Class 8 Sanskrit Chapter 12 MCQ सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

Check the below Class 8 Sanskrit MCQ Chapter 12 सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते with Answers based on the latest exam pattern. Students can also read NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 12 Questions and Answers at LearnInsta.

सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते Class 8 MCQ Questions Sanskrit Chapter 12

पठित-अवबोधनम्

• अधोलिखितानां श्लोकानां पठित्वा श्लोकाधारितानां प्रश्नानां उत्तराणि निर्देशानुसारं लिखत ।
(निम्नलिखित श्लोकों को पढ़कर श्लोकों पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार लिखिए।)

प्रश्न 1.
यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्।
स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. किं पठनं आवश्यकम् ?
2. उच्चारणे स्वजनः किं माभूत् ?
3. ‘सकलम्’ पदस्य कोऽर्थः भवति ?
4. उच्चारणस्य दोषेण समग्रपदस्य अर्थः किम् भवति ?

उत्तर:

1. व्याकरणम्
2. श्वजन:
3. पूर्णम्
4. परिवर्तितः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. पिता पुत्रं किं पठनाय प्रेरयति ?
2. ‘सकृत्’ ‘शकृत’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः ?

उत्तर:

1. पिता पुत्रं व्याकरणं पठनाय प्रेरयति ।
2. सकृत अभिप्रायः एकवारम्, शकृत अभिप्रायः विष्ठा इति ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)

1. ‘यद्यपि ‘ इति पदस्य सन्धि-विच्छेदः किं भवति ?
2. ‘अधीषे’ इति पदं कस्य पुरुषस्य पदं अस्ति ?

उत्तर:

1. यदि + अपि
2. मध्यम पुरुषस्य

IV. अधोलिखितानि उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)

(i) ‘व्याकरणम्’ इति पदे कति उपसर्गौ स्तः ?
(क) एकं
(ख) द्वौ
(ग) त्रयः
(घ) चतुः
उत्तर:
(ख) द्वौ

(ii) ‘पठ’ इति पदं कस्मिन् लकारे भवति ?
(क) लट्
(ख) लृट्
(ग) लङ्
(घ) लोट्
उत्तर:
(घ) लोट्

(iii) ‘तथापि’ पदस्य सन्धि-विच्छेदः किम् ?
(क) तथा + अपि
(ख) तथ + अपि
(ग) तथा + पि
(घ) तथा + आपि
उत्तर:
(क) तथा + अपि

(iv) “तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्” वाक्य अव्ययपदम् अस्ति
(क) पठ
(ख) पुत्र
(ग) तथापि
(घ) व्याकरणम्
उत्तर:
(ग) तथापि

प्रश्न 2.
व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत्।
भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद् वर्णान् प्रयोजेत् ।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक शब्द में उत्तर दीजिए ।)

1. व्याघ्री पुत्रान् काभ्यां हरेत् ?
2. का भीता अस्ति?
3. व्याघ्री कं दन्तैः नयति ?
4. केषाम् उच्चारणं कर्त्तव्यम् ?

उत्तर:

1. दंष्ट्राभ्यां
2. व्याघ्री
3. स्वशिशुं
4. वर्णानाम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. व्याघ्री कस्मात् कारणात् भीता अस्ति ?
2. वर्णान् कीदृशान् केन प्रयोजयेत् ?

उत्तर:

1. व्याघ्री पुत्रस्य पतनभेदाभ्यां भीता अस्ति।
2. वर्णान् न अतिकठोररूपेण न अतिशैथिल्येन

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘वर्णान्’ इति पदे का विभक्तिः अस्ति ?
2. ‘पीडयेत्’ इति पदे कः लकारः अस्ति ?

उत्तर:

1. द्वितीया
2. लट्

IV. अधोलिखितानि उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)

(i) अस्मिन् श्लोके कति अव्ययं स्तः ?
(क) एकं
(ख) द्वे
(ग) त्रीणि
(घ) चतुः
उत्तर:
(ख) द्वे

(ii) ‘तद्वद्’ इति पदस्य – विच्छेदः अस्ति
(क) तत् + वत्
(ख) तद् + वद्
(ग) तद् + वत्
(घ) त + द्वद्
उत्तर:
(क) तत् + वत्

(iii) ‘व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत्’ वाक्ये अव्ययं पदमस्ति ?
(क) हरेत्
(ख) व्याघ्री
(ग) पीडयेत्
(घ) यथा
उत्तर:
(घ) यथा

(iv) ‘दन्तै:’ पदे का वचनम् ?
(क) बहुवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) एकवचनम्
(घ) न कोऽपि
उत्तर:
(क) बहुवचनम्

प्रश्न 3.
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः नाव्यक्ता न च पीडिताः ।
सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक शब्द में उत्तर दीजिए ।)

1. सम्यग्वर्णप्रयोगेण कस्मिन् लोके महीयते?
2. कीदृशाः वर्णाः न प्रयोक्तव्याः ?
3. कः वस्तुः भवान् सम्यक्तया अवगच्छति?
4. समाजे सम्मानं कः प्राप्नोति ?

उत्तर:

1. ब्रह्मलोके
2. अव्यक्ताः
3. श्रोता
4. उच्चारणशील

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. कीदृशाः वर्णाः प्रयोक्तव्याः ?
2. केन ब्रह्मलोके महीयते?

उत्तर:

1. व्यक्ता: अपीडिताः च वर्णाः प्रयोक्तव्याः ।
2. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘सम्यग्वर्ण’ इति पदे का सन्धिरस्ति?
2. ‘प्रयोक्तव्याः’ इति पदे कः प्रत्ययः अस्ति?

उत्तर:

1. जश्त्व
2. तव्यत्

IV. अधोलिखितानि उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)

(i) ‘लोके’ इति पदे का विभक्तिः ?
(क) षष्ठी
(ख) पञ्चमी
(ग) सप्तमी
(घ) चतुर्थी
उत्तर:
(ग) सप्तमी

(ii) ‘अव्यक्ताः’ इति पदे कः उपसर्गः अस्ति?
(क) अव्
(ख) अ
(ग) अवि
(घ) अन्
उत्तर:
(ख) अ

(iii) ‘अक्षरा’ शब्दस्य विलोमपदं किमस्ति ?
(क) वर्णाः
(ख) शब्दा:
(ग) वाक्या:
(घ) पदा:
उत्तर:
(क) वर्णाः

(iv) ‘वक्तुः’ पदे का प्रत्यय अस्ति ?
(क) तु
(ख) तुमुन्
(ग) क्तुः
(घ) क्त
उत्तर:
(ख) तुमुन्

प्रश्न 4.
माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक शब्द में उत्तर दीजिए ।)

1. उच्चारणं कीदृशं भवेत् ?
2. पाठकस्य कति गुणा: ?
3. कस्य पाठकस्य षड् गुणाः भवन्ति ?
4. कं विना पठनाय धैर्यं कर्त्तव्यम् ?

उत्तर:

1. मधुरम्
2. षड्
3. उत्तमस्य
4. सन्देहं

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. ‘पदच्छेदस्तु’ पदस्य कोऽर्थः ?
2. पदच्छेदः सुस्वरः कस्यगुणः अस्ति ?

उत्तर:

1. ‘अपेक्षित स्थाने पदच्छेदः’ पदच्छेदस्तु पदस्य अर्थः ।
2. पदच्छेदः, सुस्वरः च पाठकस्य गुणः अस्ति ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘माधुर्यम्’ इति पदस्य विलोमः अस्ति?
2. ‘पाठकः’ इति पदे कः प्रत्ययः अस्ति ?

उत्तर:

1. कटुकम्
2. ण्वुल्

IV. अधोलिखितानि उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)

(i) ‘समर्थम्’ इति पदस्य पर्यायः अस्ति
(क) असमर्थम्
(ख) समक्षम्
(ग) सक्षमम्
(घ) निरर्थकम्
उत्तर:
(ग) सक्षमम्

(ii) ‘पदच्छेदस्तु’ इति पदे का सन्धिरस्ति ?
(क) व्यंजन
(ख) विसर्ग
(ग) स्वर
(घ) गुण
उत्तर:
(ख) विसर्ग

(iii) ‘सुस्वर:’ पदे ‘सु’ पदस्य कोऽर्थः ?
(क) श्रेष्ठः
(ख) सुख:
(ग) निम्न:
(घ) उच्चैः
उत्तर:
(क) श्रेष्ठः

(iv) ‘षडेते’ शब्दस्य विच्छेदः भवति ।
(क) षट् + ऐति
(ख) षड् + एति
(ग) षड् + ऐति
(घ) षट् + एति
उत्तर:
(घ) षट् + एति

प्रश्न 5.
गीति शीघ्री शिरः कम्पी तथा लिखितपाठकः ।
अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक शब्द में उत्तर दीजिए ।)

1. ‘अल्पकण्ठः’ कः अस्ति ?
2. अधमस्य पाठकस्य कः कम्पते?
3. ‘यः अर्थबोधं विना पठति’ सः कः भवति ?
4. पठनकाले वयं कति दोषान् परिहर्तव्यः ?

उत्तर:

1. पाठकाधमः
2. अधम:
3. अधम:
4. षट्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. अनर्थज्ञः अल्पकण्ठश्च को अभिप्रायः ?
2. के-के पाठकाधमाः सन्ति?

उत्तर:

1. अनर्थज्ञः योऽर्थं न जानाति, यः मध्यम स्वरेण उच्चारितः अल्पकण्ठः कथयति ।
2. गीतगानम् इव पठति, शीघ्रं शीघ्रं पठति, मस्तकं दोलयति, लिखित्वा – लिखित्वा पठति, अर्थबोधं विना पठति, मन्दस्वरेण पठति ते पाठकाः अधमाः ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘अनर्थज्ञः’ इति पदे कः समासः ?
2. ‘षडेते’ इति पदे का सन्धिरस्ति ?

उत्तर:

1. नञ् तत्पुरुष समासः
2. षट् + अस्ति

IV. अधोलिखितानि उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)

(i) लिखित्वा – लिखित्वा यः पठति सः कीदृशः पाठकः ?
(क) उत्तम:
(ख) मध्यम
(ग) अधम:
(घ) न कोऽपि
उत्तर:
(ग) अधम:

(ii) अधमाः पाठकाः कति सन्ति?
(क) पञ्च
(ख) सप्त
(ग) नव
(घ) षट्
उत्तर:
(घ) षट्

(iii) ‘कृत्वा’ पदे का प्रत्ययः ?
(क) त्वा
(ख) क्वा
(ग) क्त्वा
(घ) कृतवा
उत्तर:
(ग) क्त्वा

(iv) ‘मन्दस्वरेण’ पदे का विभक्ति ?
(क) तृतीया
(ख) चतुर्थी
(ग) द्वितीया
(घ) षष्ठी
उत्तर:
(क) तृतीया

प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चिनुत ।
(दिए गए विकल्पों से सही उत्तर चुनिए ।)

(क) वृत्रासुर: इन्द्रं जेतुं किम् अकरोत् ?
(i) युद्धम्
(ii) तप:
(iii) दानं
(iv) यज्ञं
उत्तर :
(i) युद्धम्

(ख) मन्त्रे स्वरपरिवर्तनस्य फलं किं जातम्?
(i) वृत्रासुरः बलवान् अभवत्
(ii) इन्द्रः बलवान् अभवत्
(iii) यज्ञः निष्फलः अभवत्
(iv) असुराः जितवन्तः
उत्तर :
(ii) इन्द्रः बलवान् अभवत्

(ग) ‘स्वजनः’ इत्यस्य दूषित – उच्चारणात् कः अर्थः भवति?
(i) शुनकः
(ii) शत्रु:
(iii) बन्धुः
(iv) मित्रम्
उत्तर :
(i) शुनकः

(घ) पाठकस्य को गुणः नास्ति ?
(i) माधुर्यम्
(ii) पदच्छेद:
(iii) शीघ्रता
(iv) धैर्यम्
उत्तर :
(iv) धैर्यम्

रेखाङ्कितपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
(रेखांकित शब्दों के आधार पर प्रश्न बनाइये।)

(क) वृत्रासुरः यज्ञं कृतवान्।
उत्तर :
वृत्रासुरः किं कृतवान् ?

(ख) इन्द्र: वज्रेण वृत्रासुरं मारितवान् ।
उत्तर :
इन्द्रः केन वृत्रासुरं मारितवान् ?

(ग) पाठकस्य षड्गुणाः भवन्ति ।
उत्तर :
कस्य षड्गुणाः भवन्ति ?

(घ) अधमपाठकः मन्दस्वरेण पठति ।
उत्तर :
कः मन्दस्वरेण पठति?

मञ्जूषातः उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(मञ्जूषा से उचित पद को चुनकर रिक्त स्थान भरिये ।)

मञ्जूषा – इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व, अधमः पाठकः, शिक्षायां, कठोररूपेण, व्याकरणम्

(क) यज्ञे आहुतिमन्त्रः आसीत्- ________।
उत्तर :
इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व

(ख) वर्णानाम् उच्चारणं ________ न कर्तव्यम् ।
उत्तर :
कठोररूपेण

(ग) ________ वेदस्य मुखं उच्यते।
उत्तर :
व्याकरणम्

(घ) ________ वेदाङ्गे स्वराणाम्, विरामानां च विधयः निरूपिताः सन्ति।
उत्तर :
शिक्षायां

(ङ) यः जनः अर्थ विना पाठं करोति सः ________ इति कथ्यते।
उत्तर :
अधमः पाठकः

अधोलिखितान् प्रश्नान् उत्तरत।
(नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर दीजिये ।)

(क) वृत्रासुरः इन्द्रं जेतुं किं कृतवान्?
उत्तर :
वृत्रासुरः इन्द्रं जेतुम् यज्ञं कृतवान्।

(ख) ऋत्विजः मन्त्रे किं परिवर्तितवन्तः ?
उत्तर :
ऋत्विजः मन्त्रे स्वरं परिवर्तितवन्तः ।

(ग) वर्णानां सम्यक् प्रयोगेण कः लाभः भवति ?
उत्तर :
वर्णानां सम्यक् – प्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ।

(घ) व्याघ्री पुत्रान् कथं हरेत् ?
उत्तर :
व्याघ्री पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां भीता पतनभेदाभ्यां न च पीडयेत् हरेत् ।

(ङ) पाठकस्य षड्गुणाः के?
उत्तर :
माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः, सुस्वरः, धैर्यम्, लयसमसमर्थ च इति पाठ्कस्य षड्गुणाः।

अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतेन अनुवादं कुरुत ।
(नीचे दिए गए वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद कीजिए ।)

(क) तुम सही कह रही हो हिमानी !
उत्तर :
त्वं यथार्थं भाषसे हिमानि !

(ख) उच्चारण करते समय स्पष्टता होनी चाहिए ।
उत्तर :
उच्चारणसमये स्पष्टता भवेत् ।

(ग) व्याघ्री अपने बच्चों को दाँतों से उठाती है, पर उन्हें पीड़ा नहीं देती।
उत्तर :
व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां पुत्रान् हरेत्, किन्तु तान् न पीडयेत् ।

(घ) शिक्षा ग्रंथों में वर्णों के उच्चारण की विधि दी गई है।
उत्तर :
शिक्षाग्रन्थेषु वर्णानाम् उच्चारणविधिः प्रदत्ता ।

अन्वय पूर्ति:

अधोलिखितानां श्लोकानाम् अन्वय लिखत ।
(निम्नलिखित श्लोकों का अन्वय लिखिए |)

1. यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्।
   स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत् ॥2॥
2. एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः ।
   सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥3॥
3. गीती शीघ्री शिरः कम्पी तथा लिखितपाठकः ।
   अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः ।।5।।

उत्तर:

1. पुत्र! यद्यपि बहु न अधीषे तथापि व्याकरणं पठ। येन स्वजन: श्वजन: (इति) सकलं शकलं (इति) सकृत् शकृत् (इति) च मा अभूत्।
2. एवम् अव्यक्ताः पीडिताः च वर्णाः न प्रयोक्तव्याः । सम्यक् वर्णप्रयोगेण (सः) ब्रह्मलोके महीयते ।
3. गीती शीघ्री शिरः कम्पी लिखितपाठकः अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च एते षट् पाठकाधमाः ।

वाक्य-निर्माणं

अधोलिखितैः शब्दैः वाक्य – निर्माणं कुरुत ।
(निम्नलिखित शब्दों से वाक्य निर्माण कीजिए ।)

1. पाठकाः
2. सुस्वरः
3. सकृत्
4. अनर्थज्ञः
5. महीयते

उत्तर:

1. माधुर्यम्, अक्षरव्यक्तिः, पदच्छेदः तु सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च षट् पाठकाः गुणाः ।
2. सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थः पाठका गुणाः ।
3. सकृत् इत्यस्य स्थाने शकृत् इति ।
4. गीती, शीघ्री, शिरः कम्पी लिखितपाठकः अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च एते षट् पाठकाधमाः भवन्ति ।
5. सम्यग् वर्ण प्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते।

अतिलघु उत्तरीय प्रश्नाः

प्रश्न 1.
व्याघ्री कान् हरेत् ?
उत्तर:
पुत्रान्

प्रश्न 2.
असुराणां राजा कः आसीत्?
उत्तर:
वृत्रासुरः

प्रश्न 3.
देवानाम् असुराणां च मध्ये सर्वदा कः भवति?
उत्तर:
वैरभावः

लघु उत्तरीय प्रश्नाः

प्रश्न 1.
कीदृशाः वर्णाः प्रयोक्तव्याः ?
उत्तर:
नाव्यक्ता न च पीडिताः वर्णाः प्रयोक्तव्याः ।

प्रश्न 2.
वयं व्याकरणं पठेम्।
उत्तर:
वयं व्याकरणं पठेम्।

दीर्घ उत्तरीय प्रश्ना:

प्रश्न 1.
पाठकस्य षड् गुणाः सन्ति?
उत्तर:
माधुर्यम् अक्षरव्यक्ति: पदच्छेदः सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च एते पाठकाः षट् गुणाः सन्ति ।

प्रश्न 2.
पाठकाधमाः के सन्ति?
उत्तर:
गीती शीघ्री शिरः कम्पी लिखितपाठकः अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च एते षट् पाठकाधमाः ।