We have given detailed Sharda Sanskrit Book Class 9 Solutions and Samvad Lekhan in Sanskrit for Class 9 संवादपूर्तिः come in handy for quickly completing your homework.
Samvad Purti in Sanskrit Class 9 – Samvad Lekhan Class 9 Sanskrit
Samvad Lekhan in Sanskrit Class 9
Class 9 Sanskrit Samvad Lekhan – Sanskrit Vartalap Class 9
संवाद पूर्ति में विद्यार्थियों की तर्कशक्ति और रचनात्मकता की परीक्षा ली जाती है। इसमें दो या अधिक व्यक्तियों के मध्य हो रही वार्तालाप में रिक्त स्थान दिए होते हैं, जिन्हें विद्यार्थियों द्वारा मंजूषा की सहायता से पूरा करना होता है।
ध्यान रखने योग्य बिंदु
- संवाद में रिक्त स्थान की पूर्ति करते समय यह ध्यान रखना चाहिए कि मंजूषा में दिए गए वाक्यांश अथवा शब्द को उचित जिज्ञासा पूर्ति के रूप में ही भरना चाहिए।
- संवाद की विषयवस्तु को ध्यान से समझते हुए सही एवं उपयुक्त वाक्यांश अथवा शब्द को निर्धारित रिक्त स्थान में भरना चाहिए।
- संवाद पूर्ति के अंतर्गत रिक्त स्थान भरने से पहले मंजूषा में दिए गए सभी शब्दों या वाक्यों पर क्रम डाल देना चाहिए, जिससे जल्दबाजी में अनुपयुक्त शब्द या वाक्यांश रिक्त स्थान में भरने से बचा जा सके।
- संवाद पूर्ति के बाद वाक्यों का भली-भाँति निरीक्षण करना चाहिए, जिससे कोई त्रुटि न रह जाए।
साधितम् उदाहरणम्
प्रश्न 1.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत ।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए |)
मञ्जूषा
श्वः, अवश्यं विद्यालयम् आगमिष्यामि ।
अधुना सः स्वस्थः अस्ति । माता अपि अद्य गृहं आगता ।
शोभनं पुनः अपि शीघ्रम् आगच्छ। श्वः आवां सहैव विद्यालयम् गमिष्यावः ।
प्रतिश्यायेन पीडितः आसीत् ।
जनकः अस्वस्थः आसीत् । गृहे मम माता अपि नास्ति । सा मातुल- गृहे अगच्छत् ।
कविता त्वम् ह्य: विद्यालयं कथं न आगच्छ:?
लविना हः मम (i) ………..।
कविता तव जनकः केन रोगेण पीडितः आसीत् ?
लविना स: (ii) ………..।
कविता इदानीम् सः स्वस्थः अस्ति न वा ?
लविना (iii) ………..।
कविता लविने किं त्वम् श्वः विद्यालयम् आगमिष्यसि ?
श्व: विद्यालये एका चित्रकला प्रतियोगिता भविष्यति ।
लविना अहम् (iv) ………..।
अधुना अहं गृहं गच्छामि । गृहं गत्वा अहं गृहकार्यम् अपि करोमि ।
कविता (v) ………..।
उत्तर:
(i) जनक: अस्वस्थः आसीत् । गृहे मम माता अपि नास्ति । सा मातुल-गृहे अगच्छत्।
(ii) प्रतिश्यायेन पीडितः आसीत् ।
(iii) अधुना सः स्वस्थः अस्ति। माता अपि अद्य गृहं आगता ।
(iv) श्वः, अवश्यं विद्यालयम् आगमिष्यामि ।
(v) शोभनं पुनः अपि शीघ्रम् आगच्छ । श्वः आवां सहैव विद्यालयं गमिष्यावः ।
प्रश्न 2.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए ।)
मञ्जूषा
रूप्यकाणि प्रयच्छ।
‘कारणं नास्ति।
तर्हि गृहात् दशनिमेषपूर्वम् एव प्रस्थानं करणीयम् ।
पश्यसि रक्तविद्युत्सङ्केतम् ।
उपकृतः अस्मि । भविष्ये कदापि इत्थं न आचरिष्यामि। सदैव यातायात-नियमान् पालयामि ।
नगेन्द्रः – मातः ! अहं द्विचक्रिकया विद्यालयं गच्छामि । (सः शीघ्रमेव विद्यालयं गच्छति। सः रक्तविद्युतसङ्केतम् अपि न पश्यति ।)
आरक्षकः – विरम् विरम् किं न (i) ……….।
नगेन्द्रः – क्षम्यताम् अहं विद्यालयं प्रति गच्छामि।
आरक्षकः – विद्यालयं प्रति गन्तव्यम् इति तु समुचितं (ii) …….।
नगेन्द्रः – किं करोमि ? अद्य परीक्षा अस्ति ।
आरक्षकः – परीक्षा अस्ति (iii) …….।
नगेन्द्रः – अद्य तावत् क्षम्यताम्।
आरक्षकः – कथं क्षमे ? शीघ्रं शतं (iv) ……..।
नगेन्द्रः – (विलपन्) कृपया क्षम्यताम् । अद्य तु मम समीपे शतं रूप्यकाणि न सन्ति ।
आरक्षकः बाढम्। गच्छ अधुना ! भविष्ये कदापि यातायातनियमानाम् उल्लङ्घनं न करणीयम् । भवतां सुरक्षार्थम् एव एते नियमाः
सन्ति ।
नगेन्द्रः – (v) ……….।
उत्तर:
(i) पश्यसि रक्त विद्युत्सङ्केतम्।
(ii) कारणं नास्ति ।
(iii) तर्हि गृहात् दशनिमेषपूर्वम् एव प्रस्थानं करणीयम् ।
(iv) रूप्यकाणि प्रयच्छ।
(v) उपकृतः अस्मि । भविष्ये कदापि इत्थं न आचरिष्यामि । सदैव यातायात-नियमान् पालयामि ।
प्रश्न 3.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए ।)
मञ्जूषा
प्रतिदिनम् अष्टवादने एव ।
उपविशामि तावत्। भवतः पितृमहोदयाः गृहे न सन्ति किम् ?
परोपकारः अस्ति ।
दर्शनं भविष्यति।
दातुं तत्र गच्छति।
मनीषः (अतिथिम् दृष्ट्वा) नमस्ते! आगच्छतु भवान्। उपविशतु।
अतिथि: – (i) ……….।
मनीषः – स तु इदानीम् एव चिकित्सालयं गतः ।
अतिथिः – किमर्थं चिकित्सालयं गतवान्।
मनीषः – नास्ति विशेष कारणम्। सः प्रतिदिनं रुग्णेभ्यः दुग्धं (ii) …….. ।
अतिथिः – एवं अस्ति किम् प्रतिदिनम् एव ?
मनीषः आम्। यदा-कदा फलानि अपि नयति ।
अतिथिः – महान् (iii) ……….
मनीषः – किम् अत्र परोपकारः । एतत् तु अस्माकं कर्त्तव्यम् एव ।
अतिथिः – धन्योऽहं यत् – एतेषाम् अद्य (iv) …….।
मनीषः – नहि, नहि । अद्य दर्शनं न भविष्यति यतः सः ततः एव कार्यालयं प्रति गमिष्यति ।
अतिथिः – सः कदा कार्यालयं गच्छति ?
मनीष: – (v) ……।
अतिथिः – श्वः अष्टवादने एव आगमिष्यामि । कृपया निवेदय । तस्य बालमित्रं महेशः आगतः आसीत् ।
मनीषः – अवश्यमेव कथयिष्यामि । नमस्ते ।
उत्तर:
(i) उपविशामि तावत्। भवतः पितृमहोदयाः गृहे न सन्ति किम् ?
(ii) दातुं तत्र गच्छति ।
(iii) परोपकारः अस्ति।
(iv) दर्शनं भविष्यति ।
(v) प्रतिदिनम् अष्टवादने एव ।
प्रश्न 4.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पंदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए ।)
मञ्जूषा
वाञ्छसि किल ।
गुणाः अपि वर्णनीयाः ।
एकवारम् एव ददामि । पञ्चरुप्यकेः किलोमितानि ।
रक्तवर्णानि कोमलानि गृञ्जनानि । एतानि पित्तं शमयन्ति रक्तं वर्धयन्ति च । गृञ्जनपाकम् बहु ।
माता – पुत्रि ! त्वम् कुत्र गच्छसि ?
पुत्री – अहम् तु गृञ्जनानि क्रेतुम् आपणम् गच्छामि।
(पुत्री सुरभि आपणम् गच्छति ।)
शाक विक्रेत्री – स्वीकरोतु ! स्वीकरोतु ! स्वास्थ्य वर्धकानि
(i) ………..।
सुरभि – अयि त्वम् चिकित्सका असि ?
शाक विक्रेत्री – अहं प्राकृतिकचिकित्सकस्य पुत्री अस्मि । मया तु (ii) ……..।
सुरभि – शोभनम् ! गृञ्जनानां किं मूल्यम् ?
शाक विक्रेत्री – मूल्यम् ? (iii) ………।
सुरभि – अधिकं ननु, चत्वारि रूप्यकाणि ।
शाक विक्रेत्री – चत्वारि रूप्यकाणि? नैव ! नैव ! त्वं तु विना मूल्येन एव (iv) ………।
सुरभि – पञ्च किलोमितं देहि ।
शाक विक्रेत्री – पंच किलोमितं ददामि । गृञ्जनपाकार्थं वाञ्छयते किम् ?
सुरभि – आम्! अस्मभ्यम् (v) ………..रोचते ननु ।
शाक विक्रेत्री – धन्यवादाः। पुनरपि आगच्छतु भवती ।
उत्तर:
(i) रक्तवर्णानि कोमलानि गृञ्जनानि । एतानि पित्तं शमयन्ति रक्तं वर्धयन्ति च ।
(ii) गुणा: अपि वर्णनीयाः ।
(iii) एकवारम् एव ददामि । पञ्चरुप्यकेः किलोमितानि ।
(iv) वाञ्छसि किल ।
(v) गृञ्जनपाकम् बहु ।
प्रश्न 5.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए ।)
मञ्जूषा
अहिंसायाः पालनं कुर्मः, मध्ये प्रमुखं स्थानं धारयति, तर्हि
आतङ्कवादस्य अन्तः निश्चितः, जनवीनम् अव्यवस्थितं करोति च, एते भयम् उत्पाद्य स्वार्थसिद्धये हिंसामार्गम्।
गुरुः – अद्यतनकाले आतंकवादः विश्वस्य महान् समस्यानां (i) ……..।
शिष्यः – गुरुवर ! आतंकवाद किम् करोति ?
गुरु: – आतङ्कवादः निर्दोषान् जनान् हन्ति, (ii) …..।
शिष्यः – किम् च ?
गुरुः – (iii) ……… अनुगच्छन्ति ।
शास्त्रेषु उक्तम् – “अहिंसा परमो धर्मः” इति ।
शिष्यः – तर्हि आतङ्कवादस्य अन्तः कथं भवेत् ?
गुरुः – यदि वयं सर्वे मिलित्वा शान्तिमार्गे चलाम:, (iv) ……….
शिष्यः – अतः वयं सर्वे शान्तिं रक्षामः (v) ………, मानवजातिं संरक्षाम्ः।
उत्तर:
(i) मध्ये प्रमुखं स्थानं धारयति ।
(ii) जनजीवनम् अव्यवस्थितं करोति च ।
(iii) एते भयम् उत्पाद्य स्वार्थसिद्धये हिंसामार्गम्।
(iv) तर्हि आतङ्कवादस्य अन्तः निश्चितः ।
(v) अहिंसायाः पालनं कुर्मः ।
अभ्यासप्रश्नाः
नवीनतम् परीक्षा पैटर्न पर आधारित प्रश्न
प्रश्न 1.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत ।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए ।)
मंजूषा
वर्षर्तौ आपणे खाद्यवस्तूनि न खादितव्यानि । एतत् चूर्णं स्वीकरोतु ।
पीडा अस्ति ।
आवश्यकता एव न भविष्यति ।
उष्णजलेन ग्रहीतव्यम् ।
औषधिकृते स्वादः न गणनीयः ।
वैद्यः – आगच्छ पुत्रि ! किं जातम् ? ज्वरः अस्ति किम् ?
कणिका – महोदय! उदरे (i) ……..
वैद्यः – एवम्। ज्वरः न अस्ति । उदरे पीडा वर्तते । ह्यः किं भक्षितम् ?
कणिका – ह्यः आपणे आलुकस्य पिष्टिका खादिता ।
वैद्यः – अहो! आपणे आलुकस्य पिष्टिकाः खादिताः । किं न जानासि ? (ii) ……… ।
कणिका – कटु अस्ति किम् ?
वैद्यः – अरे नहि। कटु न अस्ति । पुनरपि (iii) ………
कणिका – कतिवारं गृहीतव्यम्।
वैद्यः – दिने त्रिवारम् एकचमसमात्रम् (iv) ………. गरिष्ठ भोजनम् अपि न गृहीतव्यम् ।
कणिका – पुनः कदा आगन्तव्यम् ?
वैद्यः – पुन: आगमनस्य (v) …….. एकस्मिन् दिने एव स्वस्था भविष्यति । स्वास्थ्यं प्रति भविष्ये सावधाना भव। आरोग्यं परमं सुखम्।
कणिका – धन्यवादा: । प्रणमामि ।
उत्तर:
(i) पीडा अस्ति।
(ii) वर्षर्तौ आपणे खाद्यवस्तूनि न खादितव्यानि । एतत् चूर्णं स्वीकरोतु ।
(iii) औषधिकृते स्वादः न गणनीयः ।
(iv) उष्णजलेन ग्रहीतव्यम् ।
(v) आवश्यकता एव न भविष्यति ।
प्रश्न 2.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
जनतायाः इत्थम् सहयोगः एव सर्वत्र अपेक्षितः ।
अष्टरूप्यकाणि न सन्ति ।
प्राप्स्यते
रूप्यकाणि
करवाणि मम समीपे रुप्यकद्वयं नास्ति।
रत्नेशः – माता! अहं कार्यालयं गच्छामि। अद्य कार्यालये अत्यधिकं कार्यम् अस्ति अतः विलम्बेन एव गृहम् आगमिष्यामि ।
माता – गच्छ, पुत्र।
बस-संवाहकः – भोः – भोः कुत्र गन्तव्यम् । यात्रापत्रं स्वीकरोतु ।
रत्नेशः – द्वे यात्रा- पत्रे केन्द्रीय सचिवालयं यावत् । एतानि दश (i) ………।
बस-संवाहकः – एते यात्रा- पत्रे । परिवर्तं देहि । रूप्यकद्वयं नास्ति ।
रत्नेशः – मम समीपे (ii) ………।
बस-संवाहकः – यात्रापत्रम् आनय। अस्य पृष्ठे अवशिष्टं राशि लिखामि ।
रत्नेश: – कुत: (iii) ……..।
बस-संवाहकः – राजीव- चतुष्पथे स्थितात् कार्यालयात् एव प्राप्स्यते।
रत्नेशः – विचित्रा व्यवस्था। परिवर्तं प्राप्त्यर्थं पुनः दशरुप्यकाणां व्ययः समयहानिः च ।
बस-संवाहकः – अहं किं । (iv) ……..।
मितेश: – रत्नेश, अलं विवादेन एतानि अष्टरुप्यकाणि दीयताम्।
बस-संवाहकः – धन्यवादा:। (v) ………..।
उत्तर:
(i) रूप्यकाणि
(ii) अष्टरूप्यकाणि न सन्ति ।
(iii) प्राप्स्यते
(iv) करवाणि मम समीपे रुप्यकद्वयं नास्ति ।
(v) जनतायाः इत्थम् सहयोगः एव सर्वत्र अपेक्षितः ।
प्रश्न 3.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत ।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
द्विचक्रिकया एव विद्यालयं आगच्छसि ?
सह भ्रमणं करोमि ।
उत्थाय किम् करोषि ?
बसयानेन विद्यालयम् आगच्छसि ?
कदा उत्तिष्ठसि ?
नेहा – पूजे! त्वम् (i) ……..
पूजा – नेहे! अहम् प्रातः पञ्चवादने उत्तिष्ठामि।
नेहाः – प्रात: (ii) ………
पूजा – निज दैनिककार्यात् निवृत्य निज मात्रा (iii) ……. ततः स्नानं कृत्वा सपादषट्-वादनात् अष्टवादनं यावत् पठामि।
नेहा – किं त्वम् अपि प्रातः काले पठसि ?
पूजा – आम्! अहमपि होराद्वयं प्रातः काले पठामि । प्रात: काले पठनेन स्मरण – शक्ति: तीव्रम् भवति ।
नेहा – किं त्वम् (iv) …………
पूजा – नैव अहं तु द्विचक्रिकया विद्यालयं आगच्छामि । किम् त्वम् अपि (v) ………..
नेहा – आम! अहं अपि द्विचक्रिकया एव विद्यालयम् आगच्छामि। अनेन शरीरस्य व्यायामम् अपि भवति । द्विचक्रिकया गमनम् स्वास्थ्याय लाभदायकः भवति ।
पूजा – शोभनम् ! तव दिनचर्या अति उत्तमा अस्ति ।
उत्तर:
(i) कदा उत्तिष्ठसि ?
(ii) उत्थाय किम् करोषि ?
(iii) सह भ्रमणं करोमि ।
(iv) बसयानेन विद्यालयम् आगच्छसि ?
(v) द्विचक्रिकया एव विद्यालयं आगच्छसि ?
प्रश्न 4.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत ।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
बेंबारण्यायां व्यवस्थायां विविधानां भाषाणां शिक्षण – सामग्री, ज्ञानवर्धकः च साहित्यं प्राप्तं भवति ।
सङ्गणके किञ्चित् करोषि ।
ई-मेल माध्यमेन प्रेषितानि ।
कार्यक्रमेण क्षणेन एव सकलाः सूचनाः लब्धुं शक्यन्ते ।
कैमरायन्त्रेण तु परस्परं साक्षात्कारमपि कर्तुं शक्नुमः ।
हीना – रचने! त्वम् किं करोषि ?
रचना – अहं स्व अग्रजेन सह वार्तां करोमि ।
हीना – त्वं तु (i) …….. तव अग्रजः तु अमेरिका- नगरे वसति। अत्रैव स्थित्वा सङ्गणकेन त्वं तेन सह कथं वार्तां करोषि ?
रचना – आम्, सङ्गणकं नाम समुन्नतेः मूलम् । अन्तर्जाल (ii) ……….
हीना – अहो, एतानि तु तव अग्रजस्य परिवारस्य चित्राणि सन्ति ।
रचना – आम्, एतानि चित्राणि मम अग्रजेन (iii) ……….
हीना – कथम्।
रचना – ई-मेलारण्यं माध्यमम् अवलम्ब्य वयं स्वकीयेन सङ्गणकेन सन्देशं, चित्रं, शुभकामनाः, सङ्गीतादिकं तत्क्षणादेव स्वजनानां पार्श्वे प्रेषयितुं शक्नुमः । किं त्वया स्व-अग्रजस्य चित्रमपि द्रष्टुं शक्यते ?
हीना – रचना आम्, वयं सी-सी-डी, (iv) ………
हीना – किम् अनेन माध्यमेन संस्कृत – हिन्दी- भाषायाः साहित्यमपि प्राप्तुं शक्यते ?
रचना – आम्, अन्तर्जाल जालक्रमान्तर्गते (v) ……
हीना – शोभनम्, एतत् तु आश्चर्यकरमस्ति ।
उत्तर:
(i) सङ्गणके किञ्चित् करोषि ।
(ii) कार्यक्रमेण क्षणेन एव सकलाः सूचना: लब्धुं शक्यन्ते ।
(iii) ई-मेल माध्यमेन प्रेषितानि ।
(iv) कैमरायन्त्रेण तु परस्परं साक्षात्कारमपि कर्तुं शक्नुमः ।
(v) बेंबारण्यायां व्यवस्थायां विविधानां भाषाणां शिक्षण – सामग्री, ज्ञानवर्धकः च साहित्यं प्राप्तं भवति ।
प्रश्न 5.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत ।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
उत्पन्नाः भवन्ति। अवकरं क्षिपामि ।
पात्रे क्षिपतु ।
पर्यावरणाय अपि आवश्यकम् ।
स्वच्छता तु सर्वेषां कृते आवश्यकी भवति ।
रेखा – अरे कृष्ण ! त्वं किम् करोषि ?
कृष्णः – अहं (i) ………….
रेखा – इदं त्वया उचितं न कृतम् । अवकरं यत्र-तत्र न क्षिपेत् केवलं पात्रे हि क्षिपेत् ।
कृष्णः – कथम् अत्र तव गृहम् अस्ति किम् ?
रेखा – नहि, मम गृहं नास्ति, परन्तु (ii) ………..
कृष्णः – गच्छ, स्वकार्यं कुरु। अलं विवादेन ।
रेखा – प्रथमम् अवकरं (iii) ……….
कृष्णः – इदम् अहं न करिष्यामि।
रेखा – मित्र! अत्र वयं भ्रमामः क्रीडामः च । अवकरेण विविधाः रोगा: (iv) …….. मार्गाणां स्वच्छता तु सर्वेषां स्वास्थ्याय आवश्यकम् अस्ति। वयं छात्रा: स्मः । वयम् एव स्वच्छतायाः सन्देशं दातुं शक्नुमः।
कृष्णः – सत्यं कथयसि । शीघ्रं स्वच्छं करोमि । इदं तु स्वच्छ (v) ……….
उत्तर:
(i) अवकरं क्षिपामि ।
(ii) स्वच्छता तु सर्वेषां कृते आवश्यकी भवति ।
(iii) पात्रे क्षिपतु।
(iv) उत्पन्नाः भवन्ति ।
(v) पर्यावरणाय अपि आवश्यकम् ।
प्रश्न 6.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत ।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
शोभनम्।
प्रसिद्ध ग्रन्थः कः अस्ति?
रचयिता कः अस्ति?
आङ्ग्लभाषायाम् अपि अस्ति ।
प्रतियोगिता भविष्यति ।
दिव्या – त्वम् किम् पठसि ?
रितिका – अहं संस्कृतव्याकरणम् पठामि ।
दिव्या – किम् त्वम् जानासि, व्याकरणस्य (i) ……
रितिका – नहि, अहं न जानामि । किम् त्वम् जानासि ?
दिव्या – आम्, अस्य रचयिता पाणिनिः अस्ति ।
रितिका – व्याकरणस्य (ii) ……
दिव्या – व्याकरणस्य प्रसिद्धः ग्रन्थः अष्टाध्यायी अस्ति।
रितिका – श्वः मम विद्यालये संस्कृत – व्याकरण (iii) ……. तस्याम् प्रतियोगिताम् अहमपि भागं ग्रहीष्यामि । किम् तव रुचिः संस्कृतसाहित्ये अस्ति ।
दिव्या – आम्! संस्कृतभाषायां सदैव मम रुचिः अस्ति । मम रुचि: तु (iv) …….
रितिका – त्वम् कति भाषा जानासि ? किम् त्वम् फ्रेंचभाषाम् अपि जानासि ?
दिव्या – न, अहम् फ्रेंचभाषां न जानामि, परन्तु तस्याम् अपि मम रुचिः अस्ति।
रितिका – (v) …….। तव रुचि तु अनेकासु भाषासु अस्ति ।
उत्तर:
(i) रचयिता कः अस्ति ?
(ii) प्रसिद्ध ग्रन्थः कः अस्ति ?
(iii) प्रतियोगिता भविष्यति ।
(iv) आङ्ग्लभाषायाम् अपि अस्ति।
(v) शोभनम्।
प्रश्न 7.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत । (मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
शिक्षकाः सन्ति?
द्विसहस्रं छात्राः सन्ति ।
अभिनयं कृतवान्।
कार्यक्रमाः आसन्?
वार्षिकोत्सवः आसीत्।
रविः – मित्र, त्वं कुत्र गच्छसि ?
रिजुलः – अहम् विद्यालयम् गच्छामि।
रविः – तव विद्यालये कति (i) ……..
रिजुलः मम विद्यालये पञ्चसप्ततिः शिक्षकाः सन्ति।
रवि: – तेषां व्यवहारः कीदृशः अस्ति ?
रिजुलः – सर्वेषां व्यवहारः तु स्नेहशीलः अस्ति।
रविः – तव विद्यालये कति छात्राः सन्ति?
रिजुलः – मम विद्यालये (ii) ……
रवि: – अन्यत् किम् अस्ति ?
रिजुलः – एकः पुस्तकालयः क्रीडाक्षेत्रम्, विशालं भवनम् च सन्ति । ह्यः मम विद्यालये (iii) …….
रवि: – अस्य उत्सवस्य मुख्यातिथिः कः आसीत् ?
रिजुलः – प्रदेशस्य शिक्षामन्त्री ।
रवि: – उत्सवे कीदृशा: (iv) …….
रिजुलः – तत्र नृत्यं गीतं नाटकम् आदि मनोरञ्जकाः कार्यक्रमाः आसन्।
रवि: – किं त्वम् अपि कार्यक्रमे भागं गृहीतवान्?
रिजुलः – आम्, अहं नाटके (v) ……..
रवि: – शोभनम्! अहं अपि तत्र पठितुम् इच्छामि।
रिजुलः – तव स्वागतम्।
उत्तर:
(i) शिक्षकाः सन्ति?
(ii) द्विसहस्रं छात्राः सन्ति ।
(iii) वार्षिकोत्सवः आसीत् ।
(iv) कार्यक्रमाः आसन् ?
(v) अभिनयं कृतवान्।
प्रश्न 8.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत । (मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मज्जूषा
प्रष्टुम् इच्छसि ?
कृषकाः कदा नृत्यन्ति ?
कदा नश्यति?
कदा गायति?
भानुः उदयति तमः तदा नश्यति ।
शिक्षिका जय! किम् त्वम् किञ्चित् (i) ……….
जयः – आम् महोदये! अहम् प्रष्टुम् इच्छामि यत् कोकिलः (ii) ……..
शिक्षिका – कोकिलः गायति यदा वसन्तागमनं भवति । सुमेधे । कथय ! तमः (iii) ……….
सुमेधा – महोदये ! यदा (iv) ……..।
शिक्षिका – अति शोभनम् । मयूराः कदा नृत्यन्ति ?
भास्करः – अहं वदामि । यदा मेघाः गर्जन्ति तदा मयूराः प्रसन्नाः भूत्वा नृत्यन्ति ।
शिक्षिका – शोभनम् । कथयत (v) ……
सर्वे: – वयं जानीमः । यदा वृष्टिः भवति, तदा कृषकाः नृत्यन्ति । वृष्टिः एव तेषां परं धनम् अस्ति। वृष्टिः क्षेत्रेषु अन्न उत्पादनाय अति आवश्यकं वर्तते।
उत्तर:
(i) प्रष्टुम् इच्छसि ?
(ii) कदा गायति?
(iii) कदा नश्यति?
(iv) भानुः उदयति तमः तदा नश्यति ।
(v) कृषकाः कदा नृत्यन्ति ?
प्रश्न 9.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत ।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
स्वीडनदेशवासी अकरोत् ।
कीदृशः पुरस्कारः अस्ति?
त्वम् वद ।
अर्थशास्त्रक्षेत्रे नोबल पुरस्कारं अलभत् ।
क्षेत्रेषु सर्वोत्तमकार्य करणाय नोबल पुरस्कार प्रदानं भवति ।
छात्राः – अध्यापिके! अद्य वयं नोबल पुरस्कारस्य विषये ज्ञातुम् इच्छामः ।
अध्यापिकाः कविते! किम् त्वम् जानासि यत्- नोबल पुरस्कार: (i) …….
कविता – अध्यापिके! अयम् अन्तर्राष्ट्रियपुरस्कारः अस्ति ।
अध्यापिका – रमे! अधुना त्वम् वद । अस्य पुरस्कारस्य स्थापना क: अकरोत् ?
रमा – अस्य पुरस्कारस्य स्थापना ‘अल्फ्रेड नोबल’ इति नामकः (ii) ……
अध्यापिका – कविते! अस्य पुरस्कारस्य प्रदानोत्सवः कस्मिन् मासे भवति ?
कविता – अस्य पुरस्कारस्य प्रदानोत्सवः प्रतिवर्ष दिसम्बर मासस्य दश तारिकायां भवति ।
अध्यापिका – मोहित ! कति (iii) …….
मोहित – षट्सु क्षेत्रेषु सर्वोत्तमकार्य-करणाय अस्य पुरस्कारस्य प्रदानं भवति ।
अध्यापिका – रविन्द्रनाथ टैगोर: कस्मिन् क्षेत्रे नोबल पुरस्कारं अलभत् ? अधुना रमा (iv) …….
रमा – रविन्द्रनाथ टैगोर: साहित्यक्षेत्रे ‘गीताञ्जलिः काव्यरचनायाः कृते इमं पुरस्कारम् अलभत् ।
अध्यापिका – कविते! 1998 वर्षे अर्थशास्त्र क्षेत्रे कः नोबल पुरस्कारं लब्धवान्।
कविता – डॉ. अमर्त्य सेन: 1998 वर्षे (v) …….
अध्यापिका – किम् यूयं जानीथः ? मदर टेरेसा अपि विश्वशान्ति क्षेत्रे नोबल पुरस्कारेण सम्मानिता ।
सर्वे छात्राः – धन्यवादः अध्यापिके! अद्य नोबल पुरस्कार विषये अस्माकं ज्ञानं पुष्टम् अभवत्।
उत्तर:
(i) कीदृशः पुरस्कारः अस्ति ?
(ii) स्वीडनदेशवासिनः अकरोत् ।
(iii) क्षेत्रेषु सर्वोत्तमकार्य करणाय नोबल पुरस्कार -प्रदानं भवति ।
(iv) ‘त्वम् वद।
(v) अर्थशास्त्रक्षेत्रे नोबल पुरस्कारं अलभत्।
प्रश्न 10.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
अस्मिन् विषये किञ्चित् जानासि ?
पद्मासनं शवासनम् आदीनि च।
देशेषु आयोज्यते।
दिने सर्वे सम्मिल्य
आयोजनं क्रियते देशेभ्यः विदेशेभ्यः च नेतारः ।
कविता – नमिते ! त्वं कुत्र गच्छसि ?
नमिता – अहं तु विद्यालयं गच्छामि । अद्य अस्माकं विद्यालये ‘योग’ इति विषयम् अधिकृत्य एका (सेमिनार:) कार्यशाला भविष्यति ।
कविता – योगः किम् अस्ति ? किम् त्वम् (i) …….
नमिता – आम्, जानामि! योग एका आध्यात्मिक क्रिया अस्ति यस्यां शरीरेण आत्मायाः एकाकारः भवति ।
कविता – अन्तर्राष्ट्रीय: योगदिवसः कदा भवति ?
नमिता – अन्तर्राष्ट्रीय योगदिवस: प्रतिवर्षे ’21 जून’ इति दिने भवति । भारतस्य प्रयासेन संयुक्तराष्ट्रसंघः इदं दिनं अघोषयत्।
कविता – अस्मिन् दिने जनाः किम् कुर्वन्ति ?
नमिता – अस्मिन् (ii) ……. योगाभ्यासं कुर्वन्ति। ते अनेकानि योगासनानि अपि कुर्वन्ति ।
कविता – योगदिवसः केषु (iii) ……..
नमिता – अधुना बहुषु देशेषु योगदिवस: आयुज्यते । भारत देशे अपि भव्यं (iv) …… साधारण जनाः च भारत देशे आगच्छन्ति ।
कविता – योगासनानि कति भेदाः सन्ति ?
नमिता – योगासनानां अनेके भेदाः सन्ति यथा – शीर्षासनं, (v) ……. योगासनेन शरीरम् सुदृढं निरामयं च भवति । अतएव उक्तं-‘योगः कर्मसु कौशलम्।’ अधुना तु मया शीघ्रमेव विद्यालयं गन्तव्यम् ।
कविता – शोभनम् । अहमपि त्वया सह चलामि ।
उत्तर:
(i) अस्मिन् विषये किञ्चित् जानासि ?
(ii) दिने सर्वे सम्मिल्य
(iii) देशेषु आयोज्यते।
(iv) आयोजनं क्रियते देशेभ्यः विदेशेभ्यः च नेतारः ।
(v) पद्मासनं शवासनम् आदीनि च।
प्रश्न 11.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
श्री नरेन्द्र मोदीविषये ज्ञातुम् इच्छामः ।
प्रणवमुखर्जितेन प्रधानमन्त्रीशपथम् अकारयत्।
सितम्बरमासस्य सप्तदशे दिनाङ्के अभवत्। मन्त्रणाकारः चास्ति ।
सर्वेषां जीवनं परिवर्तयन् समीकुर्वन् च वर्तते।
अध्यापिका – छात्रा: ! अद्य अहम् अस्माकं देशस्य प्रधानमन्त्री – विषये वार्ताम् करिष्यामि ।
छात्राः – उचितम् ! वयमपि अस्माकं देशस्य प्रधानमन्त्री (i) ……. श्री नरेन्द्रः मोदी कीदृश: नेता अस्ति ?
अध्यापिका – सः एकः कुशलः वक्ता निपुण: (ii) …… सः ग्रामीणानां नागरिकानां सम्मानं स्नेहं प्राप्नोति ।
मिशिता – अध्यापिके। तस्य जन्म कदा कुत्र च अभवत्?
अध्यापिका – तस्य जन्म गुजरातराजस्य बडनगरनामके कश्चन् घुग्रा 1950 तमे वर्षे (iii) ……..
नेहा – अध्यापिके! नरेन्द्रः मोदीमहोदयेन प्रधानमन्त्रीपदं कदा सुशोभितं कारितवान्?
अध्यापिका – छात्रा: ! 2014 तमस्य वर्षस्य मई मासस्य षविंशतितमे दिनाङ्के राष्ट्रपति: । (iv) ………
मोहितः – सः कस्य दलस्य नेता अस्ति ?
अध्यापिका – मोहित ! नरेन्द्रः मोदीमहोदयः भारतीय जनता पार्टी
दलस्य नेता अस्ति । सः पारदर्शिता निश्चित – रीत्या च (v) ………..
सर्वे छात्राः – धन्यवादः अध्यापिकेः ! अधुना वयं जानीमः यत् श्री नरेन्द्रः मोदी प्रधानमन्त्रिरूपेण देशस्य मार्गदर्शनं कुर्वन् अस्ति ।
उत्तर:
(i) श्री नरेन्द्रः मोदीविषये ज्ञातुम् इच्छामः।
(ii) मन्त्रणाकारः चास्ति ।
(iii) सितम्बरमासस्य सप्तदशे दिनाङ्के अभवत्।
(iv) प्रणवमुखर्जितेन प्रधानमन्त्रीशपथम् अकारयत्।
(v) सर्वेषां जीवनं परिवर्तयन् समीकुर्वन् च वर्तते ।
प्रश्न 12.
मञ्जूषाप्रदत्तपदैः अधोलिखितं संवादं पूरयत।
(मंजूषा में दिए गए पदों से निम्नलिखित संवाद को पूरा कीजिए।)
मञ्जूषा
विक्रमः लैण्डरः चन्द्रः रोवरः यस्य नाम प्रज्ञानः आसीत् ।
बहुव्ययसाध्या भवति ।
सतहे जलस्य प्रचुरतायाः
चमत्कारेषु अन्तरिक्षयानं अपि वर्तते ।
चन्द्रयानस्य-2 अन्तरिक्षः केन्द्रः श्री हरिकोटा ।
रोहितः – मित्र अमित ! किम् त्वम् अन्तरिक्षयानस्य विषये जानासि ?
अमितः – आम्! अद्य एव अस्माकम् अध्यापिका अस्मान् अकथयत् यत्-वर्तमानकाले विज्ञानस्य (i) ………
रोहितः – अन्तरिक्षयानस्य संरचना कीदृशी भवति ? अमितः अन्तरिक्षयानस्य संरचना अतीव जटिला (ii) ………
रोहितः – भारतेन चन्द्रयान-2 कदा प्रक्षेपित: कृत: ?
अमितः – भारतेन चन्द्रयान-2 जुलाई मासस्य 22 तारिकायां लॉञ्चः कृतः। अयम् 2019 तमे वर्षे प्रक्षेपितः अभवत्।
रोहितः अस्य चन्द्रयानस्य – 2 अन्तरिक्षः केन्द्रः कः आसीत् ? अमितः अस्य (iii) …… अनिल धवनः आसीत् । अस्य प्रक्षेपणस्य उद्देश्यः चन्द्रस्य (iv) ……. विषये ज्ञातुम् आसीत्। चन्द्रयानस्य – 2 त्रयः भागाः आसीत् चन्द्रयान, (v) ……..
रोहितः – अस्य सर्वेषाम् अङ्गानां विकासः कुत्र अभवत्?
अमितः – अस्य सर्वेषाम् अङ्गानां विकासः भारत वर्षे एव अभवत्।
रोहितः – शोभनम्। अद्य मम ज्ञानं भारतस्य विज्ञानस्य उन्नतिविषये समृद्धः अभवत् ।
उत्तर:
(i) चमत्कारेषु अन्तरिक्षयानं अपि वर्तते ।
(ii) बहुव्ययसाध्या भवति ।
(iii) चन्द्रयानस्य-2 अन्तरिक्ष केन्द्रः श्री हरिकोटा ।
(iv) सतहे जलस्य प्रचुरत्नाया:
(v) विक्रम: लैण्डरः चन्द्रः रोवर: यस्य नाम प्रज्ञानः आसीत् ।