We have given detailed Sharda Sanskrit Book Class 9 Solutions and Katha Purti in Sanskrit Class 9 with Answers कथापूर्ति come in handy for quickly completing your homework.
Katha Purti in Sanskrit Class 9 with Answers
कथापूर्ति in Sanskrit Class 9
Class 9 Sanskrit Katha Purti
कथापूर्ति लेखन में विद्यार्थियों को कहानी का ढाँचा पहले से दिया होता है, पर कुछ स्थानों पर रिक्त स्थान छोड़ दिए जाते हैं, जिन्हें विद्यार्थी मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पूरा करते हैं। इस अभ्यास का उद्देश्य विद्यार्थियों की शब्द-चयन क्षमता, अर्थ-बोध और वाक्य गठन की समझ को विकसित करना है।
ध्यान रखने योग्य बिंदु
- कथा में किसी घटना का विशेष रूप से भावनात्मक दृश्य प्रश्न्तुत किया जाता है। छात्रों को कथापूर्ति में कुछ रिक्त स्थान दिए जाते हैं, जिन्हें मंजूषा की सहायता से पूरा किया जाता है।
- छात्रों को कथापूर्ति में उन्हीं वाक्यों या शब्दों का चयन करना चाहिए, जिनसे कथा का क्रम न टूटे और उसका भाव यथावत् चलता रहे।
- कथापूर्ति में रिक्त स्थानों की पूर्ति मंजूषा में दिए शब्दों की सहायता से ही करनी चाहिए ।
- रिक्त स्थानों में शब्दों/वाक्यांशों को भरने से पहले मंजूषा में ही क्रम स्थापित कर लेना चाहिए तथा भावानुसारेण कथा को पढ़कर ही शब्दों का चयन करना चाहिए।
साधितम् उदाहरणम्
• मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा कथापूर्तिं कुरु ।
(मंजूषा की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके कथापूर्ति कीजिए ।)
प्रश्न 1.
व्यायामस्य आवश्यकता
मञ्जूषा
परिश्रमेण, कर्तुम्, आवश्यकी, रक्षणाय, विश्रामः कृते, सुलभं खलु, सम्पादने, सुपाकः ।
सर्वेषाम् कार्याणाम् (i) ……… ‘शरीरं प्रश्नानं हेतुः अस्ति तथा चोक्तम् – “शरीरमाद्यं (ii) ……. धर्म साधनम्’ अतः प्रश्नणीनां कृते शरीररक्षा (iii) ….. विद्यते । बुद्धिमान् जनोऽपि शरीर- स्वास्थ्यं विना किञ्चिदपि (iv) ……. न शक्नोति । अतः अस्माकं परमं कर्त्तव्यमस्ति यत् वयं स्वास्थ्य-लाभाय तस्य (v) ……. च सततं प्रश्नत्नशीलाः भवेम । शरीरे स्वस्थे जाते (vi) …… सर्वकार्यसिद्धिः भवति। शरीररक्षार्थं जलं, वायुः, प्रश्नाश:, भोजनं, (vii) ……… ‘व्यायामश्च एतत् सर्वम् आवश्यकम् अस्ति। सर्वमपि (viii) ……. स्यात्, परन्तु व्यायामं विना शरीरं कदापि न स्वस्थं भवितुमर्हति । सर्वेषां प्रश्नणीनां (ix) ……. व्यायामस्य आवश्यकता विद्यते। व्यायामस्य लाभा: इमे सन्ति यथा भोजनस्य (x) …….. मनसः शरीरस्य च स्फूर्ति: । रोगाणाम् अभाव:, कार्यसङ्लग्नता आदयः।
उत्तर:
(i) सम्पादने
(ii) खलु
(iii) आवश्यकी
(iv) कर्तुम्
(v) रक्षणाय
(vi) परिश्रमेण
(vii) विश्रामः
(viii) सुलभं
(ix) कृते
(x) सुपाक:
प्रश्न 2.
मनः सत्कर्मेण शुध्यति
मञ्जूषा
पापदूषितं तथैव सत्कर्माचरणेनैव परावर्तनसमये, निर्विघ्नं आशीर्वादम् वनं तीर्थयात्रार्थम् आगमनस्य, विश्रामाय ।
एकस्मिन् समये एकस्मात् नगरात् केषांचित् जनानां एकं दलं (i) ……. अचलत् । पदाति गच्छत् तत् दलं एवं (ii) …… प्राप्तम् । तत्र एकस्य मुनेः आश्रमः आसीत् । तत् दलं (iii) …… तत्र अगच्छत् । मुनिः तान् जनान् वने (iv) …….. कारणम् अपृच्छत्। ते स्वतीर्थयात्रा – प्रश्नोजनम् अकथयन् तथा तीर्थयात्रायाः (v) ….. सम्पन्नतायै शुभाशीर्वादम् अयाचन्त । मुनिः तेभ्यः (vi) ….. अयच्छत् । सः स्वकुटीरात् एकां तुम्बिकां निःसार्य तेभ्यः अयच्छत् अवदत् च यूयं यत्र यत्र स्नानं करिष्यथ तत्र तत्र मम एतां तुम्बिकामपि स्नान कारयिष्यथ । पश्चात् (vii) ……. इमां मह्यं यच्छत। ते (viii) …….. अकुर्वन्। आत्मना सह तुम्बिकां स्नापयित्वा ते तां तुम्बिकां मुनये अयच्छन् । तदा मुनिः तुम्बिकां त्रोटयित्वा तस्याः एकं एकं खण्डं प्रश्न्येकस्मै अयच्छत् । तस्याः कटुं स्वादमनुभूय ते सर्वे तत्क्षणमेव थूत्कृतवन्तः । मुनिः तान् अवदत्-स्मरत, यथा अनेकेषु तीर्थेषु स्नापिता अपि इयं तुम्बिका स्वादे न परिवर्तिता तथैव (ix) ……… मनः अपि कदापि न शुध्यति तत् तु केवलं (x) …… शुध्यति ।
उत्तर:
(i) तीर्थयात्रार्थम्
(ii) वनं
(iii) विश्रामाय
(iv) आगमनस्य
(v) निर्विघ्नं
(vi) आशीर्वादम्
(vii) परावर्तनसमये
(viii) तथैव
(ix) पापदूषितं
(x) सत्कर्माचरणेनैव।
प्रश्न 3.
मातृदेवो भव
मञ्जूषा
मनुष्यः, अनृणतां मातरुपरि असाधारणं, कष्टजातं, समक्षं, नैसर्गिकं त्यक्तु, सर्वोत्तमे, माता ।
अस्मिन् संसारे (i) ……… मातृभूमिश्च एवैते (ii) …… स्तः । बालकस्योपरि मातुः यादृशं (iii) ….. प्रेम भवति न तादृशं क्वापि शक्यते। माता बालकस्य कृते सर्वस्वमपि (iv) ……. शक्नोति । मातुः सर्वदैव एषेच्छा भवति यद् बालकः सदा सुखी समृद्धो गुणवान् विभूषितश्च भवेत् । स स्वीयं (v) …….. नैव चिन्तयति, बालकस्य सुखचिन्तैव सदा तस्याः (vi) ….. भवति । अतएव पुत्रस्यापि (vii) …… नैसर्गिकम् (viii) …… ‘च प्रश्नम भवति । सः बाल्यकालात् प्रश्नृतिः मातरमेव सर्वतोऽधिकं जानाति । बालकस्य कृते मातैव सर्वस्वमस्ति । (ix) ……. कदाचिदपि मातुः (x) ….. प्राप्तुं न शक्नोति । अत एवोपनिषत्सु आदिश्यते – मातृदेवो भव ।
उत्तर:
(i) माता
(ii) सर्वोत्तमे
(iii) नैसर्गिकं
(iv) त्यक्तुं
(v) कष्टजातं
(vi) समक्षं
(vii) मातरुपरि
(viii) असाधारणं
(ix) मनुष्यः
(x) अनृणतां ।
प्रश्न 4.
सत्सङ्गतेः महिमा
मञ्जूषा
निधनान्यपि, गुणेभ्यः, महापुरुषाः आयुः, मनसा, सज्जनाः, सत्सङ्गतिः, दुर्जीवनं, विनाशं, महिमानम्।
सत्सङ्गते: (i) …… को न जानासि ? संसारे द्विधा जनाः सन्ति । तेषु जनेषु सज्जनाः अपि सन्ति दुर्जनाः च अपि सन्ति । दुर्जनस्य सङ्गतिम् कोऽपि कर्तुम् न इच्छति । अपरत्र सत्सङ्ग विना जीवनम् एव (ii) …… भवति। वस्तुत: (iii) ……. ‘जनानां पोषिका कुसङ्गतिश्च नाशिका । सर्वे जनाः स्वपोषमेव इच्छन्ति (iv) …… तु न इच्छन्ति । अतः सत्सङ्गतिः एव श्रेयसी । (v) …. तु स्वगुणैः एव सन्तः कथयन्ते, अतएव जना: सज्जनानां (vi) ….. स्पृहन्ति। सद्गुणेनैव जन: (vii) ……… वाचा कर्मणा स्वस्थो भवति । तेन तस्य (viii) …. वर्धते, यशः अपि सततं वर्धते । को न जानाति यत्-सर्वेषां देशानाम् (ix) ……. अपि सत्सङ्गत्या श्रेष्ठां पदवीं प्रश्नप्नुवन्। उक्तं हि भवभूतिना – “सत्सङ्गजानि (x) ……. तारयन्ति” |
उत्तर:
(i) महिमानम्
(ii) दुर्जीवनं
(iii) सत्सङ्गति:
(iv) विनाशं
(v) सज्जना:
(vi) गुणेभ्यः
(vii) मनसा
(viii) आयुः
(ix) महापुरुषा:
(x) निधनान्यपि
प्रश्न 5.
अनुकरणीया एव सज्जनां सज्जनता
मञ्जूषा
प्रश्नन्नः, वचनं, सन्तुष्टः, आरोपणं, अवदत् जीवितः, वृथा, वृक्षः, तल्लीनः, नगररक्षकः ।
एकदा एकः कर्त्तव्यपरायणः (i) …… इतस्तत: भ्रमन् एकम् अशीतिवर्षीय महापुरुषम् अपश्यत् । सः आम्रवृक्षस्य आरोपणे (ii) ……. आसीत्। इदं दृष्ट्वा नगररक्षकः तं महापुरुषम् अवदत् – अवलोकनेन
प्रश्नीयते यत्-यदा एष: (iii) ….. फलिष्यति तदा भवान् (iv) …… न भविष्यति। अतः किमर्थं (v) …… परिश्रमं कुर्वन्ति भवन्तः ? महापुरुषः हसित्वा (vi) ….. पश्यतु एतान् फलयुक्तान् वृक्षान् । एते फलैः पूरिताः सन्ति। एतेषां (vii) ……. मया न कृतं परं फलानि अहं खादित्वा (viii) …… भवामि। अतः यदा मम आरोपितस्य वृक्षस्य फलानि अन्ये खादिष्यन्ति, अहं पुन: (ix) …… भविष्यामि। महापुरुषस्य (x) …… श्रुत्वा तं च नमस्कृत्य नगर-रक्षकः उक्तवान्- अनुकरणीया एव सज्जनानां सज्जनता।
उत्तर:
(i) नगररक्षक:
(ii) तल्लीन:
(iii) वृक्ष:
(iv) जीवित:
(v) वृथा
(vi) अवदत्
(vii) आरोपणं
(viii) सन्तुष्टः
(ix) प्रश्नन्नः
(x) वचनं
अभ्यासप्रश्न्नाः
नवीनतम् परीक्षा पैटर्न पर आधारित प्रश्न्न
• मञ्जूषायाः सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा कथापूर्ति कुरु ।
(मंजूषा की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके कथापूर्ति कीजिए ।)
प्रश्न 1.
कन्याकुमारी
मञ्जूषा
चित्रं, स्वर्णमयं, स्मारकं, समीपं नौकया, दृश्ये, दर्शनीयं, समुद्राः, बिन्दुरूपेण, सङ्गमः।
तमिलनाडुप्रश्नेशे भारतस्य दक्षिणकोणस्य अन्ते (i) ……. दृश्यते कन्याकुमारी। अत्र पूर्वसमुद्रस्य, पश्चिमसमुद्रस्य दक्षिणसमुद्रस्य च (ii) …… भवति । एते त्रयः (iii) … भारतवर्षस्य पदतलं निरन्तरं प्रश्न्षालयन्ति। प्रश्नतः सायं च सर्वदा जनानां महान् सम्मर्दः भवति। प्रश्नत: सूर्योदयस्य सायं सूर्यास्तस्य च (iv) ….. सर्वेषां मनः हरतः। अत्र एकम् अन्यद् (v) …….. स्थानम् अस्ति विवेकानन्दस्मारकं नाम। कन्याकुमारीत: यन्त्रचालितया (vi) …….. विवेकानन्दस्मारकं प्रश्नि प्रश्नप्तुं शक्यते । समुद्रतीरात् प्रश्न्थिता नौका आदौ तिरुवल्लुवरप्रश्निमायाः (vii) …… गच्छति। तिरुवल्लुवरमहोदयेन ‘तिरुक्कुरल्’ इति नामकः तमिलवेदः रचितः । इतः पुनः प्रश्नाणं कृत्वा (viii) …… प्रश्नि गम्यते । तत्र भूतले एकं विशिष्टं ध्यानमन्दिरम् अस्ति अत्र अन्धकारमये प्रश्नोष्ठे प्रश्नाशमानम् ‘ओम’ इति (ix) …….. दृश्यते। तत्र सर्वे मौनव्रतमेव धारयन्ति । समुद्रस्य (x) ……. जलं, स्मारकस्य दर्शनं सर्वमेव प्रश्नरणादायकं स्फूर्तिदायकं च ।
उत्तर:
(i) बिन्दुरूपेण
(ii) सङ्गमः
(iii) समुद्राः
(iv) दृश्ये
(v) दर्शनीयं
(vi) नौकया
(vii) समीपं
(viii) स्मारकं
(ix) चित्रं
(x) स्वर्णमयं
प्रश्न 2.
महर्षिः वाल्मीकिः
मञ्जूषा
चरितः, महर्षिः, पथिकानां, अपत्यानि, अनुसरन्, पर्यटन्, रत्नाकरः, निषादानां, बालकः, वृद्धिं।
पुरा किल प्रश्नेतसो वंशे एकस्य वनवासिनो मुनेः गृहे एको (i) …….. समुत्पन्नः तदा सर्वे बान्धवाः प्रश्नुदिताः ‘रत्नाकर:’ इति तस्य नाम चक्रुः। सक्रमेण (ii) …… गत:। पाद चालन समर्थः नातिदूरवासिनां (iii) ……….. बालकैः सह क्रीडति। दैवाद् रत्नाकरस्य पितरौ दिवङ्गतौ। अनाथो (iv) ……. निषादैः पालितो बभूव । तेषां बालकैः क्रीडन् निषाद-चरितानि अशिक्षत्। तैः सह वनानि (v) ………. नाना- विधान् पक्षिणः शशकान्, मृगशावकांश्च अवधीत् । अथ गच्छति काले रत्नाकरः कञ्चन निषाद-कन्याम् उवाहः । तस्या: अनेकानि (vi) …….. अजायन्त। तदर्थे स निषाद-वृत्तिम् (vii) ….. बहुविधान् अनर्थान् कुर्वन् अर्थोपार्जनम् अकरोत् । न च बुबुधे तत्पापम्। एवम् (viii) ……. सः रत्नाकरः दोषाणामाकरो दोषाकरो जातः । सः वन – मार्गेण गच्छतां (ix) ……. धनानि अपाहरत्। काले गते सः एव नारदमुनिना सम्पर्केण ‘राम-राम’ इति जपन् (x) ……… वाल्मीकि अभवत्, रामायणं च अरचयत्।
उत्तर:
(i) बालकः
(ii) वृद्धि
(iii) निषादानां
(iv) रत्नाकर:
(v) पर्यटन्
(vi) अपत्यानि
(vii) अनुसरन्
(viii) चरित:
(ix) पथिकानां
(x) महर्षिः
प्रश्न 3.
आत्मनः प्रश्निकूलानि परेषां न समाचरेत्
मञ्जूषा
स्वीकृतवान्, ब्राह्मणः, स्थितप्रश्न्ञतया शिष्यः, नन्दः, सहोदरः, स्मितमुखेन, बहुगालिकाः, सत्कारं, अतिथयः।
लुम्बिनी नगरे नन्दः नाम विप्रश्न प्रश्निवसति स्म । तस्य (i) ….. रमण: गौतमबुद्धस्य शरणं गत्वा बौद्धधर्मं गृहीतवान् । तेन क्रुद्ध: (ii) ….. महात्मनः बुद्धस्य समीपम् अगच्छत् । सः तस्मै उच्चैः उच्चैः (iii) …… दत्तवान्। गौतमबुद्ध: (iv) …… शान्तदृष्ट्या च तं पश्यन् अवस्थितः । अन्ते यदा सः व्यरमत् तदा गौतमबुद्धः तम् अपृच्छत् कदाचित् (v) ……. तव गृहे आगच्छन्ति न वा । सः अवदत्-आम् कथं न। यदि अतिथयः मम गृहे आगच्छन्ति तदा अहं भोजनादिद्वारा तेषां (vi) …….. करोमि। गौतम बुद्धः अपृच्छत् – यदि तव अतिथयः ते न स्वीकुर्वन्ति तर्हि तत् तवैव न भविष्यति। “आम् ममैव भविष्यति” ब्राह्मणः नन्दः उत्तरति। तर्हि एवमेव त्वया दत्ताः गालिकाः अहमपि न (vii) ……… ता: सर्वाः त्वयि एव स्थिता: गौतमबुद्धः कथितवान्। बुद्धस्य एतया (viii) ……. पराजित: (ix) ………. स्वयमपि तस्य (x) …… अभवत्।
उत्तर:
(i) सहोदर:
(ii) नन्दः
(iii) बहुगालिका:
(iv) स्मितमुखेन
(v) अतिथयः
(vi) सत्कारं
(vii) स्वीकृतवान्
(viii) स्थितप्रश्न्ञतया
(ix) ब्राह्मण:
(x) शिष्य:
प्रश्न 4.
महावीरः अभिमन्युः
मञ्जूषा
युद्धक्षेत्रे, चक्रव्यूहभेदनकलाम्, युद्धमकुर्वन्, अधुना, एकाकी, चक्रव्यूहम्, युद्धकुशलः, अर्जुनः, द्रोणाचार्यः अभिमन्युः ।
पुरा पञ्च पाण्डवाः अभवन्। तेषु (i) ……. तृतीयः आसीत्। तस्य पुत्रः (ii) ………. अभवत्। अयं सुभद्रायाः पुत्रः आसीत्। बाल्यात् एवायमभिमन्युः (iii) …… निर्भयः, महावीरः च आसीत् । महाभारतयुद्धे एकदा कौरवाणां सेनापति: (iv) ………. पाण्डवसेनायाः विनाशाय (v) ……. अरचयत्। पाण्डवपक्षे केवलम् अर्जुनः एव द्रोणाचार्यात् चक्रव्यूह-भेदन-कौशलम् अशिक्षत्। अर्जुनः च तदा अन्यत्र (vi) ….. आसीत्। पाण्डवाः अचिन्तयन् (vii) ………. कः उपाय ? अभिमन्युः स्वपितरमवदत्– “तात! यदाहं गर्भे आसम्, तदा मम पिता अर्जुन: जननीम् (viii) …….. अवदत्। तदाहं तां कलाम् अजानम्।” युधिष्ठिरः अन्योपायं नाचिन्तयत्। अतः अभिमन्युं चक्रव्यूहप्रश्नेशाय अकथयत् । वीरः अभिमन्युः (ix) ………. चक्रव्यूहं प्रश्नविशत् । महावीर : अभिमन्युः सततम् अग्रे-अग्रे महायुद्धम् अकरोत् । कौरववीरेषु गान्धारीसुतेषु ज्येष्ठः दुर्योधन:, दुःशासन:, मामः शकुनिः, कर्ण: च मिलित्वा अभिमन्युना सह (x) …….। अन्ततः सः वीरगतिम् अलभत् अमरश्च अभवत् ।
उत्तर:
(i) अर्जुन:
(ii) अभिमन्युः
(iii) युद्धकुशल:
(iv) द्रोणाचार्य:
(v) चक्रव्यूहम्
(vi) युद्धक्षेत्रे
(vii) अधुना
(viii) चक्रव्यूहभेदनकलाम्
(ix) एकाकी
(x) युद्धमकुर्वन्
प्रश्न 5.
डॉ. राजेन्द्र प्रश्नादः
मञ्जूषा
शोभायात्रायां, भगिनी, संविधाननिर्माणानन्तरम्, जिज्ञासुः, राष्ट्रपतिः, महानुभावस्यः देहान्तः, त्रिवारं विधिशास्त्रे, विनम्रः ।
डॉ. राजेन्द्र प्रश्नादः अस्माकं देशस्य प्रश्नम (i) ……. आसीत् । सः अतीव सरलः, सदाचारी (ii) …… चासीत्। भारत सर्वकारः इमं ‘भारतरत्नम्’ इति सर्वोच्चालङ्करणेन सम्मानितवान् । अयमारम्भात् एव पठने निपुण, महान (iii) ……. ‘चासीत् । अष्टादशवर्षीयः अयं ‘प्रश्नेश परीक्षां’ प्रश्नम श्रेण्यामुदतरत् । पश्चात् अयं (iv) ……. स्नातकोत्तरपरीक्षां स्वर्णपदकेन सह उदतरत् । स्वतन्त्रतायाः पश्चात् भारतस्य (v) …….. 1950 ई. वर्षतः अयं (vi) …….. राष्ट्रपतिः अभवत् । अस्य ज्येष्ठा बालविधवा मातृसमा (vii) ……… अपि अनेन सह राष्ट्रपतिभवने निवसति स्म। एकदा गणतन्त्रदिवस्य पूर्वसन्ध्यायां रात्रौ तस्याः (viii) ……. अभवत्। तदायं राष्ट्रपतिमहोदयः प्रश्नतःकाले गणतन्त्रदिवसस्य (ix) …… सम्मिलितः अभवत् पश्चात् तस्याः अन्तिमसंस्कारमकरोत्। ईदृशः धीरः कर्त्तव्यपरायणः, जागरूक: चायं महानुभाव आसीत्। 1963 वर्षे, फरवरी मासस्य 28 तारिकायां तृतीये कार्यकाले अस्य (x) …….. देहान्तः श्वासविकारेण अभवत् । अस्य जीवनस्य प्रश्नानं वाक्यम् आसीत् – ‘सरलं जीवनं श्रेयः विचारेषु महानता’ ।
उत्तर:
(i) राष्ट्रपतिः
(ii) विनम्रः
(iii) जिज्ञासुः
(iv) विधिशास्त्रे
(v) संविधाननिर्माणानन्तरम्
(vi) त्रिवारं
(vii) भगिनी
(viii) देहान्त:
(ix) शोभायात्रायां
(x) महानुभावस्यः
प्रश्न 6.
शत्रुणा सह मित्रता विनाशकारणम्
मञ्जूषा
कूपात् गृहे, शनैः-शनैः, सदस्यान्, मण्डूककुलम्, पश्चातापम्, क्षुधापीडितः मण्डूकाः, सहायतया, सपरिवारेण ।
एकस्मिन् कूपे विचित्रदत्तः नाम मण्डूकराज (i) ……. निवसति स्म । सः एकदा (ii) …….. बहिः आगच्छत् । सः मयंकनामसर्पम् अपश्यत् अचिन्तयत् च यत् अहम् अस्य (iii) …… स्वशत्रुनाशं करिष्यामि । सः तम् सर्पम् अवदत् – अहं तु कूपे वसामि । कृपया मया सह चल। मम (iv) ……. एव तिष्ठ सर्वान् मण्डूकान च भक्षय । तत्र तु अनेके (v) ……. ‘सन्ति। ततः मयंकसर्प: विचित्रदत्तेन सह कूपे अगच्छत् । सर्प (vi) …….. मण्डूकस्य सर्वान् शत्रून् अखादत् । तदा सर्पः अकथयत् यत् – अहं तु (vii) ……. अस्मि अहं तव परिवारस्य (viii) ….. भक्षयिष्यामि । सर्पस्य वचनं श्रुत्वा मण्डूक: महत् (ix) …… अकरोत् । सः मयंकसर्प: तस्य (x) …. तम् विचित्रदत्तं च अखादत् ।
उत्तर:
(i) सपरिवारेण
(ii) कूपात्
(iii) सहायतया
(iv) गृहे
(v) मण्डूका:
(vi) शनैः-शनैः
(vii) क्षुधापीडित:
(viii) सदस्यान्
(ix) पश्चातापम्
(x) मण्डूककुलम्
प्रश्न 7.
चतुरः कृषकः
मञ्जूषा
पुत्रौ स्वर्णमुद्राः, राजकोषे, बहूनि अद्यत्वे प्रश्निदिनम्, खनित्रेण भार्या, सूत्रखण्ड, फलितानि ।
एक: राजेशः नामकः कृषकः तस्य भार्या कविता च (i) …… स्वक्षेत्रे कार्यम् अकुरुताम् । तयोः रीतेश मितेश: च द्वौ (ii) …… स्त: एकदा यदा कृषक: (iii) ….. भूमिम् खनति स्म तदा सः एकं स्वर्णस्य महाकुम्भं प्रश्नप्नोति । कुम्भे च (iv) ……. आसन्। प्रश्नन्नौ भूत्वा गृहे अगच्छताम् । अग्रिमे दिवसे कृषकस्य (v) ……. स्वसख्यै सर्वं न्यवेदयत् । जनाः कृषकं कथयन्ति धनं (vi) ……. यच्छ । यदा रात्रौ तस्य पत्नी स्वपति स्म तदा कृषकः अनेकानि मिष्टान्नानि क्रीत्वा (vii) ……. ‘बद्ध्वा उद्यानस्य वृक्षेषु लम्बयति । यदा तस्य पत्नी वृक्षेषु मिष्टान्नानि पश्यति सा एकैकशः (viii) ……. मिष्टान्नानि खादति । प्रश्नतः कृषकस्य पत्नी यदा सर्वेभ्यः जनेभ्यः कथयति यत्-तस्याः क्षेत्रे मिष्टान्नानि (ix) …… सन्ति । सर्वे जनाः हसित्वा गच्छन्ति कृषकः तु कथयति – ” मम भार्या तु (x) …….. कल्पनालोके एव विचरति । स्वर्ण-कुम्भः अपि तस्याः कल्पना एव ।”
उत्तर:
(i) प्रश्निदिनम्
(ii) पुत्रौ
(iii) खनित्रेण
(iv) स्वर्णमुद्रा:
(v) भार्या
(vi) राजकोषे
(vii) सूत्रखण्डै:
(viii) बहूनि
(ix) फलितानि
(x) अद्यत्वे
प्रश्न 8.
संस्कृतभाषा
मञ्जूषा
आवश्यकम्, पूर्वजनानाम्, स्थानं, त्रिधा सर्वसाधारण जनानां, सम्यग्बोधाय, आत्मकथायां चत्वारः, सुविशालं, प्रश्नचीनतमा ।
संस्कृतभाषा विश्वस्य सर्वासु भाषासु (i) …….. विपुलज्ञान-विज्ञान सम्पन्ना सरला सुमधुरा च अस्ति । इयं भाषा पुराकाले (ii) …… वाग्व्यवहार भाषा चासीत् । अस्याः भाषायाः साहित्यं सर्वथा (iii) …….. विद्यते । तत्र संस्कृतसाहित्यं गद्य-पद्य – चम्पू प्रश्नार (iv) ….. विभज्यते । अस्मिन् साहित्ये विश्वप्रश्नचीनतमा ऋग्यजुः सामाथर्वनामधेयाः (v) ….. वेदाः सन्ति। संस्कृतव्याकरणे कस्यापि पदस्य कुत्रापि (vi) ……. भवेत् न कापि क्षति: नेहरू महाभागेनापि स्वकीयायाम् (vii) ……. ‘लिखितम् यत्-संस्कृतभाषा भारतस्य निधिस्तस्याः सुरक्षायाः उत्तरदायित्वं स्वतन्त्रे भारते आपतितम् । अस्माकं (viii) ….. विचाराः अनुसन्धानानि चास्यामेव भाषायां सन्ति । स्वसभ्यतायाः धर्मस्य राष्ट्रियेतिहासस्य, संस्कृतेश्च (ix) …….. संस्कृतस्य ज्ञानं परम् (x) ……… अस्ति । अस्याः भाषायाः पुनरभ्युदयाय भारतीयैः पुनरपि सततं यतनीयम् ।
उत्तर:
(i) प्रश्नचीनतमा
(ii) सर्वसाधारणजनानां
(iii) सुविशालं
(iv) त्रिधा
(v) चत्वारः
(vi) स्थानं
(vii) आत्मकथायां
(viii) पूर्वजनानाम्
(ix) सम्यग्बोधाय
(x) आवश्यकम्
प्रश्न 9.
कृपणः नरः / भक्तः
मञ्जूषा
स्वप्रश्नत्नेन प्रश्नप्तवान् दीनजनान् इष्टदेवं, मर्कटवत्, विचारः, वृक्षतलं, प्रश्नपयति रुचिकराणि खर्जूरवृक्षं ।
कश्चित् क्षुधया पीडितः मनुष्यः मार्गे गच्छन् आसीत् । सः अनतिदूरे विद्यमानम् एव एकं (i) ….. दृष्टवान्। तस्य समीपं गत्वा महतो वेगेनं (ii) ….. उपरि आरोहणं कृतवान् । तत्र च रसभरितानि (iii) ….. ‘फलानि भक्षितवान् । अधः अवतरन् भीतः स्व (iv) …….. स्मृत्वा प्रश्नर्थितवान् हे कृपासिन्धो भक्तवत्सल ! यदि भवान् मां भूमिम् (v) …… तर्हि अहं शतम् (vi) …… मिष्टान्नदानेन तोषयिष्यामि इति । शनैः-शनैः अवतीर्य यदा सः (vii) …… प्रश्नप्तवान् तदा सः उक्तवान् पञ्च एव जनान् भोजयिष्यामि इति । ततः क्षणार्थे एव अव्रणितः सः सुखेन भूमि (viii) ….. । यदा सः भूमिं प्रश्नप्तवान् तदा तस्य मनसि कश्चन (ix) …….. ‘उदितः । ‘अहम् एव स्वसामर्थ्येन (x) …….. च भूमिं प्रश्नप्तवान्। एव सति किमर्थं परजनान् भोजयामि’ इति । तदैव अस्फुट – शब्दैः वदन् सः स्वगृहं प्रति निगर्तवान् ।
उत्तर:
(i) खर्जूरवृक्षं
(ii) मर्कटवत्
(iii) रुचिकराणि
(iv) इष्टदेवं
(v) प्रश्नपयति
(vi) दीनजनान्
(vii) वृक्षतलं
(viii) प्राप्तवान्
(ix) विचार:
(x) स्वप्रश्नत्नेन
प्रश्न 10.
सत्यवादिनः हरिश्चन्द्रः
मञ्जूषा
सङ्कल्पम्, निरीक्षणार्थम्, समर्थः, वर्णविन्यासस्य, सत्यरक्षायां, मोहनदासस्य, स्वपत्न्या, नाटकं, हरिश्चन्द्रस्य, पालनं ।
एकदा मोहनदासः कर्मचन्द गान्धिः मित्रैः सह एकं (i) …… द्रष्टुं चित्रशालाम् आगच्छत् । तस्मिन् नाटके राज्ञः (ii) …… कर्मनिष्ठा गहना सत्यभक्तिः च प्रश्नर्शिते आस्ताम् । असौ नृपः हरिश्चन्द्रः (iii) …….. अपि शमशानकररूपे वस्त्रखण्डं गृहीत्वा सत्यस्य (iv) …… अकरोत्। एतन्नाटकं दृष्ट्वां (v) …….. चेतसि महत् परिवर्तनम् अभवत्। सः अतीव अरोदीत् । सः मनसि तदैव (vi) …..
….. अकरोत् यत् – आजीवनं (vii) ….. ‘स: हरिश्चन्द्रः इव सदैव आचरिष्यति । एकदा ‘गाइल्स’ नामकः एकः विद्यालयनिरीक्षक: तस्य विद्यालयं (viii) ….. आगच्छत्। सः तत्र एकस्यां कक्षायां छात्राणां (ix) ….. परीक्षां कर्तुम् आरभत । तदा मोहनदासं विहाय सर्वे छात्राः शुद्धं वर्णविन्यासम् अकुर्वन् । परं मोहनदासः तस्य ‘केटल’ पदस्य वर्णविन्यासं कर्तुम् (x) ….. न अभवत्।
उत्तर:
(i) नाटकं
(ii) हरिश्चन्द्रस्य
(iii) स्वपत्न्या
(iv) पालनं
(v) मोहनदासस्य
(vi) सङ्कल्पम्
(vii) सत्यरक्षायां
(viii) निरीक्षणार्थम्
(ix) वर्णविन्यासस्य
(x) समर्थ:
प्रश्न 11.
महिला क्रिकेट:
मञ्जूषा
प्रश्नियोगिताः, उत्साहेन, भारतसंघ, महान्, भारतस्य, राष्ट्रस्य, प्रश्नारेण, नारीशक्तेः, भारतीयमहिलाक्रिकेट, आदर्शः
भारतदेशे क्रीडाक्षेत्रे (i) …… ‘परिवर्तनम् अभवत्। एकदा (ii) …… महिलाक्रिकेट संघ: नूतनाया: (iii) ……. ‘कृते सुसज्जितः आसीत्। सर्वा क्रीडिकाः अतिशयेन (iv) ……. अभ्यासं कुर्वन्ति स्म। तासु एका युवती – हरमनप्रश्नत कौर — “स्वयम् उवाच, अद्य वयं केवलं क्रीडिका: न, अपि तु (v) ……. गौरवस्य वहित्र्यः स्मः ।” अनेन सम्भाषणेन सर्वाः प्रश्नरिताः अभवन् । प्रश्नियोगितादिवसे (vi) …….. दृढनिश्चयेन क्षेत्रं प्रश्निष्ट: । विपरीतस्तिथौ अपि ताः धैर्यं न जहन्ति स्म। अन्ते हरमनप्रश्नतस्य दीर्घेण (vii) ……. तथा स्मृतिमन्धानायाः अद्भुतक्रीडया भारतसंघ: विजयम् अलभत। (viii) ……… संघस्य साहसम्, परिश्रमः, एकता च विश्वाय (ix) ……. जात: । भारतस्य महिला क्रिकेटसंघ – केवलं क्रीडायाः क्षेत्रे न, अपि तु देशस्य (x) ….. प्रश्नीकः इति प्रश्निद्धम् अभवत्।
उत्तर:
(i) महान्
(ii) भारतस्य
(iii) प्रश्नियोगितायाः
(iv) उत्साहेन
(v) राष्ट्रस्य
(vi) भारतसंघः
(vii) प्रश्नारेण
(viii) भारतीयमहिलाक्रिकेट
(ix) आदर्श:
(x) नारीशक्तेः