We have given detailed Sharda Sanskrit Book Class 9 Solutions and Class 9th Sanskrit Pratyay प्रत्ययाः come in handy for quickly completing your homework.
Pratyay in Sanskrit Class 9 – Sanskrit Pratyay Class 9
Class 9 Pratyay Sanskrit
Pratyay Sanskrit Class 9 – Pratyay Class 9th Sanskrit
प्रत्यय की परिभाषा
किसी धातु या शब्द के बाद किसी अर्थ को स्पष्ट करने के लिए जो शब्दांश जोड़ दिया जाता है, उसे प्रत्यय कहते हैं। उदाहरण – लघुत्व में ‘त्व’ प्रत्यय है, सुंदरता में ‘ता’ प्रत्यय है।
क्त प्रत्यय
क्त प्रत्यय संस्कृत में ‘भूतकाल’ तथा ‘भविष्यकाल’ को दर्शाने के लिए क्रिया के साथ लगता है। इसमें ‘त’ शेष रहता है। प्रत्यान्त शब्दों के रूप तीनों लिंगों में चलते हैं।
क्त प्रत्यय के उदाहरण
- धातुः (अर्थ) + प्रत्ययः – प्रत्यययुक्तशब्दाः – पुल्लिङ्गम् – स्त्रीलिङ्गम् – नपुंसकलिङ्गम्
- पठ् (पढ़ना) + क्त – पठितः – पठिता – पठितम्
- गम् (जाना) + क्त – गतः – गता – गतम्
- कृ (करना) + क्त – कृतः – कृता – कृतम्
- दृश् (देखना) + क्त – दृष्टः – दृष्टा – दृष्टम्
- दा (देना) + क्त – दत्तः – दत्ता – दत्तम्
- भुज् (खाना) + क्त – भुक्तः – भुक्ता – भुक्तम्
- पच् (पकाना) + क्त – पक्व: – पक्वा – पक्वम्
- नी (ले जाना) + क्त – नीतः – नीता – नीतम्
- हस् (हँसना) + क्त – हसितः – हसिता – हसितम्
- कथ् (कहना) + क्त – कथितः – कथिता – कथितम्
क्त्वा (त्वा) प्रत्यय
जब एक क्रिया की समाप्ति और दूसरी क्रिया के आरंभ होने का बोध होता है तथा दोनों क्रियाओं का कर्ता एक ही होता है, तो वहाँ ‘क्त्वा’ प्रत्यय होता है। क्त्वा का ‘त्वा’ शेष रह जाता है। यह प्रत्यय ‘कर’ तथा ‘करके’ अर्थ में प्रयोग होता है;
जैसे- पठ् + क्त्वा = पठित्वा भू + क्त्वा = भूत्वा
क्त्वा प्रत्यय के उदाहरण
- धातुः (अर्थ) – प्रत्ययः – प्रत्यययुक्तशब्दः
- क्री (खरीदना) + क्त्वा – क्रीत्वा
- भू (होना) + क्त्वा – भूत्वा
- भी (डरना) + क्त्वा – भीत्वा
- श्रु (सुनना) + क्त्वा – श्रुत्वा
- इष् (चाहना) + क्त्वा – इष्ट्वा
- पठ् (पढ़ना) + क्त्वा – पठित्वा
- (गाना) + क्त्वा – गीत्वा
- घ्रा (सूँघना) + क्त्वा – घ्रात्वा
- चुर् (चुराना) + क्त्वा – चोरयित्वा
- ज्ञा (जानना) + क्त्वा – ज्ञात्वा
- तन् (फैलाना) + क्त्वा – तनत्वा
- लिख (लिखना) + क्त्वा – लिखित्वा
ल्यप् (य) प्रत्यय
यदि धातु से पूर्व कोई उपसर्ग लगा हो, तो उस धातु के साथ क्त्वा प्रत्यय के स्थान पर ‘ल्यप्’ प्रत्यय होता है। इस प्रत्यय का ‘य’ शेष रहता है, परंतु यदि धातु से पूर्व ‘अ’ या ‘अन्’ हो, तो ‘ल्यप् प्रत्यय’ नहीं होता है; जैसे-
वि + हस् + ल्यप् = विहस्य
निर्+ गम् + ल्यप् = निर्गत्य
ल्यप् प्रत्यय के उदाहरण
- उपसर्ग धातुः – (अर्थ) – प्रत्ययः – प्रत्यययुक्तशब्दाः
- वि + क्री – (खरीदना) + ल्यप् – विक्रीय
- आ + हु (हवन करना) + ल्यप् – आहुत्य
- सम् + भी (डरना) + ल्यप् – संभीय
- सम् + श्रु (सुनना) + ल्यप् – संश्रुत्य
- सम् + इष् (चाहना) + ल्यप् – समिष्य
- नि + ईक्ष् (निरीक्षण) + ल्यप् – निरीक्ष्य
- प्र + गै (गाना) + ल्यप् – प्रगाय
- आ + घ्रा (सूँघना) + ल्यप् – आघ्राय
- सम् + चुर् (चुराना) + ल्यप् – संचोर्य
- वि + ज्ञा (जानना) + ल्यप् – विज्ञाय
- वि + तन् (फैलाना) + ल्यप् – वितत्य
- प्र + आप् (पाना) + ल्यप् – प्राप्य
तुमुन् (तुम्) प्रत्यय
जिस कर्ता के लिए कोई क्रिया की जाती है, ‘के लिए’ अर्थ को प्रकट करने में उसकी धातु में ‘तुमुन् (तुम्)’ प्रत्यय लगाया जाता है, जिस क्रिया के साथ ‘तुमुन्’ प्रत्यय आता है, उसका व मुख्य क्रिया का कर्ता एक ही होना चाहिए। अलग-अलग कर्ता होने पर ‘तुमुन्’ प्रत्यय का प्रयोग नहीं होता है। ‘तुमुन्’ के ‘उन’ का लोप होकर तुम् शेष रहता है, जो धातु रूप में अंत में जुड़ता है।
क्तवतु प्रत्यय
‘क्तवतु’ प्रत्यय का प्रयोग भूतकाल के लिए होता है। यह प्रत्यय निष्ठा संज्ञक होता है। इसमें ‘क्तवतु’ का ‘क्’, ‘उ’ का लोप होकर ‘तवत्’ शेष रहता है। यह प्रत्यय कर्तृवाच्य में होता है । क्तवतु प्रत्यांत क्रिया का कर्ता प्रथमा विभक्ति में तथा कर्म द्वितीया विभक्ति में होता है । क्तवतु प्रत्ययों से बनने वाले शब्द-रूप तीनों लिंगों व सातों विभक्तियों में चलते हैं।
क्तवतु प्रत्यय के उदाहरण
- धातुः – (अर्थ) + प्रत्ययः – प्रत्यययुक्तशब्दाः पुल्लिङ्गम् – स्त्रीलिङ्गम् – नपुंसकलिङ्गम्
- लिख् (लिखा) + क्तवतु – लिखितवान् – लिखितवती – लिखितवत्
- श्रु (सुना) + क्तवतु – श्रुतवान् – श्रुतवती – श्रुतवत्
- गम् (चला गया) + क्तवतु – गतवान् – गतवती – गतवत्
- पठ् (पढ़ा) + क्तवतु – पठितवान् – पठितवती – पठितवत्
- नम् (नमस्कार किया) + क्तवतु – नतवान् – नतवती – नतवत्
- चिन्त् (चिन्ता की) + क्तवतु – चिन्तितवान् – चिन्तितवती – चिन्तितवत्
- भू (हुआ) + क्तवतु – भूतवान् – भूतवती – भूतवत्
- हस् (हँसा) + क्तवतु – हसितवान् – हसितवती – हसितवत्
- चल् (चला) + क्तवतु – चलितवान् – चलितवती – चलितवत्
शतृ प्रत्यय
वर्तमान काल के अर्थ में अर्थात् ‘कुर्वन्’ (करते हुए) इस अर्थ में परस्मैपदी की धातुओं के साथ ‘शतृ’ प्रत्यय लगता है। इसका ‘अत्’ शेष रहता है और ऋकार का लोप हो जाता है। शतृ प्रत्ययांत शब्द का प्रयोग विशेषण के समान होता है। इसके रूप तीनों लिंगों में चलते हैं।
शतृ प्रत्यय के उदाहरण
प्रत्यययुक्तशब्दाः
- धातुः (अर्थ) + प्रत्ययः – पुल्लिङ्गम् – स्त्रीलिङ्गम् – नपुंसकलिङ्गम्
- गम् (जाना) + शतृ – गच्छन् – गच्छन्ती – गच्छत्
- पठ (पढ़ना) + शतृ – पठन् – पठन्ती – पठत्
- हस् (हँसना) + शतृ – हसन् – हसन्ती – हसत्
- कृ (करना) + शतृ – कुर्वन् – कुर्वन्ती – कुर्वत्
- चल् (चलना) + शतृ – चलन् – चलन्ती – चलत्
- वद् (बोलना) + शतृ – वदन् – वदन्ती – वदत्
- भ्रम् (घूमना) + शतृ – भ्रमन् – भ्रमन्ती – भ्रमत्
शानच् प्रत्यय
वर्तमान काल के अर्थ में आत्मनेपदी धातुओं के साथ ‘शानच्’ प्रत्यय लगता है। इसके श्, च् का लोप हो जाता है, ‘आन’ शेष रहता है, शानच् प्रत्ययांत शब्द का प्रयोग विशेषण के समान होता है, इसके रूप तीनों लिंगों में चलते हैं।
शानच् प्रत्यय के उदाहरण
प्रत्यययुक्तशब्दाः
- धातु (अर्थ) + प्रत्ययः – पुल्लिङ्गम् – स्त्रीलिङ्गम् – नपुंसकलिङ्गम्
- लभ् (प्राप्त करता हुआ) + शानच् – लभमानः – लभमाना – लभ्मानम्
- वृध् (बढ़ते हुए) + शानच् – वर्धमानः – वर्धमाना – वर्धमानम्
- सह (सहन करते हुए) + शानच् – सहमान: – सहमाना – सहमानम्
- कृ (करते हुए) + शानच् – कुर्वाणः – कुर्वाणा – कुर्वाणम्
- मुद् (प्रसन्न होते हुए) + शानच् – मोदमानः – मोदमाना – मोदमानम्
अभ्यासप्रश्नाः
नवीनतम परीक्षा पैटर्न पर आधारित प्रश्न
बहुविकल्पीयप्रश्नाः
रेखाङ्कितपदेषु प्रदत्तविकल्पेभ्यः समीचीनं पदं चिनुत ।
(रेखांकित पदों के लिए दिए गए विकल्पों में से उचित पद चुनिए)
प्रश्न 1.
सः सर्वान् वेदान् सार्थान् अधीत्य पितुः सकाशम् आगच्छत्।
(क) अधि + इ + ल्यप्
(ख) अधि + ई + ल्यप्
(ग) अधि + ई + ल्यप्
(घ) अधि ई + ल्यप्
उत्तर:
(ख) अधि + ई + ल्यप्
प्रश्न 2.
एवं भूतं पुत्रं दृष्ट्वा पिता उवाच
(क) दृश् + क्त्वा
(ख) दृश + ल्यप्
(ग) दृश् + तुमुन्
(घ) दृश् + शतृ
उत्तर:
(क) दृश् + क्त्वा
प्रश्न 3.
एतत् अद्भुतं प्रश्नं श्रुत्वा पृच्छति।
(क) श्रु + क्त्वा
(ख) श्रु + क्त
(ग) श्रु + अनीयर्
(घ) श्रु + तुमुन्
उत्तर:
(क) श्रु + क्त्वा
प्रश्न 4.
तम् अवस्थाप्य स्नातुं गता ।
(क) स्ना + तुमुन्
(ख) स्नै + तव्यत्
(ग) स्नै + क्त्वा
(घ) स्नै + ल्यप्
उत्तर:
(क) स्ना + तुमुन्
प्रश्न 5.
तथा कृत्वा गतः ।
(क) कृ + क्त्वा
(ख) कृ + तुमुन्
(ग) कृ + तव्यत्
(घ) कृ + शतृ
उत्तर:
(क) कृ + क्त्वा
प्रश्न 6.
सः तं व्यापाद्य खण्डशः कृतवान्।
(क) वि + आप् + क्त्वा
(ख) वि + आप् + ल्यप्
(ग) वि + आप् + तव्यत्
(घ) वि + आप् + तुमुन्
उत्तर:
(ख) वि + आप् + ल्यप्
प्रश्न 7.
ब्राह्मणोऽपि श्राद्धं गृहीत्वा गृहम् उपावृत्तः ।
(क) गृही + क्त्वा
(ख) गृह् + ल्यप्
(ग) गृह + तुमुन्
(घ) गृह् + क्त्वा
उत्तर:
(घ) गृह् + क्त्वा
प्रश्न 8.
यावत् उपसृत्य अपत्यम् पश्यति।
(क) उप + सृत + तुमुन्
(ख) उप् + सृत् + ल्यप्
(ग) उप + सृ + तुमुन्
(घ) उप + सृ + ल्यप्
उत्तर:
(घ) उप + सृ + ल्यप्
प्रश्न 9.
उत्थाय, परिक्रम्य, भरतम् अवलोक्य । (कथितवान्)
(क) अव + लोक् + क्त
(ख) अव + लोक् + क्त्वा
(ग) अव + लोक + तुमुन्
(घ) अव + लोक् + ल्यप्
उत्तर:
(घ) अव + लोक् + ल्यप्
प्रश्न 10.
अन्यम् अपि वरं हर्त्तुम् इच्छामि ।
(क) हृ + तुमुन्
(ख) हृ + क्त्वा
(ग) हृ + क्तवतु
(घ) हृ + शतृ
उत्तर:
(क) हृ + तुमुन्
प्रश्न 11.
छात्राः कक्षायां वद् + क्त्वा अन्योन्यं हसन्ति ।
(क) वदित्वा
(ख) वदत्वा
(ग) उदित्वा
(घ) उदत्वा
उत्तर:
(ग) उदित्वा
प्रश्न 12.
सः धनं हृ + तुमुन् इच्छति ।
(क) हर्तुम्
(ख) हरितुम्
(ग) हृतुम्
(घ) हर्तम्
उत्तर:
(क) हर्तुम्
प्रश्न 13.
ते मुनिं दृश् + क्त्वा प्रसन्नाः जाताः ।
(क) दृशित्वा
(ख) दृष्ट्वा
(ग) दृष्टित्वा
(घ) दर्शित्वा
उत्तर:
(ख) दृष्ट्वा
प्रश्न 14.
नम्रतां अनु + भू + ल्यप् सः प्रसीदति।
(क) अनुभूत्य
(ख) अनुभूय
(ग) अनुभूत्वा
(घ) अनुभूत्य
उत्तर:
(ख) अनुभूय
प्रश्न 15.
सः परीक्षां उत् + तृ + ल्यप् अधिकारी जात: ।
(क) उत्तीर्ण
(ख) उत्तृय
(ग) उत्तीर्य
(घ) उत्तर्यः
उत्तर:
(ग) उत्तीर्य
प्रश्न 16.
चौरं बध् + क्त्वा अत्र आनय ।
(क) बधित्वा
(ख) बधत्वा
(ग) बद्ध्वा
(घ) बधिध्वा
उत्तर:
(ग) बद्ध्वा
प्रश्न 17.
आलस्यं वि + हा + ल्यप् परिश्रमं कुरु ।
(क) विहाय
(ख) विधाय
(ग) विहत्य
(घ) विहात्य
उत्तर:
(क) विहाय
प्रश्न 18.
शास्त्राणि अधि + इङ + ल्यप् अपि मूर्खाः भवन्ति ।
(क) अधित्य
(ख) अधीय
(ग) अधीत्य
(घ) अधिय
उत्तर:
(ग) अधीत्य
प्रश्न 19.
सः तण्डुलान् वि + कृ + ल्यप् अतिष्ठत् ।
(क) विक्रीय
(ख) विक्रीत्य
(ग) विकीर्य
(घ) विकृत्य
उत्तर:
(ग) विकीर्य
प्रश्न 20.
ते अत्र आ + गम् + ल्यप् कोलाहलं कुर्वन्ति।
(क) आगम्य
(ख) आगाय
(ग) आगत्वा
(घ) आगमीय
उत्तर:
(क) आगम्य
प्रश्न 21.
मया गानम् श्रुतम् ।
(क) श्रुत् + क्त
(ख) श्रुत् + क्तवतु
(ग) श्रुत् + ल्यप्
(घ) श्रुत् + तुमुन्
उत्तर:
(क) श्रुत् + क्त
प्रश्न 22.
अस्माभिः मोहनः दृष्टः ।
(क) दृश् + तुमुन्
(ख) दृश् + क्त
(ग) दृश् + क्त्वा
(घ) दृश् + ल्यप्
उत्तर:
(ख) दृश् + क्त
प्रश्न 23.
जनकेन ग्रामः रक्षितः ।
(क) रक्ष् + तुमुन्
(ख) रक्ष् + ल्यप्
(ग) रक्ष् + क्तवतु
(घ) रक्ष् + क्त
उत्तर:
(घ) रक्ष् + क्त
प्रश्न 24.
छात्राया सुलेखः लिखिता ।
(क) लिख् + क्त
(ख) लिख् + तुमुन्
(ग) लिख् + क्तवतु
(घ) लिख् + ल्यप्
उत्तर:
(क) लिख् + क्त
प्रश्न 25.
बालकः हसितः ।
(क) हस् + क्तवतु
(ख) हस् + क्त
(ग) हस् + तुमुन्
(घ) हस् + ल्यप्
उत्तर:
(ख) हस् + क्त
प्रश्न 26.
लेखनी पतिता ।
(क) पत् + क्त
(ख) पत् + क्त्वा
(ग) पत् + ल्यप्
(घ) पत् + तुमुन्
उत्तर:
(क) पत् + क्त
प्रश्न 27.
पक्वानि आम्राणि आनय ।
(क) पच् + ल्यप्
(ख) पच् + तुमुन्
(ग) पच् + क्त
(घ) पच् + क्त्वा
उत्तर:
(ग) पच् + क्त
प्रश्न 28.
कन्या भीता आसीत् ।
(क) भी + क्त
(ख) भी + क्तवतु
(ग) भी + ल्यप्
(घ) भी + तुमुन्
उत्तर:
(क) भी + क्त
प्रश्न 29.
गीता श्रुता ।
(क) श्रु + क्तवतु
(ख) श्रु + क्त
(ग) श्रु + ल्यप्
(घ) श्रु + तुमुन्
उत्तर:
(ख) श्रु + क्त
प्रश्न 30.
अध्यापकेन प्रश्नः पृष्टः ।
(क) पृच्छ् + क्त
(ख) पृच्छ् + तुमुन्
(ग) पृच्छ् + ल्यप्
(घ) पृच्छ् + क्त्वा
उत्तर:
(क) पृच्छ् + क्त
लघु-उत्तरीय-प्रश्नाः
I. समुचितं प्रकृतिप्रत्ययानां संयोज्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(उचित प्रकृति प्रत्ययों को जोड़कर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)
प्रश्न 1.
अहम् प्रतिदिनं ……. इच्छामि। (यज् + तुमुन्)
उत्तर:
यष्टुम्
प्रश्न 2.
ते अत्र ………..प्रतिदिनं क्रीडन्ति । (आ + गम् + ल्यप्)
उत्तर:
आगत्य / आगम्य
प्रश्न 3.
बालकाः दुग्धं ……… शेते । (नि + पा + ल्यप्)
उत्तर:
निपीय
प्रश्न 4.
स्ववचनं ……. सः तूष्णीम् अतिष्ठत्। (वच् + क्त्वा)
उत्तर:
उक्त्वा
प्रश्न 5.
समरे शत्रून् …….. आगतः। (नि + हन् + ल्यप्)
उत्तर:
निहत्य
प्रश्न 6.
सेनाः नदीम् ……… गतवत्यः। (उत् + तृ + ल्यप्)
उत्तर:
उत्तीर्य
प्रश्न 7.
अहं छात्रेभ्यः मिष्ठान्नं ……. इच्छामि (दा + तुमुन्)
उत्तर:
दातुम्
प्रश्न 8.
रामः भोजनं ……..विद्यालयं गच्छति। (भुज् + क्त्वा)
उत्तर:
भुक्त्वा
प्रश्न 9
यूयम् अत्र …….. एव पठत। (वस् + क्त्वा)
उत्तर:
उषित्वा
प्रश्न 10.
सर्वं …… ईश्वरमेक भजस्व । (त्यज् + क्त्वा)
उत्तर:
त्यक्त्वा
II. स्थूलपदानां प्रकृति – प्रत्यययोः विभाजनं कुरु । (स्थूल पदों के प्रकृति प्रत्ययों का विभाजन कीजिए ।)
प्रश्न 1.
धनम् आदाय गृहं गच्छ ।
उत्तर:
आ + दा + ल्यप्
प्रश्न 2.
सा शिशुं सुप्त्वा कार्यं करोति स्म ।
उत्तर:
स्वप् + क्त्वा
प्रश्न 3.
विद्वांसः विचार्य एव कार्यं कुर्वन्ति ।
उत्तर:
वि + र् + ल्यप्
प्रश्न 4.
काकः जलं पीत्वा आनन्दम् अनुभवति ।
उत्तर:
पा + क्त्वा
प्रश्न 5.
युवाम् चलचित्रं द्रष्टुम् इच्छथः।
उत्तर:
दृश् + तुमुन्
प्रश्न 6.
पुष्पम् आघ्राय प्रसन्नः जातः ।
उत्तर:
आ + घ्रा + ल्यप्
प्रश्न 7.
कुक्कुरः भीत्वा कक्षे प्राविशत् ।
उत्तर:
भी + क्त्वा
प्रश्न 8.
श्रद्धावन्तः कथां श्रोतुम् इच्छन्ति ।
उत्तर:
श्रु + तुमुन्
प्रश्न 9.
धनी धनं दत्त्वा पुण्यम् अर्जयति ।
उत्तर:
दा + क्त्वा
प्रश्न 10.
साधुः सर्वं परित्यज्य हरिद्वार नगरं गतवान्।
उत्तर:
परि + त्यज् + ल्यप्
प्रश्न 11.
रामः रावणं हत्वा लङ्का अजयत्।
उत्तर:
हन् + क्त्वा
प्रश्न 12.
अर्जुनः युद्धे योद्धुम् उद्यतः न आसीत्।
उत्तर:
युध् + तुमुन्
प्रश्न 13.
छात्राः विद्यालयं प्रविश्य गुरुं प्रणमन्ति ।
उत्तर:
प्र + विश् + ल्यप्
प्रश्न 14.
हरिः विहस्य वार्तां करोति ।
उत्तर:
वि + हस् + ल्यप्
प्रश्न 15.
तव कष्टं संश्रूय अहं व्याकुलः जातः।
उत्तर:
सम् + श्रु + ल्यप्
प्रश्न 1.
निम्नलिखितान् स्थूलपदेषु प्रत्यान् विभज्य शुद्धं पदं चिनुत।
(निम्नलिखित मोटे पद में दिए गए प्रत्ययों का विभाजन करके शुद्ध पद को चुनकर लिखिए।)
(Choose the right bold words after separating the suffixes.)
1. कार्यं समाप्य पठ।
(क) सम् + आप् + ल्यप्
(ख) सं + आप् + ल्यप्
(ग) सम् + आप + ल्यप्
(घ) सम + आप + ल्यप्
उत्तर:
(क) सम् + आप् + ल्यप्
2. सर्वं विज्ञाय रामः अवदत् ।
(क) विज्ञा + य
(ख) वि + ज्ञा + ल्यप्
(ग) विज्ञा + ल्यप्
(घ) विज्ञा + ल्यप
उत्तर:
(ख) वि + ज्ञा + ल्यप्
3. गृहम् आगत्य तस्य सेवायां तत्परा अभवत्।।
(क) आ + गम् + ल्यप्
(ख) आ + गम + ल्यप्
(ग) आगत् + य
(घ) आग्म् + त्यप्
उत्तर:
(क) आ + गम् + ल्यप्
4. किम् नत्वा तत्र गमिष्यति?
(क) नम् + कत्वा
(ख) नम् + त्वा
(ग) नम + कत्वा
(घ) नम् + क्त्वा
उत्तर:
(घ) नम् + क्त्वा
5. सर्वे मिलित्वा प्रयत्नं कुर्वन्ति।
(क) मिल् + क्त्वा
(ख) मिल् + त्वा
(ग) मिलि + त्वा
(घ) मिलि + कत्वा
उत्तर:
(क) मिल् + क्त्वा
6. रामं दृष्ट्वा सीता अवदत् ।
(क) दृश् + कत्वा
(ख) दृश् + क्त्वा
(ग) दृश् + क्तवा
(घ) दृश + कत्वा
उत्तर:
(ख) दृश् + क्त्वा
7. निपुणम् निरीक्ष्य पठति।
(क) निरी + क्ष्य
(ख) निरी + ईक्ष्य
(ग) निर् + ईश् + ल्यप्
(घ) निरी + क्ष्यप्
उत्तर:
(ग) निर् + ईश् + ल्यप्
8. रामः प्रत्यागत्य तत्र गमिष्यति।
(क) प्रति + आ+गम्+ल्यप्
(ख) प्रत्या + गम् + ल्यप्
(ग) प्रत्या + गत्य
(घ) प्रति + आ + गत् + ल्यप्
उत्तर:
(क) प्रति + आ+गम्+ल्यप्
9. स्वदेशम् परित्यज्य कुत्र प्रस्थितः?
(क) परि + त्यज + ल्यप्
(ख) परि + त्यज् + ल्यप्
(ग) परि + त्यज + ल्यप
(घ) परित्यज + य्
उत्तर:
(ख) परि + त्यज् + ल्यप्
10. बालं विलोक्य कुक्कुरः अभाषत्।
(क) वि + लोक् + ल्यप्
(ख) वि + लोग् + ल्यप्
(ग) विलोक् + य
(घ) विलोक + ल्यप्
उत्तर:
(क) वि + लोक् + ल्यप्
11. सा अभिवाद्य अगच्छत्।
(क) अभि + वद् + ल्यप्
(ख) अभि + वाद् + ल्यप्
(ग) अभि + वद्+ णिच् + ल्यप्
(घ) अभि + वद् + लयप्
उत्तर:
(ग) अभि + वद्+ णिच् + ल्यप्
12. जीवम् अन्वेष्टुम् आगच्छत् ।
(क) अन + वेष्ट + तुम्
(ख) अनु + इष् + तुमुन्
(ग) अनू + ईष् + तुमुन्
(घ) अन्विषु + तुम्
उत्तर:
(ख) अनु + इष् + तुमुन्
13. एवं विचार्य प्रतापः अवदत् ।
(क) वि + चार् + ल्यप्
(ख) विचर + ल्यप्
(ग) वि + चर् + ल्यप्
(घ) वि + चर् + णिच् + ल्यप्
उत्तर:
(घ) वि + चर् + णिच् + ल्यप्
14. कूपात् जलं पीत्वा आगच्छति।
(क) पी + क्त्वा
(ख) पा + क्त्वा
(ग) पी + त्वा
(घ) पा + त्वा
उत्तर:
(ख) पा + क्त्वा
15. सः जीवनम् धर्मरक्षायै समर्पितवान्।
(क) सम् + अर्प + क्तवतु
(ख) सम् + अप् + क्तवतु
(ग) समर्प + वान्
(घ) समप् + तवान्
उत्तर:
(ख) सम् + अप् + क्तवतु
16. पुष्पम् समाघ्राय प्रसन्नः अस्ति।
(क) सम् + आ + घ्रा + ल्यप्
(ख) समा + घ्रा + या
(ग) समाघ्रा + य
(घ) समा + घ्रा + ल्यप्
उत्तर:
(क) सम् + आ + घ्रा + ल्यप्
17. सः जलम् पातुम् कूपम् गच्छति।
(क) पा + तुम्
(ख) पा + तुमुन्
(ग) पी + तुम्
(घ) पी + तुमुन्
उत्तर:
(ख) पा + तुमुन्
18. शब्दम् श्रुत्वा गजः अधावत्।
(क) श्रू + कत्वा
(ख) श्रू + कतवा
(ग) श्रु + क्त्वा
(घ) श्री + क्त्वा
उत्तर:
(ग) श्रु + क्त्वा
19. सः चरणयोः पतित्वा क्षमाम् अयाचत्।
(क) पत् + क्त्वा
(ख) पत + त्वा
(ग) पत् + कतवा
(घ) पत् + कत्वा
उत्तर:
(क) पत् + क्त्वा
20. कुशलवार्ता पृष्ट्वा उपविशति।
(क) प्रच्छ् + त्वा
(ख) प्रच्छ् + क्त्वा
(ग) पृष् + कत्वा
(घ) पृष् + क्तवा
उत्तर:
(ख) प्रच्छ् + क्त्वा
21. निश्चयम् कृत्वा तम् अकथयत्।
(क) कृ + क्त्वा
(ख) कृ + त्वा
(ग) कृ + कत्वा
(घ) कृ + कतवा
उत्तर:
(क) कृ + क्त्वा
प्रश्न 2.
निम्नलिखितान प्रकतिप्रत्ययान योजयित्वा शद्धं पदं चिनत।
(निम्नलिखित प्रकृति-प्रत्ययों को जोड़कर शुद्ध पद चुनिए ।
Choose the right word after joining the suffixes.
1. सन्धिम् प्र + कल्प् + ल्यप् बहिः आगच्छ।
(क) प्रकल्प्य
(ख) प्रकप्य
(ग) प्रकल्पय
(घ) प्रकल्पाय
उत्तर:
(क) प्रकल्प्य
2. धनं प्र + आप् + ल्यप् धनिकः प्रसीदति।
(क) प्रापय
(ख) प्रापाय
(ग) प्राप्य
(घ) प्राप्या
उत्तर:
(ग) प्राप्य
3. वयम् भोजनं खाद् + तुमुन् तत्पराः स्मः।
(क) खादितम्
(ख) खादितुम्
(ग) खादतुम्
(घ) खादिताम्
उत्तर:
(ख) खादितुम्
4. एवं निस् + चित् + ल्यप रमा अगच्छत्।
(क) निश्चित्य
(ख) निः चित्य
(ग) निर्चित्य
(घ) निस्चित्य
उत्तर:
(क) निश्चित्य
5. स: दानं दा + तुमुन् हरिद्वारम् गच्छति।
(क) दातुम्
(ख) दतुम्
(ग) दातु
(घ) दातुः
उत्तर:
(क) दातुम्
6. मांसम् उत् + कृ + ल्यप् श्येनाय ददौ ।
(क) उतकृत्य
(ख) उतकृतय
(ग) उत्कृत्य
(घ) उद्कृत्य
उत्तर:
(ग) उत्कृत्य
7. इति वच् + क्त्वा सः मौनम् अधारयत्।
(क) वक्त्वा
(ख) वदित्वम्
(ग) उचित्वा
(घ) उक्त्वा
उत्तर:
(घ) उक्त्वा
8. विद्वान् भू + क्त्वा सः प्रासीदत्।
(क) भूत्वा
(ख) भुत्वा
(ग) भूतवा
(घ) भुतवा
उत्तर:
(क) भूत्वा
9. आलस्यं वि + हि + ल्यप् उद्यमम् कुरु।
(क) वितीय
(ख) विहिय
(ग) विहाय
(घ) विहय
उत्तर:
(ग) विहाय
10. आत्मा जीर्ण शरीरम् वि + हि + ल्यप नवीनं देहं संयाति।
(क) विहिय
(ख) विहीय
(ग) विहय
(घ) विहाय
उत्तर:
(घ) विहाय
11. देवम् नम् + तुमुन् कुत्र गमिष्यसि?
(क) नमितुम्
(ख) नमतुम्
(ग) नम्तुम्
(घ) नन्तुम्
उत्तर:
(घ) नन्तुम्
12. वि + भज् + ल्यप् एव अत्र आगच्छ।
(क) विभज्य
(ख) विभक्त्य
(ग) विभाज्य
(घ) विभजय
उत्तर:
(क) विभज्य
13. शत्रुम् जि + क्त्वा प्रसन्नः भव।
(क) जित्वा
(ख) जीत्वा
(ग) जितवा
(घ) जीतवा
उत्तर:
(क) जित्वा
14. पाठम् अधि + इ + ल्यप् शयनम् कुरु।
(क) अधित्य
(ख) अधीत्वा
(ग) अधीय
(घ) अधीत्य
उत्तर:
(घ) अधीत्य
15. त्वं शुच् + तुमुन् न अर्हसि।
(क) शोचतुम्
(ख) शुचतुम्
(ग) शोचितुम्
(घ) शुचितम्
उत्तर:
(ग) शोचितुम्
16. सः प्र + विश् + ल्यप् अवदत् ।
(क) प्रविष्य
(ख) प्रविस्य
(ग) प्रविश्य
(घ) प्रविश्ट
उत्तर:
(ग) प्रविश्य
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु प्रकृतिं प्रत्ययं संयोज्य लिखत।
(नीचे लिखे प्रकृति-प्रत्ययों को जोड़कर लिखिए।)
(Write after joining the words and suffixes.)
1. दृश् + क्त्वा = …………….
2. क्षिप् + क्त्वा = …………….
3. आ + गम् + ल्यप् = …………….
4. सम् + पठ् + ल्यप् = …………….
5. चि + तुमुन् = …………….
6. युध् + तुमुन् = …………….
7. गम् + क्त्वा = …………….
8. त्यज् + क्त्वा = …………….
9. प्र + दा + ल्यप् = …………….
10. सम् + भू + ल्यप् = …………….
11. स्नै + तुमुन् = …………….
उत्तर:
1. दृष्ट्वा
2. क्षिप्त्वा
3. आगम्य
4. संपठ्य
5. चेतुम्
6. योद्धम्
7. गत्वा
8. त्यक्त्वा
9. प्रदाय
10. संभूय
11. स्नातुम्।
प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदानां प्रकृति प्रत्ययं च पृथक्-पृथक् लिखत।
(नीचे लिखे पदों के प्रकृति और प्रत्यय पदों को अलग-अलग लिखिए।)।
(Write after separating the words and suffixes from the given words.)
1. स्नातुम् = ………….. + तुमुन्
2. क्रोद्धम् = …………. + तुमुन्
3. परित्यज्य = परि + ……….
4. उपगम्य = …………. + ल्यप्
5. भूत्वा = …………. क्त्वा
6. चलित्वा = चल् + ………………
उत्तर:
1.स्नै
2. क्रुध्
3. त्यज् + ल्यप्
4. उप + गम्
5. भू
6. क्त्वा।
प्रश्न 5.
‘क’ स्तम्भे विशेषणानि ‘ख’ स्तम्भे विशेष्यानि सन्ति तेषां उचित मेलनं कुरुत।

उत्तर:

प्रश्न 6.
कोष्ठके दत्तानां धातुनां शानच्-प्रत्ययान्त-रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत।
यथा-वन्दमानः स आशिषं लभते (वन्द्)
(i) शनैः …………………… सा वैभवं प्राप्नोति। (वृध/वर्ध)
(ii) ………………… नक्षत्रैः आकाशः भासतेः। (प्र + काश्)
(iii) कष्टानि ………………… वीराः कीर्ति लभन्ते। (सह)
(iv) ………………… वृक्षेभ्यः पुष्पाणि पतन्ति। (कम्प्)
(v) ……… जनाः साफल्यम् आप्नुवन्ति। (प्र + यत्)
उत्तर:
(i) वर्धमाना
(ii) प्रकाशमानैः
(iii) सहमानाः
(iv) कम्पमानेभ्यः
(v) प्रयतमानाः
प्रत्यय के उदाहरण
प्रकृति-प्रत्ययोः विभाजनम्


