By going through these Sanskrit Class 6 Notes and NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 15 Hindi Translation Summary Explanation Notes वृक्षाः सत्पुरुषाः इव students can clarify the meanings of complex texts.
Class 6 Sanskrit Chapter 15 Summary Notes वृक्षाः सत्पुरुषाः इव
वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Class 6 Summary
प्रस्तुत पाठ में वृक्षों को सत्पुरुषों के समान बताया गया है।
- वृक्ष सत्पुरुषों के समान ही अपने फल व छाया दूसरों को देते हैं तथा वे स्वयं धूप में खड़े रहते हैं।
- एक वृक्ष दस संतानों (पुत्रों) के समान होता है ।
- वृक्षों के पास से कोई भी याचक निराश होकर नहीं लौटता है।
- वृक्ष दूसरों की भलाई के लिए फल देते हैं।
- वृक्षों से याचक अनेक वस्तुएँ; जैसे- पुष्प, पत्र, फल, छाया आदि प्राप्त करते हैं ।
- नदियों का जल, वृक्षों के फल, वर्षा से उत्पन्न अन्न व सज्जनों की संपत्तियाँ परोपकार के लिए होती हैं।
प्रस्तुत पाठ वृक्षों के महत्व से संबंधित सुभाषितों पर आधारित है। इस पाठ में यह बताया गया है कि वृक्षों का पूरा जीवन परोपकार के लिए ही है। जिस तरह सज्जन व्यक्ति हमेशा दूसरों का भला करने के लिए तत्पर रहते हैं, उसी प्रकार वृक्ष भी हमेशा फल, फूल, छाया, प्राणवायु इत्यादि प्रदान करते हैं, जबकि बदले में वे हमसे कुछ नहीं लेते। अतएव इस पाठ में वृक्षों को सज्जनों के समान कहा गया है।
वृक्षाः सत्पुरुषाः इव Class 6 Notes
पाठ – शब्दार्थ एवं सरलार्थ
पर्यावरणसंरक्षणस्य विषये एका प्रदर्शिनी विद्यालये आयोजिता अस्ति। छात्राः तां प्रदर्शनीं पश्यन्ति। शिक्षकेण सह संलापं च कुर्वन्ति ।
छात्रा – श्रीमन्! अहम् जीवशास्त्रस्य पुस्तके पठामि यत् वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति ।
छात्र: – श्रीमन् ! मम माता अपि वदति यत् वृक्षाः पूज्याः भवन्ति ।
शिक्षकः – प्रियाः छात्राः! सत्यम्, वृक्षाः शुद्धं वायुं, फलानि पुष्पाणि च सर्वम् अपि यच्छन्ति । अतः ते पूज्याः ।
छात्रा – श्रीमन्! अहम् एकं सुभाषितं पठितवती यत् ‘वृक्षाः सत्पुरुषाः ‘ सन्ति इति ।
शिक्षक: – क्रिम् एवम्? अस्तु, तर्हि तत् सुभाषितं श्रावयतु ।
छात्रा – अस्तु श्रीमन् !
(मुदिता सुभाषितं श्रावयति, अन्ये छात्राः अपि गायन्ति)
शब्दार्था: (Word Meanings):
अहम् – मैं (I),
जीवशास्त्रस्य – जीवशास्त्र की (Of biology),
पुस्तके -पुस्तक में (In book),
वृक्षा:- पेड़ (Trees),
शुद्धं वायुम् – शुद्ध हवा (Pure air),
पूज्याः – पूजनीय (Honorable),
फलानि – फलों को (Fruits),
पुष्पाणि – पुष्पों को (Flowers),
सत्पुरुषा: – सज्जन पुरुष (Noble man ) ।
सरलार्थ-
पर्यावरण संरक्षण के विषय में विद्यालय में एक प्रदर्शिनी आयोजित की है। छात्र उस प्रदर्शनी को देखते हैं। वे शिक्षक के साथ वार्तालाप करते हैं।
छात्रा – श्रीमान! मैं जीवशास्त्र की पुस्तक में पढ़ती हूँ कि वृक्ष शुद्ध वायु देते हैं।
छात्र – श्रीमान ! मेरी माता भी कहती हैं कि वृक्ष पूजनीय होते हैं।
शिक्षक – प्रिय छात्रो! सच है, वृक्ष शुद्ध वायु, फल और फूल सब कुछ देते हैं। इसलिए वे पूज्य हैं।
छात्रा – श्रीमान! मैंने एक सुभाषित पढ़ी कि ‘वृक्ष सज्जन हैं’।
शिक्षक ऐसा है क्या? ठीक है, तब वह सुभाषित सुनाओ।
छात्रा – हाँ श्रीमान !
(मुदिता सुभाषित सुनाती है, अन्य छात्र भी गाते हैं ।)
(1)
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥
पदच्छेदः – छायाम् अन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयम् आतपे
फलानि अपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषाः इव ।
अन्वयः – (वृक्षाः) स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति (किन्तु) अन्यस्य
छायां कुर्वन्ति, फलानि अपि परार्थाय (यच्छन्ति)
(अतः) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव (सन्ति) |
भावार्थ: – वृक्षाः स्वयं सूर्यस्य आतपे तिष्ठन्ति किन्तु अन्येषां प्राणिनां कृते छायां कुर्वन्ति फलानि अपि स्वयं न खादन्ति अपि तु अन्येभ्यः एव यच्छन्ति । अतः ते सत्पुरुषाः इव सन्ति । यतः ये सज्जनाः भवन्ति ते स्वयं कष्टानि सहित्वा अपि अन्येषां हितं कुर्वन्ति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
छायाम् – छाया (Shadow),
आतपे – धूप में (In the sunlight),
फलानि – फल ( Fruits),
परार्थाय – दूसरों के उपकार के लिए (For the sake of others ) ।
सरलार्थ-
वृक्ष दूसरों को छाँव देते हैं और स्वयं धूप में खड़े रहते हैं। उनके फल भी दूसरों के लिए होते हैं, वे सज्जनों के समान हैं।
(2)
दशकूपसमा वापी दशवापीसमो हृदः ।
दशह्रवसमः पुत्रः वशपुत्रसमो द्रुमः ॥
पदच्छेवः – दशकूपसमा वापी दशवापीसमः हृदः
दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमः द्रुमः ।
अन्वयः – दशकूपसमा वापी (अस्ति), दशवापीसमः हृदः (अस्ति),
दशह्रदसम: पुत्र: (अस्ति), दशपुत्रसमः द्रुमः (अस्ति ) ।
भावार्थ: – दशकूपैः समाना एका वापी भवति । एवम् एव दशवापीसमानः एक हृदः भवति । दशहदैः समानः एकः पुत्री / पुत्रः भवति । तथैव दशसन्तानैः समानः एकः वृक्षः मूल्यवान् भवति । अर्थात् एकः वृक्ष: सर्वाधिकः उपकारकः भवति । अतः सर्वे वृक्षारोपणं कुर्वन्तु ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
ह्रद:- तालाब / झील (Pond),
वापी – बावड़ी (Stepwell),
समाना – समान ( Similar),
द्रुम:-पेड़ (Tree)।
सरलार्थ –
दस कुओं के बराबर एक बावड़ी होती है, दस बावड़ियों के बराबर एक तालाब होता है। दस तालाबों के बराबर एक पुत्र (और) दस पुत्रों के बराबर एक वृक्ष होता है।
(3)
अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् ।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥
पदच्छेवः – अहो! एषां वरं जन्म सर्वप्राणि उपजीवनं सुजनस्य
इव येषां वै विमुखाः यान्ति न अर्थिनः ।
अन्वयः – अहो! एषां सर्वप्राण्युपजीवनं जन्म वरम् (अस्ति) ।
सुजनस्य इव येषाम् अर्थिनः विमुखाः न यान्ति ।
भावार्थ: – श्रीकृष्णः युधिष्ठिरं वदति – हे युधिष्ठिर ! अहो ! एतेषां वृक्षाणां जन्म श्रेष्ठम् अस्ति, यतः एतेषां जन्म सर्वेषां जीवानाम् उपकाराय भवति । यथा सज्जनेभ्यः जनानां निराशा न भवति तथैव वृक्षाणां समीपे आगत्य अर्थिनां जनानां निराशा न भवति । तेषाम् आशानुरूपं वृक्षाः तेभ्यः फलानि पुष्पाणि छायां च यच्छन्ति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
वरम् – श्रेष्ठ (Best),
सुजनस्य – सज्जन का (Of gentlemen),
अर्थिन: – प्राप्त करने के इच्छुक (Wishing to receive) ।
सरलार्थ-
सब प्राणियों पर उपकार करने वाले इनका (वृक्षों का) जन्म श्रेष्ठ है, ये सज्जन के समान हैं जिनसे कुछ माँगने वाला कोई भी व्यक्ति कभी निराश नहीं लौटता।
(4)
परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः ।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकाराय इदं शरीरम् ॥
पदच्छेदः – परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय
वहन्ति नद्यः परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकाराय इदं शरीरम् ।
अन्वयः – वृक्षाः परोपकाराय फलन्ति, नद्यः परोपकाराय
वहन्ति, गावः परोपकाराय दुहन्ति, परोपकाराय (एव) इदं शरीरम् (अस्ति) ।
भावार्थ: – वृक्षस्य फलानि अन्ये खादन्ति न तु वृक्षः स्वयं खादति । नदीनां जलस्य उपयोगम् अपि अन्ये एव प्राणिनः कुर्वन्ति । गावः अपि अन्येषां कृते एव दुग्धं यच्छन्ति । एवमेव अस्माकं जीवनम् अपि अन्येषाम् उपकाराय भवतु ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
परोपकाराय – दूसरों के उपकार के लिए (For the sake of others),
वहन्ति – बहती है (Flows),
गावः – गायें (Cows),
इदम् – यह (This),
शरीरम् – शरीर (Body) ।
सरलार्थ-
परोपकार के लिए वृक्ष फल देते हैं, परोपकार के लिए नदियाँ बहती हैं। गाय परोपकार के लिए ही दूध देती हैं, यह शरीर भी परोपकार के लिए है।
(5)
पुष्प-पत्र – फलच्छाया-मूल- वल्कल – दारुभिः ।
धन्या महीरुहा येषां विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥
पदच्छेदः – पुष्प पत्र – फल – छाया – मूल – वल्कल-दारुभिः
धन्याः महीरुहाः येषां विमुखाः यान्ति न अर्थिनः ।
अन्वयः – येषां पुष्प-पत्र – फल- छाया-मूल- वल्कल – दारुभिः
अर्थिनः विमुखाः न यान्ति (ते) महीरुहाः धन्याः (सन्ति) |
भावार्थ: – प्राणिनः वृक्षात् पुष्पाणि, पत्राणि फलानि, छायां, मूलानि वल्कलानि काष्ठानि च प्राप्नुवन्ति । अर्थात् वृक्षाणां पार्श्वे यत् किमपि अस्ति तत् सर्वम् अपि प्राणिनां कृते एव अस्ति। वृक्षाः कदापि याचकान् निराशान् न कुर्वन्ति । अतः वृक्षाः धन्याः सन्ति ।
शब्दार्था (Word Meanings):
पुष्पम् – फूल (Flowers),
पत्रम् – पत्ता (Leaf),
मूलम् – जड़ (Root),
वल्कलम् – पेड़ की छाल (Bark of tree),
वारुभि: – लकड़ियों से (By wood),
महीरुहा: – पेड़ (Trees) ।
सरलार्थ-
फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़, छाल और लकड़ियों से वृक्ष धन्य होते हैं, जिनसे कुछ माँगने वाले कभी निराश नहीं होते हैं।
(6)
पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥
पदच्छेदः – पिबन्ति नद्यः स्वयम् एव न अम्भः, स्वयं न खादन्ति
फलानि वृक्षाः । न अदन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः,
परोपकाराय सतां विभूतयः ।
अन्वयः – नद्यः अम्भः स्वयम् एव न पिबन्ति । वृक्षाः अपि फलानि
स्वयं न खादन्ति । वारिवाहाः (अपि) सस्यं न अदन्ति खलु ।
(यतः) सतां विभूतयः परोपकाराय (भवन्ति) ।
भावार्थ: – नद्यः स्वीयं जलं स्वयं न पिबन्ति अपितु अन्येषाम् उपयोगाय यच्छन्ति । एवम् एव वृक्षाः अपि फलानि स्वयं न खादन्ति । मेघाः अपि जलं वर्षन्ति, किन्तु वृष्ट्या उत्पन्नं सस्यं स्वयं न खादन्ति । अनेन प्रकारेण सज्जनानां सम्पदः अपि परोपकाराय भवन्ति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
पिबन्ति पीते हैं (Drinks ),
नद्यः – नदियाँ (Rivers ),
अम्भ: – पानी (Water),
नादन्ति – नहीं खाते हैं। (Do not eat),
वारिवाहाः – बादल (Clouds) ।
सरलार्थ-
नदियाँ अपना पानी खुद नहीं पीतीं, वृक्ष स्वयं फल नहीं खाते। बादल (अपनी सहायता से उगाया हुआ ) अनाज नहीं खाते। ठीक इसी प्रकार महापुरुषों का जीवन भी परोपकार के लिए ही होता है।
वयं शब्दार्थान् जानीम:
