभक्त है – अजंत (स्वरांत), हलंत (व्यंजनांत), सर्वनाम, जिनमें पुल्लिंग, स्त्रीलिंग तथा नपुंसकलिंग के रूप बनते हैं। इसके लिए मूल शब्द में 21 सुप् प्रत्ययों को लगाकर विभक्तियों तथा वचनों में रूप बनाते हैं।
सुप् प्रत्ययाः
विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – सु – औ – जस्
द्वितीया – अम् – औट् – शस्
तृतीया – टा – भ्याम् – भिस्
चतुर्थी – ङे – भ्याम् – भ्यस्
पञ्चमी – ङसि – भ्याम् – भ्यस्
षष्ठी – ङस् – ओस् – आम्
सप्तमी – ङि – ओस् – सुप्
उपरोक्त प्रत्ययों के द्वारा सभी शब्दों के रूप बनते हैं, किंतु शब्दों के लिंग तथा शब्द के अंतिम अक्षर के अनुसार ही रूपों का निर्माण होता है। सामान्यतः निम्नलिखित रूपों को ध्यान में रखना चाहिए
1. अकारान्त पुल्लिंग तथा नपुंसकलिंग इनमें तृतीया में एन / एण, चतुर्थी में आय, पंचमी में आत्, षष्ठी में स्य, सप्तमी में ‘ए’ मिलाकर शब्द रूप बनाते हैं; जैसे-
प्रथमा – फलम्, फले, फलानि
द्वितीया – फलम्, फले, फलानि
तृतीया – रामेण धनेन, केन, येन, गृहेण, मोहनेन
चतुर्थी – रामाय, धनाय, गृहाय, मोहनाय
पञ्चमी – रामात्, धनात्, गृहात्, मोहनात्
षष्ठी – रामस्य, धनस्य, गृहस्य, मोहनस्य
सप्तमी – रामे, धने, गृहे, मोहने
विशेष कुछ शब्दों में तृतीया में टाप् प्रत्यय का ‘आ’ शेष रहता है
तथा शब्दों में जुड़कर रूप निर्माण में सहयोग करता है;
जैसे – नदी – नद्या, वधू – वध्वा, यत् (स्त्री) यया, किम् (स्त्री) कया, तत् (स्त्री) तया, मातृ – मात्रा, पितृ -पित्रा, गुरु-गुरुणा,
हरि – हरिणा, मति – मत्या, रमा रमया आदि ।
2. स्त्रालिंग इसमें तृतीया, चतुर्थी तथा पंचमी विभक्ति के द्विवचन और बहुवचन में कोई भी परिवर्तन नहीं होता मात्र प्रत्यय को जोड़ते हैं; जैसे- रमा रमाभ्याम्, रमाभिः, रमाभ्यः यत् याभ्याम्, याभि, याभ्यः, नदी: नदीभ्याम्, नदीभि:, नदीभ्यः आदि ।
उपरोक्त भिन्न रूपों को स्मरण तथा समझना आवश्यक है।
जैसे – सप्तमी बहुवचन में सुप् प्रत्यय लगता है तथा शब्द रूप बनते हैं। रमा – रमासु, कवि – कविषु, नदी- नदीषु यत् – येषु (पु.) यासु (स्त्री.) आदि ।
षष्ठी, सप्तमी द्विवचन में ओस् प्रत्यय को जोड़कर निम्न रूप बनाते हैं – रमा – रमयोः, धन-धनयो:, गृह-गृहयोः, किं- कयोः, तत्-तयोः, यत्-ययोः, इदम्-अनयोः आदि।
3. सर्वनाम शब्दों में चतुर्थी में स्मै, पञ्चमी में स्मात् षष्ठी में स्य तथा सप्तमी में स्मिन् लगाते हैं; जैसे-
चतुर्थी – सर्वस्मै, तस्मै, कस्मै, यस्मै,
पञ्चमी – सर्वस्मात्, तस्मात्, कस्मात्, यस्मात्
षष्ठी – सर्वस्य, तस्य, कस्य,
सप्तमी – सर्वस्मिन्, तस्मिन् कस्मिन्, यस्मिन्
शब्दरूपाणि
• अजन्त पुल्लिंग → अ, इ, उकारांत
• स्त्रीलिंग → आ, इकारांत
• नपुंसकलिंग → अ, इकारांत
सर्वनाम → यत्, तत्, किम्, इदम्, (तीनों लिंगो में) अस्मद्, युष्मद्
विभिन्न शब्दरूपाणि
(क) पुल्लिङ्ग शब्दाः
बालक शब्द (अकारान्तपुल्लिङ्ग)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – बालकः – बालकौ – बालकाः
द्वितीया – बालकम् – बालकौ – बालकान्
तृतीया – बालकेन – बालकाभ्याम् – बालकैः
चतुर्थी – बालकाय – बालकाभ्याम् – बालकेभ्यः
पञ्चमी – बालकात् – बालकाभ्याम् – बालकेभ्यः
षष्ठी – बालकस्य – बालकयोः – बालकानाम्
सप्तमी – बालके – बालकयोः – बालकेषु
सम्बोधनम् – हे बालक ! – हे बालकौ! – हे बालकाः !
कवि शब्द (इकारान्तपुल्लिङ्गम्)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – कवि: – कवी – कवयः
द्वितीया – कविम् – कवी – कवीन्
तृतीया – कविना – कविभ्याम् – कविभिः
चतुर्थी – कवये – कविभ्याम् – कविभ्यः
पञ्चमी – कवेः – कविभ्याम् – कविभ्यः
षष्ठी – कवेः – कव्योः – कवीनाम्
सप्तमी – कवौ – कव्योः – कविषु
सम्बोधनम् – हे कवे! – हे कवी! – हे कवयः !
‘साधु’ शब्द (उकारान्तपुल्लिङ्गम्)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – साधुः – साधू – साधवः
द्वितीया – साधुम् – साधू – साधून्
तृतीया – साधुना – साधुभ्याम् – साधुभि:
चतुर्थी – साधवे – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
पञ्चमी – साधोः – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
षष्ठी – साधोः – साध्वोः – साधूनाम्
सप्तमी – साधौ – साध्वोः – साधुषु
सम्बोधनम् – हे साधो ! – हे साधू! – हे साधवः !
पितृ (पिता) शब्द (ऋकारान्तपुल्लिङ्गम्)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – पिता – पितरौ – पितरः
द्वितीया – पितरम् – पितरौ – पितॄन्
तृतीया – पित्रा – पितृभ्याम् – पितृभिः
चतुर्थी – पित्रे – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
पञ्चमी – पितुः – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
षष्ठी – पितुः – पित्रो: – पितॄणाम्
सप्तमी – पितरि – पित्रोः – पितृषु
सम्बोधनम् – हे पित: ! – हे पितरौ ! – हे पितरः !
(ख) स्त्रीलिङ्ग शब्दा: (अजन्ता:)
लता (बेल) शब्द (आकारान्तस्त्रीलिङ्गम्)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – लता – लते – लता:
द्वितीया – लताम् – लते – लता:
तृतीया – लतया – लताभ्याम् – लताभिः
चतुर्थी – लतायै – लताभ्याम् – लताभ्यः
पञ्चमी – लतायाः – लताभ्याम् – लताभ्यः
षष्ठी – लतायाः – लतयोः – लतानाम्
सप्तमी – लतायाम् – लतयोः – लतासु
सम्बोधनम् – हे लते ! – हे लते! – हे लता: !
‘मति’ इकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द
विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
प्रथमा – मति: – मती – मतयः
द्वितीया – मतिम् – मती – मती:
तृतीया – मत्या – मतिभ्याम् – मतिभिः
चतुर्थी – मत्यै/मत – मतिभ्याम् – मतिभ्यः
पञ्चमी – मत्या:/मतेः – मतिभ्याम् – मतिभ्यः
षष्ठी – मत्या:/मतेः – मत्योः – मतीनाम्
सप्तमी – मत्याम्/मतौ – मत्योः – मतिषु
सम्बोधन – हे ते! – हे मती ! – हे मतयः !
‘नदी’ (ईकारान्त:) स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – नदी – नद्यौ – नद्यः
द्वितीया – नदीम् – नद्यौ – नदी:
तृतीया – नद्या – नदीभ्याम् – नदीभिः
चतुर्थी – नद्यै – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
पञ्चमी – नद्या: – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
षष्ठी – नद्या: – नद्योः – नदीनाम्
सप्तमी – नद्याम् – नद्योः – नदीषु
सम्बोधनम् – हे नदि ! – हे नद्यौ ! – हे नद्यः !
मातृ (माता) (ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गम्)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – माता – मातरौ – मातर:
द्वितीया – मातरम् – मातरौ – मातृः
तृतीया – मात्रा – मातृभ्याम् – मातृभिः
चतुर्थी – मात्रे – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
पञ्चमी – मातुः – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
षष्ठी – मातुः – मात्रोः – मातृणाम्
सप्तमी – मातरि – मात्रोः – मातृषु
सम्बोधनम् – हे मातः ! – हे मातरौ ! – हे मातरः !
‘धेनु’ उकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – धेनुः – धेनू – धेनवः
द्वितीया – धेनुम् – धेनू – धेनूः
तृतीया – धेन्वा – धेनुभ्याम् – धेनुभिः
चतुर्थी – धेनवे, धेन्वै – धेनुभ्याम् – धेनुभ्यः
पञ्चमी – धेनोः, धेन्वाः – धेनुभ्याम् – धेनुभ्यः
षष्ठी – धेनोः, धेन्वाः – धेन्वोः – धेनूनाम्
सप्तमी – धेनौः, धेन्वाम् – धेन्वोः – धेनुषु
सम्बोधन – हे धेनो! – हे धेनू ! – हे धेनवः !
(ग) नपुंसकलिङ्ग शब्दा:
‘फल’ अकारान्त नपुंसकलिङ्ग, शब्द
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – फलम् – फले – फलानि
द्वितीया – फलम् – फले – फलानि
तृतीया – फलेन – फलाभ्याम् – फलैः
चतुर्थी – फलाय – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
पञ्चमी – फलात् – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
षष्ठी – फलस्य – फलयोः – फलानाम्
सप्तमी – फले – फलयोः – फलेषु
सम्बोधन – हे फलम् ! – हे फले! – हे फलानि !
‘वारि’ इकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – वारि – वारिणी – वारीणि
द्वितीया – वारि – वारिणी – वारीणि
तृतीया – वारिणा – वारिभ्याम् – वारिभिः
चतुर्थी – वारि – वारिभ्याम् – वारिभ्यः
पञ्चमी – वारिणः – वारिभ्याम् – वारिभ्यः
षष्ठी – वारिणः – वारिणोः – वारीणाम्
सप्तमी – वारिणि – वारिणोः – वारिषु
सम्बोधन – हे वारे ! हे वारि ! – हे वारिणी ! – हे वारीणि!
‘जगत्’ तकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – जगत् – जगती – जगन्ति
द्वितीया – जगत् – जगती – जगन्ति
तृतीया – जगता – जगद्भ्याम् – जगद्भिः
चतुर्थी – जगते – जगद्भ्याम् – जगद्भ्य:
पञ्चमी – जगत: – जगद्भ्याम् – जगद्भ्यः
षष्ठी – जगत: – जगतो: – जगताम्
सप्तमी – जगति – जगतो: – जगत्सु
सम्बोधन – हे जगत् ! – हे जगती ! – हे जगन्ति !
‘मनस्’ सकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – मनः – मनसी – मनांसि
द्वितीया – मनः – मनसी – मनांसि
तृतीया – मनसा – मनोभ्याम् – मनोभिः
चतुर्थी – मनसे – मनोभ्याम् – मनोभ्यः
पञ्चमी – मनसः – मनोभ्याम् – मनोभ्यः
षष्ठी – मनसः – मनसोः – मनसाम्
सप्तमी – मनसि – मनसोः – मनस्सु, मनःसु
सम्बोधन – हे मनः ! – हे मनसी ! – हे मनांसि!
‘चक्षुष्’ षकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द रूप
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – चक्षुः – चक्षुषी – चक्षूंषि
द्वितीया – चक्षुः – चक्षुषी – चक्षूंषि
तृतीया – चक्षुषा – चक्षुर्भ्याम् – चक्षुर्भि
चतुर्थी – चक्षुषे – चक्षुर्भ्याम् – चक्षुर्भ्यः
पञ्चमी – चक्षुषः – चक्षुर्भ्याम् – चक्षुर्भ्य
षष्ठी – चक्षुषः – चक्षुषोः – चक्षुषाम्
सप्तमी – चक्षुषि – चक्षुषोः – चक्षुःषु, चक्षुष्षु
सम्बोधन – हे चक्षुः ! – हे चक्षुषी ! – हे च: क्षूषि !
(घ) सर्वनामशब्दा:
‘तत्’ पुल्लिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – सः – तौ – ते
द्वितीया – तम् – तौ – तान्
तृतीया – तेन – ताभ्याम् – तैः
चतुर्थी – तस्मै – ताभ्याम् – तेभ्यः
पञ्चमी – तस्मात् – ताभ्याम् – तेभ्यः
षष्ठी – तस्य – तयोः – तेषाम्
सप्तमी – तस्मिन् – तयोः – तेषु
‘तत्’ स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – सा – ते – ता:
द्वितीया – ताम् – ते – ता:
तृतीया – तया – ताभ्याम् – ताभिः
चतुर्थी – तस्यै – ताभ्याम् – ताभ्यः
पञ्चमी – तस्या: – ताभ्याम् – ताभ्यः
षष्ठी – तस्याः – तयोः – तासाम्
सप्तमी – तस्याम् – तयोः – तासु
‘तत्’ नपुंसकलिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – तत् – ते – तानि
द्वितीया – तत् – ते – तानि
तृतीया – तेन – ताभ्याम् – तेभ्यः
पञ्चमी – तस्मात् – ताभ्याम् – तेभ्यः
षष्ठी – तस्य – तयोः – तेषाम्
सप्तमी – तस्मिन् – तयोः – तेषु
किम् पुल्लिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – कः – कौ – के
द्वितीया – कम् – कौ – कान्
तृतीया – केन – काभ्याम् – कैः
चतुर्थी – कस्मै – काभ्याम् – केभ्यः
पञ्चमी – कस्मात् – काभ्याम् – केभ्यः
षष्ठी – कस्य – कयोः – केषाम्
सप्तमी – कस्मिन् – कयोः – केषु
‘किम्’ स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – का – के – का:
द्वितीया – काम् – के – काः
तृतीया – कया – काभ्याम् – काभिः
चतुर्थी – कस्यै – काभ्याम् – काभ्यः
पञ्चमी – कस्याः – काभ्याम् – काभ्यः
षष्ठी – कस्याः – कयोः – कासाम्
सप्तमी – कस्याम् – कयोः – कासु
‘किम्’ नपुंसकलिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – किम् – के – कानि
द्वितीया – किम् – के – कानि
तृतीया – केन – काभ्याम् – कैः
चतुर्थी – कस्मै – काभ्याम् – केभ्यः
पञ्चमी – कस्मात् – काभ्याम् – केभ्यः
षष्ठी – कस्य – कयोः – केषाम्
सप्तमी – कस्मिन् – कयोः – केषु
इदम् (यह, इस, इन) पुल्लिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – अयम् – इमौ – इमे
द्वितीया – इमम् – इमौ – इमान्
तृतीया – अनेन – आभ्याम् – एभि:
चतुर्थी – अस्मै – आभ्याम् – एभ्यः
पञ्चमी – अस्मात् – आभ्याम् – एभ्यः
षष्ठी – अस्य – अनयोः – एषाम्
सप्तमी – अस्मिन् – अनयोः – एषु
इदम् (यह, इस, इन) स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – इयम् – इमे – इमा:
द्वितीया – इमाम् – इमे – इमा:
तृतीया – अनया – आभ्याम् – आभिः
चतुर्थी – अस्यै – आभ्याम् – आभ्यः
पञ्चमी – अस्याः – आभ्याम् – आभ्यः
षष्ठी – अस्याः – अनयोः – आसाम्
सप्तमी – अस्याम् – अनयोः – आसु
इदम् (यह, इस, इन) नपुंसकलिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – इदम् – इमे – इमानि
द्वितीया – इदम् – इमे – इमानि
तृतीया – अनेन – आभ्याम् – एभिः
चतुर्थी – अस्मै – आभ्याम् – एभ्य:
पञ्चमी – अस्मात् – आभ्याम् – एभ्यः
षष्ठी – अस्य – अनयोः – एषाम्
सप्तमी – अस्मिन् – अनयोः – एषु
युष्मद् (तुम, तू)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – त्वम् – युवाम् – यूयम्
द्वितीया – त्वाम्/त्वा – युवाम्/वाम् – युष्मान्/व:
तृतीया – त्वया – युवाभ्याम् – युष्माभिः
चतुर्थी – तुभ्यम्/ते – युवाभ्याम्/वाम् – युष्मभ्यम्/वः
पञ्चमी – त्वत् – युवाभ्याम् – युष्मत्
षष्ठी – तव/ते – युवयोः/वाम् – युष्माकम्/व:
सप्तमी – त्वयि – युवयोः – युष्मासु
अस्मद् (हम, मैं)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – अहम् – आवाम् – वयम्
द्वितीया – माम्/मा – आवाम्/नौ – अस्मान्/न:
तृतीया – मया – आवाभ्याम् – अस्माभिः
चतुर्थी – मह्यम्/मे – आवाभ्याम्/नौ – अस्मभ्यम्/नः
पञ्चमी – मत् – आवाभ्याम् – अस्मत्
षष्ठी – मम / मे – आवयोः/नौ – अस्माकम्/नः
सप्तमी – मयि – आवयोः – अस्मासु
विशेषः युष्मद्, अस्मद् शब्दों को छोड़कर प्रायः सभी सर्वनामों के रूप एकसमान ही चलते हैं। इनमें तीनों लिंग होते हैं । सर्वनाम के किसी भी शब्द रूप में संबोधन नहीं होता है ।
(ङ) हलन्ता:
राजन् (राजा) (नकारान्तपुल्लिङ्गम्)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – राजा – राजानौ – राजान:
द्वितीया – राजानम् – राजानौ – राज्ञः
तृतीया – राज्ञा – राजभ्याम् – राजभि:
चतुर्थी – राज्ञे – राजभ्याम् – राजभ्यः
पञ्चमी – राज्ञः – राजभ्याम् – राजभ्यः
षष्ठी – राज्ञः – राज्ञोः – राज्ञाम्
सप्तमी – राज्ञि, राजनि – राज्ञोः – राजसु
सम्बोधन – हे राजन् ! – हे राजानौ ! – हे राजानः !
भवत् (आप्) (तकारान्त) पुल्लिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – भवान् – भवन्तौ – भवन्तः
द्वितीया – भवन्तम् – भवन्तौ – भवतः
तृतीया – भवता – भवद्भ्याम् – भवद्भिः
चतुर्थी – भवते – भवद्भ्याम् – भवद्भ्यः
पञ्चमी – भवतः – भवद्भ्याम् – भवद्भ्यः
षष्ठी – भवतः – भवतोः – भवताम्
सप्तमी – भवंति – भवतो: – भवत्सु
सम्बोधन – हे भवान् ! – हे भवन्तौ ! – हे भवन्तः !
विद्वस् (विद्वान्) (सकारान्तपुल्लिङ्गम्)
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – विद्वान् – विद्वांसौ – विद्वांसः
द्वितीया – विद्वांसम् – विद्वांसौ – विदुषः
तृतीया – विदुषा – विद्वद्भ्याम् – विद्वद्भिः
चतुर्थी – विदुषे – विद्वद्भ्याम् – विद्वद्भ्यः
पञ्चमी – विदुषः – विद्वद्भ्याम् – विद्वद्भ्यः
षष्ठी – विदुषः – विदुषोः – विदुषाम्
सप्तमी – विदुषि – विदुषोः – विद्वत्सु
सम्बोधन – हे विद्वन्! – हे विद्वांसौ ! – हे विद्वांसः !
गुणिन् (नकारान्त) पुल्लिङ्गम्
विभक्तयः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – गुणी – गुणिनौ – गुणिनः
द्वितीया – गुणिनम् – गुणिनौ – गुणिनः
तृतीया – गुणिना – गुणिभ्याम् – गुणिभिः
चतुर्थी – गुणिने – गुणिभ्याम् – गुणिभ्यः
पञ्चमी – गुणिनः – गुणिभ्याम् – गुणिभ्यः
षष्ठी – गुणिनः – गुणिनो: – गुणिनाम्
सप्तमी – गुणिनि – गुणिनो: – गुणिषु
सम्बोधन – हे गुणिन् ! – हे गुणिनौ ! – हे गुणिन: !
> अभ्यासप्रश्नाः
नवीनतम् परीक्षा पैटर्न पर आधारित प्रश्न
बहुविकल्पीय प्रश्नाः
अधोलिखितवाक्येषु कोष्ठके प्रदत्तशब्दस्य उचितरूपेण रिक्तस्थानपूर्ति कृत्वा पुनः लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में कोष्ठक में दिए गए शब्द के उचित रूप से रिक्त स्थान की पूर्ति करके पुनः लिखिए |)
प्रश्न 1.
………… नाम उमा अस्ति। (किम्)
(क) कया
(ख) कस्यै
(ग) कस्याः
(घ) कस्याम्
उत्तर:
(ग) कस्याः
प्रश्न 2.
…….. उपवने पुष्पाणि विकसन्ति । (तत्)
(क) तेन
(ख) तस्मिन्
(ग) तस्मै
(घ) तम्
उत्तर:
(ख) तस्मिन्
प्रश्न 3.
नृपः प्रजाः …….. दैत्यात् त्रायते। (इदम्)
(क) अस्य
(ख) अनेन
(ग) अस्मात्
(घ) अस्मिन्
उत्तर:
(ग) अस्मात्
प्रश्न 4.
तस्याः …….. प्राक् वटवृक्षः अस्ति । (पाठशाला)
(क) पाठशालाम्
(ख) पाठ्शालया
(ग) पाठशालायाः
(घ) पाठशालयै
उत्तर:
(ग) पाठशालायाः
प्रश्न 5.
अस्मात् …….. सः …….. पटुतरः अस्ति । (बालक)
(क) बालकम् / बालकः
(ख) बालकेन, बालकः
(ग) बालकात्, बालकम्
(घ) बालकात्, बालक:
उत्तर:
(घ) बालकात्, बालक:
प्रश्न 6.
अत्र त्रयः …….. सन्ति । (साधु)
(क) साधुः
(ख) साधवः
(ग) साधुम्
(घ) साधून्
उत्तर:
(ख) साधवः
प्रश्न 7.
………. सह कः पठति ? (युष्मद्)
(क) त्वम्
(ख) त्वाम्
(ग) त्वया
(घ) तव
उत्तर:
(ग) त्वया
प्रश्न 8.
‘धेनु’ शब्द तृतीया, एकवचन का रूप बनता है
(क) धेन्वा
(ख) धेनवे
(घ) धेनौ:
(ग) धेनुम्
उत्तर:
(क) धेन्वा
प्रश्न 9.
………. विद्यालये पठन्ति । (बालक)
(क) बालकान्
(ख) बालकाः
(ग) बालकेभ्यः
(घ) बालकानाम्
उत्तर:
(ख) बालकाः
प्रश्न 10.
इदं कार्यं …… न कृतम्। (अस्मद्)
(क) मम
(ख) मह्यम्
(ग) मया
(घ) अहम्
उत्तर:
(ग) मया
प्रश्न 11.
………….. बालिकायै पठनं रोचते । (किम्)
(क) कस्मै
(ख) कस्यै
(ग) कस्याः
(घ) कान्
उत्तर:
(ख) कस्यै
प्रश्न 12.
…….. बालकेषु सुधीरः पटुतमः अस्ति। (इदम्)
(क) एभ्यः
(ख) एभि:
(ग) एषु
(घ) एषाम्
उत्तर:
(ग) एषु
प्रश्न 13.
……… नकुलेन कृष्णसर्पः दृष्ट: । (तत्)
(क) तम्
(ख) तेन
(ग) तस्मै
(घ) तस्य
उत्तर:
(ख) तेन
प्रश्न 14.
……….. तृष्णा विशाला भवति सः दरिद्रः भवति । (यत्)
(क) येन
(ख) यस्मै
(ग) यस्मात्
(घ) यस्य
उत्तर:
(घ) यस्य
प्रश्न 15.
तेन ………. ‘सह रामः अगच्छत । (बालक)
(क) बालकम्
(ख) बालकेन
(ग) बालकस्य
(घ) बालके
उत्तर:
(ख) बालकेन
प्रश्न 16.
इमौ …….. विद्यालये पठतः । (बालक)
(क) बालकौ
(ख) बालकाः
(ग) बालकान्
(घ) बालकम्
उत्तर:
(क) बालकौ
प्रश्न 17.
अस्यै ……. पुष्पं रोचते। (रमा)
(क) रमाया:
(ख) रमायै
(ग) रमायाम्
(घ) रमया
उत्तर:
(ख) रमायै
प्रश्न 18.
…….. किं रोचते (युष्मद्)
(क) त्वत्
(ख) त्वयि
(ग) तुभ्यम्
(घ) तव
उत्तर:
(ग) तुभ्यम्
प्रश्न 19.
रामः ………. ईर्ष्यति। (रमा)
(क) रमायै
(ख) रमायाः
(ग) रमया
(घ) रमाम्
उत्तर:
(क) रमायै
प्रश्न 20.
इमे बालिके …….. बिभीतः। (किम्)
(क) केन
(ख) कस्मात्
(ग) कस्य
(घ) कस्मिन्
उत्तर:
(ख) कस्मात्
प्रश्न 21.
……….. बालकेन सह तौ पठतः । (यत्)
(क) यम
(ख) येन
(ग) यस्यै
(घ) यस्मात्
उत्तर:
(ख) येन
प्रश्न 22.
………… कक्षायां मोहनः अपि पठति । (अस्मद्)
(क) मयि
(ख) मम
(ग) मत्
(घ) मह्यम्
उत्तर:
(ख) मम
प्रश्न 23.
शिशुः ……… निवेदयति । (मातृ)
(क) माता
(ख) मात्रा
(ग) मात्रे
(घ) मातुः
उत्तर:
(ग) मात्रे
प्रश्न 24.
……… अभितः नगरम् अस्ति । (नदी)
(क) नदीम्
(ख) नद्या
(ग) नद्या:
(घ) नद्याम्
उत्तर:
(क) नदीम्
प्रश्न 25.
……. विद्यालये भवान् पठति । (किम्)
(क) कस्मात्
(ख) कस्य
(ग) कस्मिन्
(घ) केन
उत्तर:
(ग) कस्मिन्
प्रश्न 26.
….. गानं रोचते । (कवि)
(क) कविना
(ख) कविम्
(ग) कवये
(घ) कवेः
उत्तर:
(ग) कवये
प्रश्न 27.
………. कालिदासः श्रेष्ठः । (कवि)
(क) कविभ्यः
(ख) कविभिः
(ग) कवीन्
(घ) कविषु
उत्तर:
(घ) कविषु
प्रश्न 28.
राजा ……. पुरस्कारं यच्छति । (कवि)
(क) कविम्
(ख) कविना
(ग) कवये
(घ) कवेः
उत्तर:
(ग) कवये
प्रश्न 29.
वृक्षे …….. वानराः कूर्दन्ते। (इदम्)
(क) इमे
(ख) इमान्
(ग) एभि:
(घ) एभ्यः
उत्तर:
(क) इमे
प्रश्न 30.
अहं ………. ‘आपणं गच्छामि। (फल)
(क) फलान्
(ख) फलेभ्यः
(ग) फलानाम्
(घ) फलेषु
उत्तर:
(ग) फलानाम्
प्रश्न 31.
वन्दे ….. । (मातृ)
(क) माता
(ख) मातरम्
(ग) मात्रा
(घ) मात्रे
उत्तर:
(ख) मातरम्
प्रश्न 32.
………. बालकाय मोदकं ददासि ……….. बालकाय दुग्धमपि देहि । (यत्, तत्)
(क) यम्, तम्
(ख) यस्मै, तस्मै
(ग) यस्मात् तस्मात्
(घ) यस्य तस्य
उत्तर:
(ख) यस्मै, तस्मै
प्रश्न 33.
………. विद्यालये छात्राः बुद्धिमन्तः सन्ति । (अस्मद्)
(क) अस्मद्
(ख) अस्माभिः
(ग) अस्मासु
(घ) अस्माकम्
उत्तर:
(घ) अस्माकम्
प्रश्न 34.
ते ………… सन्ति । (विद्वान्)
(क) विद्वान्
(ख) विद्वांसौ
(ग) विद्वांसः
(घ) विदुषाम्
उत्तर:
(ग) विद्वांसः
प्रश्न 35.
……… पुत्रेण किम् ? यो न विद्वान् न धार्मिकः । (तत्)
(क) तम्
(ख) तेन
(ग) तस्य
(घ) तस्मिन्
उत्तर:
(ख) तेन
प्रश्न 36.
………… बालकाः तरन्ति । (नदी)
(क) नद्या:
(ख) नौ
(ग) नद्याम्
(घ) नद्या
उत्तर:
(ग) नद्याम्
प्रश्न 37.
……… गुरुभ्यः नमः। (तत्)
(क) तै:
(ख) तेभ्यः
(ग) तेषाम्
(घ) तेषु
उत्तर:
(ख) तेभ्यः
प्रश्न 38.
….. रमया सह सीता अपि पठति । (तत्)
(क) ताम्
(ख) तया
(ग) तस्यै
(घ) तस्याः
उत्तर:
(ख) तया
प्रश्न 39.
……….. वृक्षात् एतानि फलानि अपतन् । (किम्)
(क) केन
(ख) कस्मै
(ग) कस्मात्
(घ) कस्य
उत्तर:
(ग) कस्मात्
प्रश्न 40.
त्वं ……. नगरं गच्छसि …… नगरं अहमपि गच्छामि। (यत / तत्)
(क) यत/तत्
(ख) यः/सः
(ग) येन तेन
(घ) यस्मै तस्मै
उत्तर:
(क) यत/तत्
प्रश्न 41.
सः तस्मात् …….. अपठत्। (गुरु)
(क) गुरवे
(ख) गुरो:
(ग) गुरुणा
(घ) गुरुम्
उत्तर:
(ख) गुरो:
प्रश्न 42.
………. नाम रमेशः अस्ति। (अस्मद्)
(क) माम्
(ख) मया
(ग) मम
(घ) मह्यम्
उत्तर:
(ग) मम
प्रश्न 43.
…….. विद्यालये मम मित्रम् पठति । (इदम्)
(क) अस्य
(ख) अनेन
(ग) अस्मिन्
(घ) अस्याः
उत्तर:
(ग) अस्मिन्
प्रश्न 44.
वृक्षेषु मधुराणि ……… उद्भवन्ति। (फल)
(क) फले
(ख) जलम् आनयति
(ग) फलानि
(घ) फलानाम्
उत्तर:
(ग) फलानि
प्रश्न 45.
उर्वसी …….. जलम् आनयति। (मातृ)
(क) मात्रा
(ख) मात्रे
(ग) मातुः
(घ) मातरम्
उत्तर:
(ख) मात्रे
प्रश्न 46.
‘युष्मद्’ शब्द का षष्ठी, एकवचन है
(क) त्वया
(ख) तुभ्यम्
(ग) तव
(घ) त्वम्
उत्तर:
(ग) तव
प्रश्न 47.
‘अस्मद्’ शब्द का तृतीया एकवचन है
(क) माम्
(ख) मह्यम्
(ग) मया
(घ) मयि
उत्तर:
(ग) मया
प्रश्न 48.
‘युष्मद्’ शब्द का तृतीया विभक्ति एकवचन है
(क) तुभ्यम्
(ख) त्वत्
(ग) त्वया
(घ) त्वयि
उत्तर:
(ग) त्वया
प्रश्न 49.
‘राजन्’ हलन्त द्वितीया विभक्ति एकवचन है
(क) राजानम्
(ख) राज्ञे
(ग) राज्ञ:
(घ) राज्ञि
उत्तर:
(क) राजानम्
प्रश्न 50.
भवत्’ हलन्त पुल्लिङ्ग प्रथमा विभक्ति बहुवचन है
(क) भवान्
(ख) भवन्तः
(ग) भवता
(घ) भवते
उत्तर:
(ख) भवन्तः
प्रश्न 51.
‘विद्वस्’ शब्द तृतीया विभक्ति एकवचन है
(क) विद्वान्
(ख) विदुषः
(ग) विदुषा
(घ) विदुषे
उत्तर:
(ग) विदुषा
प्रश्न 52.
‘गुणिन्’ शब्द सप्तमी विभक्ति बहुवचन है
(क) गुणिषु
(ख) गुणिनः
(ग) गुणी
(घ) गुणिना
उत्तर:
(क) गुणिषु
प्रश्न 53.
‘फलात्’ शब्द कौन-सी विभक्ति का रूप है?
(क) द्वितीया
(ख) प्रथमा
(ग) पञ्चमी
(घ) सम्बोधन
उत्तर:
(ग) पञ्चमी
प्रश्न 54.
‘फलेषु’ शब्द में कौन-सी विभक्ति है?
(क) प्रथमा
(ख) तृतीया
(ग) पञ्चमी
(घ) सप्तमी
उत्तर:
(घ) सप्तमी
प्रश्न 55.
‘वारि’ शब्द तृतीया विभक्ति एकवचन का रूप बनता है
(क) वारिणी
(ख) वारिणा
(ग) वारिणे
(घ) वारिण:
उत्तर:
(ख) वारिणा
प्रश्न 56.
‘वारीणाम्’ किस विभक्ति व वचन का रूप है?
(क) षष्ठी विभक्ति, एकवचन
(ख) षष्ठी विभक्ति, बहुवचन
(ग) चतुर्थी विभक्ति, बहुवचन
(घ) तृतीया विभक्ति एकवचन
उत्तर:
(ख) षष्ठी विभक्ति, बहुवचन
प्रश्न 57.
‘जगत्’ शब्द की चतुर्थी विभक्ति के एकवचन का रूप है
(क) जगता
(ख) जगत्
(ग) जगते
(घ) जगति
उत्तर:
(ग) जगते
प्रश्न 58.
‘जगद्भिः’ शब्द किस विभक्ति व वचन का रूप है?
(क) तृतीया विभक्ति, एकवचन
(ख) तृतीया विभक्ति, बहुवचन
(ग) चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
(घ) पञ्चमी विभक्ति, बहुवचन
उत्तर:
(ख) तृतीया विभक्ति, बहुवचन
प्रश्न 59.
‘मनसः’ शब्द किस विभक्ति का रूप है?
(क) प्रथमा
(ख) द्वितीया
(ग) चतुर्थी
(घ) पञ्चमी
उत्तर:
(घ) पञ्चमी
प्रश्न 60.
‘मनस्’ शब्द प्रथमा विभक्ति के एकवचन का रूप है
(क) मन:
(ख) मनसा
(ग) मनसे
(घ) मनसः
उत्तर:
(क) मन:
प्रश्न 61.
‘चक्षुषा’ शब्द रूप किस विभक्ति व वचन का है?
(क) प्रथमा विभक्ति एकवचन
(ख) तृतीया विभक्ति, एकवचन
(ग) चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
(घ) चतुर्थी विभक्ति, बहुवचन
उत्तर:
(ख) तृतीया विभक्ति, एकवचन
प्रश्न 62.
‘चक्षुषाम्’ किस विभक्ति का रूप है?
(क) तृतीया
(ख) चतुर्थी
(ग) पञ्चमी
(घ) षष्ठी
उत्तर:
(घ) षष्ठी
प्रश्न 63.
‘मतिषु’ किस विभक्ति का रूप है?
(क) प्रथमा
(ख) तृतीया
(ग) चतुर्थी
(घ) सप्तमी
उत्तर:
(घ) सप्तमी
लघु-उत्तरीय प्रश्नाः
प्रश्न 1.
‘फलम्’ शब्द की तृतीया विभक्ति के एकवचन का रूप लिखिए।
उत्तर:
फलेन
प्रश्न 2.
‘फलम्’ शब्द की चतुर्थी विभक्ति के सभी वचनों के रूप लिखिए।
उत्तर:
फलाय, फलाभ्याम्, फलेभ्यः
प्रश्न 3.
‘वारि’ शब्द की पञ्चमी विभक्ति के द्विवचन का रूप लिखिए।
उत्तर:
वारिभ्याम्
प्रश्न 4.
‘वारि’ शब्द की प्रथमा विभक्ति, एकवचन और बहुवचन के रूप लिखिए।
उत्तर:
वारि, वारीणि
प्रश्न 5.
‘जगत्’ शब्द षष्ठी और सप्तमी विभक्ति के एकवचन का रूप लिखिए।
उत्तर:
जगत: जगति
प्रश्न 6.
‘जगत्’ शब्द की प्रथमा विभक्ति का एकवचन का रूप लिखिए।
उत्तर:
जगत्
प्रश्न 7.
‘मनस्’ शब्द की द्वितीया विभक्ति के रूप सभी वचनों में लिखिए |
उत्तर:
मन:, मनसी, मनांसि
प्रश्न 8.
‘मनस्’ शब्द की पञ्चमी विभक्ति के एकवचन का रूप लिखिए।
उत्तर:
मनसः
प्रश्न 9.
‘चक्षुष्’ शब्द की तृतीया विभक्ति के एकवचन का रूप लिखिए।
उत्तर:
चक्षुषा
प्रश्न 10.
‘चक्षुष्’ शब्द की षष्ठी विभक्ति के एकवचन का रूप लिखिए।
उत्तर:
चक्षुषः
अतिरिक्त कार्यम्
प्रश्न 1.
अधोलिखितान् उचितविभक्तिपदं चित्वा वाक्यपूर्तिः क्रियताम्।
(नीचे लिखे उचित विभक्तियुक्त शब्द चुनकर वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentence choose with suitable inflexion of the words given below.)
(i) ……… प्रकाशेन अन्धकार: नश्यति ।
(क) भानुम्
(ख) भानवे
(ग) भानो:
(घ) भान्वोः
उत्तर:
(ग) भानो:
(ii) गुरुः ……………. आशीर्वादं यच्छति।
(क) छात्रान्
(ख) छात्रेभ्यः
(ग) छात्राः
(घ) छात्रम्
उत्तर:
(ख) छात्रेभ्यः
(iii) अनुजः नवमकक्षायां पठति।
(क) माम्
(ख) मम
(ग) मत्
(घ) मह्यम्
उत्तर:
(ख) मम
(iv) आज्ञा हि अविचारणीया।
(क) गुरुभिः
(ख) गुरूणाम्
(ग) गुरुभ्यः
(घ) गुरवः
उत्तर:
(ख) गुरूणाम्
(v) ……….. शोभते नरः।
(क) विद्यया
(ख) विद्यायाः
(ग) विद्यायै
(घ) विद्यायाम्
उत्तर:
(क) विद्यया
(vi) अहम् …………. निमन्त्रणपत्रं दास्यामि।
(क) युष्मभ्यम्
(ख) त्वाम्
(ग) त्वया
(घ) त्वयि
उत्तर:
(क) युष्मभ्यम्
प्रश्न 2.
अधोलिखितवाक्येषु उचितविभक्तियुक्तपदैः रिक्तस्थानपूर्तिः क्रियताम्।
(नीचे लिखे वाक्यों में उचित विभक्तियुक्त शब्दों से खाली स्थानों को भरिए।)
(Fill in the blanks with suitable inflexion of the words in the following sentences.)
(i) अद्य ………. जन्मदिनम् अस्ति।
(क) माम्
(ख) मम
(ग) अहम्
(घ) मह्यम्
उत्तर:
(ख) मम
(ii) अहम् । …. आम्रवृक्षम् आरोपयामि।
(क) वाटिकायाम्
(ख) वाटिकाम्
(ग) वाटिका
(घ) वाटिकानाम्
उत्तर:
(क) वाटिकायाम्
(iii) ……. विद्यया शोभते ।
(क) नरः
(ख) नरस्य
(ग) नरम्
(घ) नरेषु
उत्तर:
(क) नरः
(iv) अहम् ………… निमन्त्रणपत्रं दास्यामि।
(क) तुभ्यम्
(ख) त्वाम्
(ग) त्वया
(घ) तव
उत्तर:
(क) तुभ्यम्
प्रश्न 3.
अधोलिखिते कोष्ठकेप्रदत्त निर्देशानुसारं समुचितविभक्तिपदेन रिक्तस्थानानि पूरयत।
(कोष्ठक में दिए गए निर्देश के अनुसार उचित विभक्तियुक्त शब्द से रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए।)
(Fill in the blanks with suitable inflexion of the words as directed in the brackets.)
(i) ………… सह त्वम् विद्यालयं गच्छसि? (किम्-तृतीया)
(ii) वृक्षाणाम् सुरक्षा ……… परमं कर्त्तव्यम्। (अस्मद्-षष्ठी)
(ii) जननी जन्मभूमिश्च । ….. अपि गरीयसी। (स्वर्ग-पंचमी)
(iv) …………. गंगा सर्वश्रेष्ठा। (नदी-सप्तमी)
(v) चन्द्रमा ……. प्रकाशं लभते। (भानु-पंचमी)
उत्तर:
(i) केन
(ii) अस्माकं
(iii) स्वर्गात्
(iv) नदीषु
(v) भानो:
प्रश्न 4.
अधोलिखितेभ्यः पदेभ्यः उचितविभक्तियुक्तं पदं चित्वा वाक्यपूर्तिः क्रियताम्।
(नीचे लिखे पदों से उचित विभक्तियुक्त शब्द को चुनकर वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentence after choosing the suitable inflexion of the words given below.)
(i) ………. (ग्राम) बहिः जलाशयः अस्ति।
(क) ग्रामात्
(ख) ग्रामस्य
(ग) ग्रामम्
(घ) ग्रामाय
उत्तर:
(क) ग्रामात्
(ii) ………….. (कृष्ण) परितः गोपाः सन्ति।
(क) कृष्णस्य
(ख) कृष्णम्
(ग) कृष्णात्
(घ) कृष्णाय
उत्तर:
(ख) कृष्णम्
(iii) …………… ( श्रीगणेश) नमः।
(क) श्रीगणेशम्
(ख) श्रीगणेशेण
(ग) श्रीगणेशाय
(घ) श्री गणेशस्य
उत्तर:
(ग) श्रीगणेशाय
(iv) ……………. (बालक) दुग्धं रोचते।
(क) बालकम्
(ख) बालकाय
(ग) बालकेन
(घ) बालकस्य
उत्तर:
(ख) बालकाय
(v) दुष्टे …………. (मित्र) मा विश्वसेत्।
(क) मित्रे
(ख) मित्रम्
(ग) मित्रस्य
(घ) मित्रेण
उत्तर:
(क) मित्रे
(vi) …….. क: गमिष्यति? (शोभायात्रा)
(क) शोभायात्राम्
(ख) शोभायात्राः
(ग) शोभायात्रायाम्
(घ) शोभायात्रया
उत्तर:
(ग) शोभायात्रायाम्
(vii) रोगी ……. सह औषधं खादति। (मधु)
(क) मधुनः
(ख) मधुम्
(ग) मधुना
(घ) मधुनोः
उत्तर:
(ग) मधुना
प्रश्न 5.
अधोलिखितान् उचितविभक्तियुक्तं पदं चित्वा वाक्यपूर्तिः क्रियताम्।
(नीचे लिखे उचित विभक्तियुक्त शब्द को चुनकर वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentence after choosing the suitable inflexion of the words given below.)
(i) मृगाः …………… सह चरन्ति।
(क) मृगैः
(ख) मृगात्
(ग) मृगस्य
(घ) मृगान्
उत्तर:
(क) मृगैः
(ii) …………… गृहं कुत्र अस्ति?
(क) त्वाम्
(ख) तव
(ग) त्वम्
(घ) त्वयि
उत्तर:
(ख) तव
(iii) …………… अत्र आगच्छ।
(क) त्वाम्
(ख) त्वम्
(ग) तुभ्यम्
(घ) तव
उत्तर:
(ख) त्वम्
(iv) ………. शोभां पश्य।
(क) शाखायाः
(ख) शाखाम्
(ग) शाखायाम्
(घ) शाखया
उत्तर:
(क) शाखायाः
(v) सर्वत्र …. प्रकाशः अस्ति।
(क) भानोः
(ख) भानुस्य
(ग) भान्वोः
(घ) भानूनाम्
उत्तर:
(क) भानोः
(vi) तत्र ……. पाठयतः ।
(क) शिक्षकः
(ख) शिक्षको
(ग) शिक्षकाः
(घ) शिक्षकान्
उत्तर:
(ख) शिक्षको
प्रश्न 6.
अधोलिखितान् स्थूलपदानां उचितां विभक्तिं चित्वा लिखत।
(नीचे लिखे मोटे पदों की उचित विभक्ति को चुनकर लिखिए।)
(Write the correct form of inflexion of the bold words from the options given below.)
(i) वानरः वृक्षात् पतति।
(क) तृतीया
(ख) पंचमी
(ग) षष्ठी
(घ) प्रथमा
उत्तर:
(ख) पंचमी
(ii) हे लते ! इह आगच्छत् ।
(क) सम्बोधन
(ख) प्रथमा
(ग) तृतीया
(घ) चतुर्थी
उत्तर:
(क) सम्बोधन
(iii) त्वं केषाम् महापुरूषाणां नामनि जानासि?
(क) पंचमी
(ख) तृतीया
(ग) द्वितीया
(घ) षष्ठी
उत्तर:
(घ) षष्ठी
(iv) शीलं नरस्य परं भूषणम्।
(क) तृतीया
(ख) षष्ठी
(ग) पंचमी
(घ) प्रथमा
उत्तर:
(ख) षष्ठी
(v) यः परेभ्यः सर्वमर्पयति तस्मै तरवे नमः।
(क) चतुर्थी
(ख) द्वितीया
(ग) प्रथमा
(घ) षष्ठी
उत्तर:
(क) चतुर्थी
(vi) श्रीकृष्णेन सह सुदामा अपि आश्रमे पठति स्म।
(क) द्वितीया
(ख) प्रथमा
(ग) षष्ठी
(घ) तृतीया
उत्तर:
(घ) तृतीया
(vii) छात्रः पुस्तकम् विना विद्यालयं न आगच्छतु।
(क) प्रथमा
(ख) तृतीया
(ग) द्वितीया
(घ) षष्ठी
उत्तर:
(ग) द्वितीया
प्रश्न 7.
अधोलिखितान् उचितविभक्तिपदं चित्वा वाक्यपूर्तिः क्रियताम्। (नीचे लिखे उचित विभक्तियुक्त शब्द चुनकर वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentence choose with suitable inflexion of the words given below.)
(i) एते ……….. सन्ति ।
(क) विद्वान्
(ख) विदुषः
(ग) विद्वांसः
(घ) विद्वानाः
उत्तर:
(ग) विद्वांसः
(ii) …… तान् प्रणमन्तु।
(क) भवान्
(ख) भवन्तम्
(ग) भवन्तः
(घ) भवनाः
उत्तर:
(ग) भवन्तः
(iii) भो आचार्य अत्र ……… बालिकाः लिखन्ति।
(क) त्रयः
(ख) त्रीणि
(ग) तिस्त्रः
(घ) त्रयाः
उत्तर:
(ग) तिस्त्रः
(iv) ………….. किं नाम?
(क) भवतः
(ख) भवान्
(ग) भवति
(घ) भवते
उत्तर:
(क) भवतः
(v) ………… सर्वत्र आदरः भवति।
(क) विद्वांसः
(ख) विदुषाम्
(ग) विद्वद्भ्यः
(घ) विद्वद्भिः
उत्तर:
(ख) विदुषाम्
(vi) विद्यालये मया …………. वृक्षाः आरोपिताः।
(क) चत्वारि
(ख) चत्वारः
(ग) चतस्त्रः
(घ) चत्वाराः
उत्तर:
(ख) चत्वारः
प्रश्न 8.
अधोलिखितवाक्येषु उचितविभक्तियुक्तपदैः रिक्तस्थानपूर्तिः क्रियताम्।
(नीचे लिखे वाक्यों में उचित विभक्तियुक्त शब्दों से खाली स्थानों को भरिए।)
( Fill in the blanks with suitable inflexion of the words in the following sentences.)
(i) सायं यज्ञः ततः ……….. प्रवचनं भविष्यति । (विद्वस्)
(ii) रात्रौ प्रीतिभोजे ………… शिक्षिकाः अपि आगमिष्यन्ति। (चतुर्)
(ii) अहम् अद्य चिन्तयामि यत् ………… प्रतिकूलानि न समाचरेत् । (आत्मन्)
(iv) ……….. कथं शोभते ? (भवत्)
(v) ………… सर्वत्र आदरः भवति। (विद्वस्)
(vi) विद्यालये मया ………. वृक्षाः आरोपिताः । (चतुर्)
उत्तराणि
(i) विदुषाम् (ii) चतस्रः (iii) आत्मनः (iv) भवान् (v) विदुषाम् (vi) चत्वारः
प्रश्न 9.
अधोलिखिते कोष्ठकेप्रदत्त निर्देशानुसारं समुचितविभक्तिपदेन रिक्तस्थानानि पूरयत।
(नीचे लिखे कोष्ठक में गए निर्देश के अनुसार उचित विभक्तियुक्त शब्द से रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए।)
(Fill in the blanks with suitable inflexion of the words as directed in the brackets.)
(i) ……….. सभायां प्रवचनं कुर्वन्ति। (विद्वस्-प्रथमा)
(क) विद्वान्
(ख) विदुषः
(ग) विद्वांसः
(घ) विदुषे
उत्तर:
(ग) विद्वांसः
(ii) ………… किं नाम? (भवत्-षष्ठी)
(क) भवते
(ख) भवतः
(ग) भवन्तं
(घ) भवत्सु
उत्तर:
(ख) भवतः
(iii) आम्रवृक्षे ……. वानरौ तिष्ठतः। (द्वि-प्रथमा)
(क) द्वे
(ख) द्वौ
(ग) द्वाभ्यान्
(घ) द्वयोः
उत्तर:
(ख) द्वौ
(iv) राजा दशरथस्य ……….. पुत्राः आसन्। (चतुर्-प्रथमा)
(क) चत्वारः
(ख) चतुरः
(ग) चतुराः
(घ) चत्वारि
उत्तर:
(क) चत्वारः
(v) …………. प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्। (आत्मन्-षष्ठी)
(क) आत्मा
(ख) आत्मनाम्
(ग) आत्मनः
(घ) आत्मनि
उत्तर:
(ग) आत्मनः
प्रश्न 10.
अधोलिखितेभ्यः पदेभ्यः उचितविभक्तियुक्तं पदं चित्वा वाक्यपूर्तिः क्रियताम्।
(नीचे लिखे पदों से उचित विभक्तियुक्त शब्द को चुनकर वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentence after choosing the suitable inflexion of the words given below.)
(i) हस्ते. ……. अंगुल्यः भवन्ति। (पञ्चन्)
(क) पञ्चाः
(ख) पञ्चः
(ग) पञ्च
(घ) पञ्चभिः
उत्तर:
(ग) पञ्च
(ii) …………. सर्वत्र पूज्यते। (विद्वस)
(क) विद्वान्
(ख) विद्वांसः
(ग) विदुषाः
(घ) विदुषः
उत्तर:
(क) विद्वान्
प्रश्न 11.
अधोलिखितान् उचितविभक्तियुक्तं पदं चित्वा वाक्यपूर्तिः क्रियताम्।
(नीचे लिखे उचित विभक्तियुक्त शब्द को चुनकर वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentence after choosing the suitable inflexion of the words given below.)
(i) ……… पुत्रः वनं गच्छति।
(क) राज्ञः
(ख) राजस्य
(ग) राज्ञि
(घ) राज्ञे
उत्तर:
(क) राज्ञः
(ii) वृक्षे. ………. चटकाः कूजन्ति ।
(क) चत्वारः
(ख) चतस्त्रः
(ग) चत्वाराः
(घ) चतुराः
उत्तर:
(क) चत्वारः