We have given detailed Deepakam Class 7 Solutions and Sankhya Vachak Shabd in Sanskrit Class 7 with Answers संख्यावाचक शब्द come in handy for quickly completing your homework.
Sankhyavachak Shabd in Sanskrit Class 7
Sankhya Vachak Shabd Sanskrit Class 7
संख्यावाची शब्द दो प्रकार के होते हैं-
1. संख्यावाचक (गणनावाचक)
2. क्रमवाचक (पूरणार्थक संख्या) ।
1. संख्यावाचक शब्द – जो शब्द संख्या का बोध कराते हैं, वे ‘संख्यावाचक शब्द’ कहलाते हैं; यथा –
- एक: (एक, one),
- द्वौ (दो, two),
- त्रय: (तीन, three) इत्यादि ।
2. क्रमवाचक शब्द – जो शब्द संख्या के क्रम का बोध कराते हैं, वे ‘क्रमवाचक शब्द’ कहलाते हैं। इन्हें पूरणार्थक संख्या भी कहते हैं; यथा-
- प्रथमः (पहला, first),
- द्वितीय: (दूसरा, second),
- तृतीय: (तीसरा, third) इत्यादि।
संख्यावाचक शब्द – चाहे गणनावाचक हों या क्रमवाचक वे विशेषण होते हैं। अतः इनका रूप विशेष्यपद के लिंग, वचन आदि पर निर्भर करता है। संख्यावाचक शब्दों के रूप (सर्वनाम की भाँति) तीनों लिंगों में होते हैं; यथा – संख्यावाचक शब्द रूप एक- ‘एक:, एका, एकम्’ इत्यादि ।
ध्यान देने योग्य बात यह है कि संख्यावाचक (गणनावाचक) शब्दों में केवल एक से चार तक की संख्या वाले शब्दों में लिंग भेद होता है। यथा-
- एक: बालक: – एका बालिका – एकं पुस्तकम्
- द्वौ बालकौ – द्वे बालिके – द्वे पुस्तके
- त्रयः बालकाः – तिस्रः बालिकाः – त्रीणि पुस्तकानि
- चत्वारः बालकाः – चतस्रः बालिकाः – चत्वारि पुस्तकानि
किन्तु पञ्च बालकाः, पञ्च बालिकाः, पञ्च पुस्तकानि । ‘पञ्च’ के आगे कोई लिंग भेद नहीं होता ।
संख्यावाचक शब्द रूप
एक – एक
(‘एक’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक्-पृथक् होते हैं और केवल एकवचन में होते हैं ।)
- विभक्ति – पुँल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग
- प्रथमा – एक: (एक पुरुष) – एका (एक स्त्री) – एकम् (एक वस्तु)
- द्वितीया – एकम् (एक को) – एकाम् (एक को) – एकम् (एक को)
- तृतीया – एकेन (एक से) – एकया (एक से) – एकेन (एक से)
- चतुर्थी – एकस्मै (एक के लिए) – एकस्यै (एक के लिए) – एकस्मै (एक के लिए)
- पञ्चमी – एकस्मात् (एक से) – एकस्या: (एक से) – एकस्मात् (एक से)
- षष्ठी – एकस्य (एक का) – एकस्या: (एक का) – एकस्य (एक को)
- सप्तमी – एकस्मिन् (एक में, पर) – एकस्याम् (एक में, पर) – एकस्मिन् (एक में, पर)
विशेष- ‘एक’ शब्द सर्वनाम माना जाता है। इसके रूप सर्वनाम शब्द की भाँति चलते हैं।
यथा-
- एषः – एक:,
- एतम् – एकम्,
- एषा – एका, द्विदो
- एतेन – एकेन इत्यादि ।
द्वि – दो
(‘द्वि’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक्-पृथक् होते हैं और केवल द्विवचन में होते हैं ।)
- प्रथमा – द्वौ (दो पुरुष) – द्वे (दो स्त्री) – द्वे (दो वस्तु)
- द्वितीया – द्वौ (दो को) – द्वे (दो को) – द्वे (दो को)
- तृतीया – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से)
- चतुर्थी – द्वाभ्याम् (दो के लिए) – द्वाभ्याम् (दो के लिए) – द्वाभ्याम् (दो के लिए)
- पञ्चमी – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से)
- षष्ठी – द्वयो: (दो का) – द्वयोः (दो का) – द्वयोः (दो का)
- सप्तमी – द्वयो: (दो में, पर) – द्वयोः (दो में, पर) – द्वयोः (दो में, पर)
त्रि – तीन
(‘त्रि’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक्-पृथक् होते हैं और केवल बहुवचन में होते हैं ।)
- प्रथमा – त्रयः (तीन पुरुष) – तिस्रः (तीन स्त्री) – त्रीणि (तीन वस्तु)
- द्वितीया – त्रीन् (तीन को) – तिस्रः (तीन को) – त्रीणि (तीन को)
- तृतीया – त्रिभिः (तीन से) – तिसृभिः (तीन से) – त्रिभिः (तीन से)
- चतुर्थी – त्रिभ्यः (तीन के लिए) – तिसृभ्यः (तीन के लिए) – त्रिभ्यः (तीन के लिए)
- पञ्चमी – त्रिभ्यः (तीन से) – तिसृभ्यः (तीन से) – त्रिभ्यः (तीन से)
- षष्ठी – त्रयाणाम् (तीन को) – तिसॄणाम् (तीन को) – त्रयाणाम् (तीन का)
- सप्तमी – त्रिषु (तीन में, पर) – तिसृषु (तीन में, पर) – त्रिषु (तीन में, पर)
चतुर् – चार
(‘चतुर्’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक्-पृथक् होते हैं और केवल बहुवचन में होते हैं ।)
- प्रथमा – चत्वारः (चार पुरुष) – चतस्र: (चार स्त्री) – चत्वारि (चार वस्तु)
- द्वितीया – चतुर: (चार को) – चतस्र: (चार को) – चत्वारि (चार को)
- तृतीया – चतुर्भिः (चार से) – चतसृभि: (चार से) – चतुर्भिः (चार से)
- चतुर्थी – चतुर्भ्यः (चार के लिए) – चतसृभ्यः (चार के लिए) – चतुर्भ्यः (चार के लिए)
- पञ्चमी – चतुर्भ्यः (चार से) – चतसृभ्यः (चार से) – चतुर्भ्यः (चार को)
- षष्ठी – चतुर्णाम् (चार का) – चतसृणाम् (चार का) – चतुर्णाम् (चार का)
- सप्तमी – चतुर्षु (चार में, पर) – चतसृषु (चार में, पर) – चतुर्षु (चार में, पर)
(विशेष – पञ्चन्, षट्, सप्तन्, अष्टन्, नवन् एवं दशन् के तीनों लिंगों में रूप समान होते हैं। सभी शब्द बहुवचन में होते हैं ।)
- ‘पञ्चन् – पञ्च – पाँच,
- षट् – षड् – छह,
- सप्तन् – सप्त – सात’ आदि।)
- विभक्ति – पञ्चन् – षट् – सप्तन्
- प्रथमा – पञ्च – षट्-षड् – सप्त
- द्वितीया – पञ्च – षट्-षड् – सप्त
- तृतीया – पञ्चभिः – षड्भिः – सप्तभिः
- चतुर्थी – पञ्चभ्यः – षड्भ्यः – सप्तभ्यः
- पञ्चमी – पञ्चभ्यः – षड्भ्यः – सप्तभ्यः
- षष्ठी – पञ्चानाम् – षण्णाम् – सप्तानाम्
- सप्तमी – पञ्चसु – षट्सु – सप्तसु
- विभक्ति – अष्टन् – नवन् – दशन्
- प्रथमा – अष्ट – नव – दश
- द्वितीया – अष्ट – नव – दश
- तृतीया – अष्टभिः – नवभिः – दशभिः
- चतुर्थी – अष्टभ्यः – नवभ्यः – दशभ्यः
- पञ्चमी – अष्टभ्यः – नवभ्यः – दशभ्यः
- षष्ठी – अष्टानाम् – नवानाम् – दशानाम्
- सप्तमी – अष्टसु – नवसु – दशसु
‘क्रमबोधक संख्या’ (पूरणार्थक संख्या)
पुल्लिङ्गः – स्त्रीलिङ्गः – नपुंसकलिङ्गः
(एकः) प्रथमः (पहला) – प्रथमा (पहली) – प्रथमम् (पहला)
(द्वि) द्वितीय: (दूसरा) – द्वितीया (दूसरी) – द्वितीयम् (दूसरा)
(त्रि) तृतीयः (तीसरा) – तृतीया (तीसरी) – तृतीयम् (तीसरा)
(चतुर्) चतुर्थः (चौथा) – चतुर्थी (चौथी) – चतुर्थम् (चौथा)
(पञ्च) पञ्चमः (पाँचवा) – पञ्चमी (पाँचवी) – पञ्चमम् (पाँचवा)
(षट्) षष्ठः (छठा) – षष्ठी (छठी) – षष्ठम् (छठा)
(सप्त) सप्तमः (सातवाँ) – सप्तमी (सातवीं) – सप्तमम् (सातवाँ)
(अष्ट) अष्टमः (आठवाँ) – अष्टमी (आठवीं) – अष्टमम् (आठवाँ)
(नव) – नवमः (नौवाँ) – नवमी (नौवीं) – नवमम् (नौवाँ)
(दश) – दशमः (दसवाँ) – दशमी (दसवीं) – दशमम् (दसवाँ)
11. एकादश
12. द्वादश
13. त्रयोदश
14. चतुर्दश
15. पञ्चदश
16. षोडश
17. सप्तदश
18. अष्टादश
19. नवदश/ एकोनविंशतिः
20. विंशतिः
21. एकविंशतिः
22. द्वाविंशतिः
23. त्रयोविंशतिः
24. चतुर्विंशतिः
25. पञ्चविंशति:
26. षड्विंशतिः
27. सप्तविंशति:
28. अष्टाविंशति:
29. नवविंशतिः/ एकोनत्रिंशत्
30. त्रिंशत्
31. एकत्रिंशत्
32. द्वात्रिंशत्
33. त्रयस्त्रिंशत्
34. चतुस्त्रिंशत्
35. पञ्चत्रिंशत्
36. षट्त्रिंशत्
37. सप्तत्रिंशत्
38. अष्टत्रिंशत्
39. एकोनचत्वारिंशत् / नवत्रिंशत्
40. चत्वारिंशत्
41. एकचत्वारिंशत्
42. द्विचत्वारिंशत्/ द्वाचत्वारिंशत्
43. त्रयश्चत्वारिंशत्/त्रिचत्वारिंशत्
44. चतुश्चत्वारिंशत्
45. पञ्चचत्वारिंशत्
46. षट्चत्वारिंशत्
47. सप्तचत्वारिंशत्
48. अष्टचत्वारिंशत्
49. एकोनपञ्चाशत्/नवचत्वारिंशत्
50. पञ्चाशत्
51. एकपञ्चाशत्
52. द्विपञ्चाशत्
53. त्रिपञ्चाशत्
54. चतुःपञ्चाशत्
55. पञ्चपञ्चाशत्
56. षट्पञ्चाशत्
57. सप्तपञ्चाशत्
58. अष्टपञ्चाशत्
59. नवपञ्चाशत्/एकोनषष्टिः
60. षष्टिः
61. एकषष्टिः
62. द्विषष्टिः
63. त्रयःषष्टिः
64. चतुःषष्टिः
65. पञ्चषष्टिः
66. षट्षष्टिः
67. सप्तषष्टिः
68. अष्टषष्टिः/अष्टाषष्टिः
69. नवषष्टिः/एकोनसप्ततिः
70. सप्ततिः
71. एकसप्ततिः
72. द्विसप्ततिः
73. त्रिसप्ततिः
74. चतुस्सप्ततिः
75. पञ्चसप्ततिः
76. षट्सप्ततिः
77. सप्तसप्ततिः
78. अष्टसप्ततिः/अष्टासप्ततिः
79. नवसप्ततिः/एकोनाशीतिः
80. अशीतिः
81. एकाशीतिः
82. द्वयशीतिः
83. त्र्यशीतिः
84. चतुरशीतिः
85. पञ्चाशीतिः
86. षडशीतिः
87. सप्ताशीतिः
88. अष्टाशीतिः
89. नवाशीतिः/एकोननवतिः
90. नवतिः
91. एकनवतिः
92. द्विनवतिः
93. त्रिणवतिः
94. चतुर्णवतिः
95. पञ्चनवतिः
96. षण्णवतिः
97. सप्तनवतिः
98. अष्टनवतिः/ अष्टनवतिः
99. नवनवतिः एकोनशतम्
100. शतम्
संख्यावाचक शब्द in Sanskrit Class 7
अभ्यासः (Exercise)
1. उचित विकल्पेन रिक्तस्थानानि पूरयत । (उचित विकल्प द्वारा रिक्तस्थान भरिए ।)
(क)
- …… छात्रा। (एका/ एकम् / एक:)
- ….. पत्रम्। (एक:/ एकम्/ एका)
- ….. कृषक:। (एकम्/ एक :/ एका)
- …… वाटिके | (द्वौ / एका/ द्वे)
- …… बालकौ । (द्वे/ एकः/ द्वौ)
- …. पुस्तके। (एकम् / द्वौ / द्वे)
- …… अध्यापकाः । (तिस्र:/ त्रीणि/ त्रयः)
- …… कलमानि । (त्रयः/ त्रीणि/ तिस्रः)
- ….. फलानि । (चत्वारः/ चतस्र:/ चत्वारि)
- …… अश्वाः। (चत्वारि / चत्वारः / चतस्रः)
उत्तर:
- एका
- एकम्
- एक:
- द्वे
- द्वौ
- द्वे
- त्रयः
- त्रीणि
- चत्वारि
- चत्वारः
(ख)
- ….. तिथि: (तृतीय/ तृतीया/ तृतीयम)
- ……. दिनम् (द्वितीयः / द्वितीयम् / द्वितीया)
- …….. कक्षा (नवमी/ नवमम्/ नवमः)
- …… गृहम् (प्रथमा / प्रथमः / प्रथमम्)
- …… बालिका (चतुर्थी / चतुर्था/ चतुर्थः)
उत्तर:
- तृतीया
- द्वितीयम्
- नवमी
- प्रथमम्
- चतुर्थी
2. मञ्जूषायाः उचितं संख्यावाचि पदं चित्वा रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत। (मञ्जूषा से उचित संख्यावाचि – पद चुनकर रिक्तस्थान भरिए ।)
त्रयस्त्रिंशत्, अष्टचत्वारिंशत्, नवविंशतिः, द्विपञ्चाशत्, अशीतिः
- षोडश त्रयोदश च …… भवन्ति ।
- नवदश चतुर्दश च …… सन्ति।
- चतुर्विंशति: अष्टविंशतिः च ….. भवन्ति ।
- एकादश एकोनसप्ततिः च ….. भवन्ति ।
- द्विचत्वारिंशत् षट् च ….. भवन्ति।
उत्तर:
- नवविंशतिः
- त्रयस्त्रिंशत्
- द्विपञ्चाशत्
- अशीतिः
- अष्टचत्वारिंशत्