We have given detailed Sharda Sanskrit Book Class 9 Solutions and Ucharan Sthan in Sanskrit Class 9 उच्चारणस्थानानि come in handy for quickly completing your homework.
Ucharan Sthanani Sanskrit Class 9
Ucharan Sthan Sanskrit Class 9
उच्चारण स्थान से आशय
‘उच्चारण स्थान’ मुख में वह विशिष्ट स्थान है, जहाँ कोई ध्वनि (व्यंजन) उत्पन्न होती है। जो उच्चारण के दौरान सक्रिय और निष्क्रिय उच्चारण अवयवों के संपर्क से निर्धारित होती है अर्थात् वर्णों का उच्चारण करते समय वायु मुख के जिन भागों को स्पर्श करते हुए बाहर निकलती है, उन्हें उन वर्णों का उच्चारण स्थान कहते हैं।
वर्णों का उच्चारण करते समय मुख के द्वारा जिन भागों को स्पर्श किया जाता है, उन्हें निम्न तालिका से समझ सकते हैं।

प्रत्येक वर्ग के अंतिम वर्णों के उच्चारण स्थान दो-दो होते हैं; जैसे-
ङ्–नासिका/कण्ठः
ञ्-नासिका/तालुः
ण्-नासिका/मूर्धा
न्-नासिका/दन्ताः
म् – नासिका / ओष्ठौ
प्रयत्न- विचार
वर्णों के उच्चारण में किए जाने वाले आन्तरिक प्रयास को यत्न कहा जाता है, अर्थात् वर्णों का उच्चारण करते समय हमें अपने मुख में कुछ विशेष प्रयास करने पड़ते हैं, उन्हीं प्रयासों को हम प्रयत्न कहते हैं। प्रयत्न निम्न दो प्रकार के होते हैं
आभ्यंतर प्रयत्न
वर्णों के उच्चारण से पहले किए जाने वाले आंतरिक प्रयास को आभ्यंतर यत्न कहा जाता है। ध्वनि उत्पन्न होने से पहले वागिंद्रिय की क्रिया को आभ्यंतर प्रयत्न कहते हैं। आभ्यंतर प्रयत्नों को निम्न प्रकार से समझ सकते हैं

बाह्य प्रयत्न
वर्णों के उच्चारण के बाद किए जाने वाले आंतरिक प्रयास को वाह्य यत्न कहा जाता है या बाह्य प्रयत्न वे होते हैं, जो वर्णों को मुख से बाहर निकालने में सहायता करते हैं। इन्हें निम्न प्रकार से समझ सकते हैं

अभ्यासप्रश्नाः
नवीनतम् परीक्षा पैटर्न पर आधारित प्रश्न
बहुविकल्पीयप्रश्नाः
अधोलिखितवर्णानां उच्चारणस्थानानि चिनुत ।
(निम्नलिखित वर्णों का उच्चारण स्थान चुनिए ।)
प्रश्न 1.
दन्तैः उच्चारणं कस्य भवति ?
(क) स
(ख) प
(ग) मूर्धा
(घ) च
उत्तर:
(क) स
प्रश्न 2.
‘झ’ वर्णस्य उच्चारणस्थानं भवति
(क) ओष्ठ
(ख) तालुः
(ग) मूर्धा
(घ) कण्ठः
उत्तर:
(ख) तालुः
प्रश्न 3.
‘ण’ इत्यस्य उच्चारणं भवति
(क) तालुः
(ख) कण्ठः
(ग) मूर्धा
(घ) ओष्ठ
उत्तर:
(ग) मूर्धा
प्रश्न 4.
‘ल’ वर्णस्य उच्चारणं भवति
(क) तालुः
(ख) कण्ठः
(ग) दन्तः
(घ) मूर्धा
उत्तर:
(ग) दन्तः
प्रश्न 5.
‘ठ’ वर्णस्य उच्चारणस्थानम् अस्ति
(क) तालुः
(ख) ओष्ठ
(ग) मूर्धा
(घ) कण्ठ:
उत्तर:
(ग) मूर्धा
प्रश्न 6.
अधोलिखितेषु वर्णेषु कवर्गस्य वर्णः कः अस्ति?
(क) ट
(ख) त
(ग) च
(घ) ख
उत्तर:
(घ) ख
प्रश्न 7.
अधोलिखितेषु वर्णेषु स्पर्शवर्णः कः?
(क) ल
(ख) स
(ग) प
(घ) व
उत्तर:
(ग) प
प्रश्न 8.
विसर्गस्य (:) उच्चारणस्थानं किं भवति ?
(क) तालुः
(ख) मूर्धा
(ग) दन्तः
(घ) कण्ठः
उत्तर:
(घ) कण्ठः
प्रश्न 9.
चवर्गस्य उच्चारणस्थानम् अस्ति
(क) मूर्धा
(ख) दन्तः
(ग) कण्ठः
(घ) तालुः
उत्तर:
(घ) तालुः
प्रश्न 10.
अधोलिखितेषु अन्तःस्थः कः ?
(क) फ
(ख) ढ
(ग) व
(घ) ज
उत्तर:
(ग) व
प्रश्न 11.
स्पर्शवर्णानां सङ्ख्या अस्ति
(क) 5
(ख) 25
(ग) 15
(घ) 3
उत्तर:
(ख) 25
प्रश्न 12.
‘ह’ वर्णस्य उच्चारणस्थानम् अस्ति
(क) तालुः
(ख) मूर्धा
(ग) कण्ठः
(घ) तालुः
उत्तर:
(ग) कण्ठः
प्रश्न 13.
‘प’ वर्णस्य उच्चारणस्थानमस्ति ?
(क) ओष्ठ
(ख) दन्तः
(ग) कण्ठः
(घ) ओष्ठ
उत्तर:
(क) ओष्ठ
प्रश्न 14.
‘ञ’ वर्णस्य वर्गः अस्ति
(क) त वर्ग
(ख) च वर्ग
(ग) ट वर्ग
(घ) क वर्ग
उत्तर:
(ख) च वर्ग
प्रश्न 15.
‘व्’ वर्णस्य उच्चारणस्थानं भवति
(क) दन्तौष्ठम्
(ख) मूर्धा
(ग) कण्ठोष्ठ
(घ) तालु
उत्तर:
(क) दन्तौष्ठम्
प्रश्न 16.
‘ट’ वर्णस्य उच्चारणस्थानं किम् ?
(क) मूर्धा
(ख) ओष्ठ
(ग) कण्ठः
(घ) तालुः
उत्तर:
(क) मूर्धा
प्रश्न 17.
‘आ’ वर्णस्य उच्चारणस्थानं किम् अस्ति ?
(क) कण्ठः
(ख) मूर्धा
(ग) तालुः
(घ) ओष्ठ
उत्तर:
(क) कण्ठः
प्रश्न 18.
एकस्मिन् वर्गे कति वर्णाः सन्ति?
(क) 12
(ख) 7
(ग) 9
(घ) 5
उत्तर:
(घ) 5
प्रश्न 19.
‘ज’ वर्णस्य उच्चारणस्थानम् अस्ति
(क) ओष्ठ
(ख) तालुः
(ग) दन्तः
(घ) कण्ठः
उत्तर:
(ख) तालुः
प्रश्न 20.
‘र’ वर्णस्य उच्चारणस्थानम् अस्ति।
(क) ओष्ठ
(ख) कण्ठः
(ग) मूर्धा
(घ) तालुः
उत्तर:
(ग) मूर्धा
लघु उत्तरीय प्रश्नाः
यथानिर्देशम् अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तरं ददातु।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दीजिए ।)
प्रश्न 1.
अनुनासिकतया भेदेन स्वराणां कति भेदाः सन्ति?
उत्तर:
अनुनासिकतया भेदेन स्वराणां द्वौ भेदौ स्तः । अनुनासिक, अननुनासिकश्च ।
प्रश्न 2.
‘ऋ’ वर्णः स्वरः व्यञ्जनः वा?
उत्तर:
‘ऋ’ वर्णः स्वरः अस्ति ।
प्रश्न 3.
स्वराः कथम् उच्चार्यन्ते?
उत्तर:
स्वराः स्वतन्त्ररूपेण उच्चार्यन्ते ।
प्रश्न 4.
व्यञ्जनाः कथम् उच्चार्यन्ते ?
उत्तर:
व्यञ्जनाः स्वराणां सहायतया उच्चार्यन्ते।
प्रश्न 5.
संस्कृतभाषायां कति स्पर्शवर्णाः सन्ति?
उत्तर:
संस्कृतभाषायां पञ्चविंशतिः स्पर्शवर्णाः सन्ति ।
प्रश्न 6.
ऊष्मवर्णाः के सन्ति?
उत्तर:
श्, ष्, स्, ह् ऊष्मवर्णाः सन्ति ।
प्रश्न 7.
अन्तःस्था: के सन्ति?
उत्तर:
य्, व्, र्, ल् अन्तःस्थाः सन्ति ।
प्रश्न 8.
स्पर्शाः के भवन्ति ?
उत्तर:
येषाम् उच्चारणेन अस्माकं जिह्वा मुखे अन्तर्भागान् स्पृशति ते वर्णाः स्पर्शाः भवन्ति ।
प्रश्न 9.
अन्तःस्था के कथ्यन्ते?
उत्तर:
ये वर्णाः स्पर्शऊष्मयोः मध्ये स्थिताः ते अन्तःस्थाः कथ्यन्ते ।
प्रश्न 10.
संयुक्ताः वर्णाः के भवन्ति ?
उत्तर:
ये वर्णाः एकाधिकस्य वर्णस्य संयोगेन युक्ताः ते संयुक्ताः वर्णाः सन्ति ।
प्रश्न 11.
सर्वे वर्गस्य अन्तिमाः वर्णाः कुतः उच्चार्यन्ते?
उत्तर:
सर्वे वर्गस्य अन्तिमाः वर्णाः नासिकया उच्चार्यन्ते ।
प्रश्न 12.
प्लुतस्य कति मात्रा सन्ति?
उत्तर:
प्लुतस्य त्रयः मात्राः सन्ति ।
प्रश्न 13.
प्लुतस्वरस्य उदाहरणं लिखत ।
उत्तर:
प्लुतस्य उदाहरणमस्ति –
- ओ३म्
- हे रा३म् !
प्रश्न 14.
स्वराणां उच्चारणानुसारेण कति भेदाः सन्ति?
उत्तर:
उच्चारणानुसारेण स्वराणां त्रयः भेदाः सन्ति ह्रस्वः, दीर्घः, प्लुतः।