Our free Class 7 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 7 Sanskrit Chapter 6 क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् Worksheet with Answers make learning easier and fun.
Class 7 Sanskrit Chapter 6 Worksheet क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
Class 7 Sanskrit क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् Worksheet
क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् Worksheet
प्रश्न 1.
निम्नलिखित – प्रश्नानाम् उत्तरम् एकपदेन लिखत ।
(नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
(क) विद्याहीनाः जनाः कथम् इव न शोभन्ते ? ___________________
(ख) द्वितीय – गणस्य नाम किम् ? ___________________
(ग) प्रछन्न- गुप्तं धनं का? ___________________
(घ) कया विना नराणां ध्रुवं सौख्यं न जायते ? ___________________
(ङ) राजा कस्याः भूषणम् ? ___________________
(च) ज्ञानमालागणे कति श्लोकाः दत्ताः सन्ति? ___________________
प्रश्न 2.
निम्नलिखित – प्रश्नानाम् उत्तरं पूर्णवाक्येन लिखत ।
(नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए |)
(क) किमर्थं विद्याभ्यासं कुर्यात् ?
______________________________
(ख) आदौ कः गणः कस्य इति अक्षरात् पद्यं गायति ?
______________________________
(ग) पाठेऽस्मिन् कति श्लोकाः सन्ति?
______________________________
(घ) सज्जनः विद्याया उपयोगं कथं करोति ?
______________________________
(ङ) विद्यायाः वैशिष्ट्यं किम् ?
______________________________
(च) ‘विद्या विवादाय धनं मदाय’ इति श्लोकः कस्मिन् गणे पठितः अस्ति ?
______________________________
प्रश्न 3.
अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत।
(अधोलिखित श्लोक को पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर दीजिए ।)
(क) शनै: पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतलङ्घनम्।
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः।
I. एकपदेन उत्तरत। ( एक पद में उत्तर दीजिए ।)
(i) गमनसमये कीदृशं चलितव्यम् ? ___________________
(ii) पर्वतलङ्घनम् कीदृशेन कर्तव्यम् ? ___________________
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
• शनैः शनैः किं-किं कर्तव्यम् ? ___________________
III. भाषिककार्यम् । ( भाषा संबंधी कार्य ।)
(i) शीघ्रम् – शीघ्रम् इति पदस्य विपरीतपदं किं आगतम् ?
(क) शनैः-शनैः
(ख) पन्थाः
(ग) कन्थाः
(ii) शनैः-शनैः पदं कतिवारं प्रयुक्तम् ?
(क) अष्टवारं
(ख) सप्तवारं
(ग) नववारं
(iii) ‘धनं’ इति पदस्य पर्यायपदं किं आगतम् ?
(क) पर्वतम्
(ख) लङ्घनम्
(ग) वित्तम्
(iv) अस्मिन् श्लोके संख्यावाचीपदं किमस्ति ?
(क) पञ्च
(ख) शनै:
(ग) एतानि
(ख) न विद्यया विना सौख्यं नराणां जायते ध्रुवम् ।
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत्।।
I. एकपदेन उत्तरत। (एक पद में उत्तर दीजिए ।)
(i) विद्यया विना किं न जायते ? ___________________
(ii) धर्मार्थमोक्षेभ्यः किं समाचरेत् ? ___________________
(iii) सौख्यं कः प्राप्यते ? ___________________
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
(i) विद्याभ्यासं किमर्थं समाचरेत् ? ___________________
(ii) विद्यया विना केषां ध्रुवं सौख्यं न जायते ? ___________________
III. भाषिककार्यम् । (भाषा संबंधी कार्य ।)
(i) ‘निश्चितम् ‘ इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(क) ध्रुवम्
(ख) सौख्यम्
(ग) धर्मम्
(ii) ‘विद्याभ्यासं समाचरेत्’ अत्र क्रियापदं किं अस्ति?
(क) विद्या
(ख) समाचरेत्
(ग) अभ्यासं
(iii) ‘दुःखम् ‘ इति पदस्य विपर्ययपदं किमस्ति ?
(क) ध्रुवम्
(ख) धर्मम्
(ग) सौख्यम्
(iv) अस्मिन् श्लोके कति अव्ययपदानि प्रयुक्तानि ?
(क) द्वि
(ख) त्रि
(ग) चत्वारि
(ग) ताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम्। पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम्।।
I. एकपदेन उत्तरत। (एक पद में उत्तर दीजिए ।)
(i) चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति?
(ii) लतानां भूषणं किम् ?
(iii) राजा कस्याः भूषणं भवति ?
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
(i) विद्या कस्य भूषणम् अस्ति ?
(ii) क: कस्य भूषणं भवति इति लिखत ?
III. भाषिककार्यम् । ( भाषा संबंधी कार्य । )
(i) ‘भूमेः’ इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
(क) पृथिव्याः
(ख) पृथ्वी
(ग) पृथ्वीम्
(ii) ‘नृप:’ इति पदं कस्य पदस्य पर्यायपदं अस्ति?
(क) चन्द्रः
(ख) राजा
(ग) विद्या
(iii) ‘सर्वस्य’ इति पदस्य मूलशब्दः किम् ?
(क) सर्व
(ख) तत्
(ग) सर्वा:
(iv) ‘पुष्प’ इति पदस्य पर्यायपदं किं आगतम् ?
(क) चन्द्र
(ख) सुमं
(ग) भूषणं
प्रश्न 4.
कोष्ठकप्रदत्त-पदानाम् उचित-विभक्ति प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक में दिए पदों की उचित विभक्ति का प्रयोग कर खाली स्थान भरिए ।)
(क) खलस्य विद्या ___________________ भवति । (विवाद)
(ख) ___________________ अपेक्षया विद्या एव श्रेष्ठा । (रूप)
(ग) वयं नित्यं ___________________ सदुपयोगं कुर्मः । (समय)
(घ) दुष्टः जनः ___________________ उपयोगं कलहार्थं करोति। (विद्या)
(ङ) ___________________ उपरि आरोहणं क्रमेण कुर्यात् । (पर्वत)
प्रश्न 5.
सुमेलनं कुरुत ।
(सही मिलान कीजिए ।)
प्रश्न 6.
उदाहरणानुसारं रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए ।)
यथा सज्जनस्य शक्तिः रक्षणाय भवति ।
प्रश्न: सज्जनस्य शक्तिः कस्मै भवति ?
(क) दुष्टस्य विद्या कलहाय भवति ।
______________________________
(ख) सरिताः परोपकाराय वहन्ति ।
______________________________
(ग) चोर : धनं चोरयितुं शक्नोति ।
______________________________
(घ) विद्यया विना नराणां ध्रुवं सौख्यं न जायते।
______________________________
(ङ) विद्या प्रधाना देवता अस्ति ।
______________________________
(च) मूर्खाणां कालः व्यसनेन गच्छति।
______________________________
प्रश्न 7.
संस्कृतभाषायाम् अनुवादं कुरुत ।
(संस्कृत भाषा में अनुवाद कीजिए |)
(क) खेल के नियमों को सूचित करो। ___________________
(ख) हम लोग दो गणों की रचना करते हैं। ___________________
(ग) लोग विद्या का उपयोग करते हैं। ___________________
(घ) हमें समय का सदुपयोग करना चाहिए। ___________________
(ङ) विद्या से हीन मनुष्य पशु के समान होता है । ___________________
(च) मानवों के लिए विद्या आवश्यक है। ___________________
प्रश्न 8.
निम्नलिखित – पदानां मूलशब्द, विभक्ति वचनं च लिखत ।
(निम्नलिखित पदों के मूल शब्द, विभक्ति तथा वचन लिखिए |)
प्रश्न 9.
रेखांकितपदानि संशोध्य वाक्यानि पुनर्लिखत ।
( रेखांकित पदों को शुद्ध करके वाक्यों को पुनः लिखिए |)
(क) सुमं लतां भूषणम् अस्ति । ___________________
(ख) मनुष्याः सर्वदा सावधानं चलेत् । ___________________
(ग) विद्या परा देवता सन्ति । ___________________
(घ) त्वं उत्तमा शान्तिं प्राप्नोषि । ___________________
(ङ) जनाः ज्ञानं न अर्जयति । ___________________
(च) भवान् धनम् उपयोगं दानार्थं करोति । ___________________
प्रश्न 10.
मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखितश्लोकयोः अन्वयं पूरयत ।
(मंजूषा से उचित पद चुनकर नीचे लिखे श्लोकों के अन्वय पूरे कीजिए ।)
(क) रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥
मञ्जूषा – शोभन्ते, विशालकुलसम्भवाः, किंशुकाः, विद्याहीनाः
अन्वयः – रूपयौवनसम्पन्ना: (i) ___________________ (परन्तु) (ii) ___________________ निर्गन्धाः (iii) ___________________ इव न (iv) ___________________।
(ख) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ।।
मञ्जूषा- मूर्खाणां गच्छति, कालः, निद्रया
अन्वयः धीमतां (i) ___________________ काव्यशास्त्रविनोदेन (ii) ___________________ च (काल) व्यसनेन (iii) ___________________ कलहेन वा (iv) ___________________ ।
प्रश्न 11.
मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखितश्लोकस्य भावार्थं पूरयत ।
(मंजूषा से उचित पद चुनकर नीचे लिखे श्लोक का भावार्थ पूरा कीजिए ।)
तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी ।
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव ॥
मञ्जूषा – शान्तिं, उद्योगं, वाणी, विद्याम्
भावार्थ: – यदि त्वं (i) ___________________ अर्जयसि तर्हि त्वम् (ii) ___________________ यशः, धनं, कीर्तिप्रदां (iii) ___________________ वास्तविकं ज्ञानम् उत्तमां (iv) ___________________ च प्राप्नोषि ।
बहुविकल्पीय प्रश्नाः
प्रश्न 1.
प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चिनुत ।
(दिए गए विकल्पों से सही उत्तर चुनिए ।)
(क) कः धनस्य उपयोगं दानार्थं करोति ?
(i) सज्जनः
(ii) दुर्जन:
(iii) खल:
(ख) ‘खलस्य’ इति पदे का विभक्तिः प्रयुक्ता ?
(i) पञ्चमी
(ii) षष्ठी
(iii) सप्तमी
(ग) के किंशुकाः इव न शोभन्ते ?
(i) सज्जना:
(ii) विद्याहीना:
(iii) विद्यापूर्णा :
(घ) मनुष्यैः निरन्तरं किं करणीयम् ?
(i) द्वेषम्
(ii) पुस्तकार्जनम्
(iii) विद्यार्जनम्
(ङ) किं निरन्तरं प्रयत्नेन अर्जयेत् ?
(i) विद्याम्
(ii) धनम्
(iii) द्वयोः
(च) सोपानक्रमेण कति कार्याणि कुर्यात् ?
(i) एकम्
(ii) पञ्च
(iii) षड्
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु ।
(कोष्ठक से उचित पद लेकर रिक्त स्थानों में लिखिए |)
(क) विवाद के लिए ___________________ । (विवादाय/ विवाद: / विवादे)
(ख) मृत्यु लोक में ___________________ । (मर्त्यलोकः/मर्त्यलोके/मर्त्यलोकाः)
(ग) अहंकार के लिए ___________________ । (मदाय/मदात्/मदः)
(घ) विद्या के द्वारा ___________________ । (विद्यायाः / विद्यया / विद्या)
(ङ) पृथ्वी का ___________________ । (पृथ्वी / पृथिव्याः / पृथ्विव्या)
(च) बढ़ता है ___________________ ।(क्षीयते/वर्धते/लभते)