We have given detailed Sharda Sanskrit Book Class 9 Solutions and Dhaturupani in Sanskrit Class 9 धातु रूपाणि come in handy for quickly completing your homework.
Class 9 Sanskrit Dhatu Roop धातु रूपाणि
Dhatu Roop Class 9 Sanskrit
धातुरूपाणि Class 9 Sanskrit
धातु की परिभाषा
क्रिया के मूल रूप को धातु कहते हैं; जैसे— पठ्, गम्, लिख्, नम्, चल्, वद्, हस् आदि।
संस्कृत भाषा में काल को लकार कहते हैं। वर्तमानकाल को लट् लकार, भूतकाल को लङ् लकार, भविष्यकाल को लृट् लकार, ‘आज्ञा’ अर्थ में लोट्लकार तथा ‘चाहिए’ अर्थ में विधिलिंग लकार प्रयोग किया जाता है।
धातु के भेद
धातु के तीन भेद होते हैं
- परस्मैपदी
- आत्मनेपदी
- उभयपदी
समस्त धातुओं को 10 गणों में विभक्त करते हैं तथा एक गण में धातुओं के रूप सामान्यतया एक ही प्रकारर से चलते हैं।
धातुओं के अंत में ‘तिङ्’ प्रत्यय लगाते हैं। परस्मैपदी धातुओं में परस्मैपदी प्रत्यय तथा आत्मनेपदी धातुओं में आत्मनेपदी प्रत्यय लगाते हैं, जो धातुएँ परस्मैपद और आत्मनेपद दोनों में प्रयुक्त होती हैं, उन्हें उभयपदी कहते हैं; जैसे – कृ, पच्, ब्रू, याच् आदि।
‘तिङ्’ प्रत्यय निम्न हैं-
I. परस्मैपदी धातुएँ
पठ् (पढ़ना) धातु
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथम: – पठति – पठतः – पठन्ति
- मध्यमः – पठसि – पठथः – पठथ
- उत्तमः – पठामि – पठावः – पठामः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अपठत् – अपठताम् – अपठन्
- मध्यमः – अपठः – अपठतम् – अपठत
- उत्तमः – अपठम् – अपठाव – अपठाम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पठिष्यति – पठिष्यतः – पठिष्यन्ति
- मध्यमः – पठिष्यसि – पठिष्यथः – पठिष्यथ
- उत्तमः – पठिष्यामि – पठिष्यावः – पठिष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पठतु – पठताम् – पठन्तु
- मध्यमः – पठ – पठतम् – पठत
- उत्तमः – पठानि – पठाव – पठाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पठेत् – पठेताम् – पठेयुः
- मध्यमः – पठे: – पठेतम् – पठेत
- उत्तमः – पठेयम् – पठेव – पठेम
गम् (जाना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – गच्छति – गच्छतः – गच्छन्ति
- मध्यमः – गच्छसि – गच्छथः – गच्छथ
- उत्तमः – गच्छामि – गच्छावः – गच्छामः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अगच्छत् – अगच्छताम् – अगच्छन्
- मध्यमः – अगच्छः – अगच्छतम् – अगच्छत
- उत्तमः – अगच्छम् – अगच्छाव – अगच्छाम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – गमिष्यति – गमिष्यतः – गमिष्यन्ति
- मध्यमः – गमिष्यसि – गमिष्यथः – गमिष्यथ
- उत्तमः – गमिष्यामि – गमिष्यावः – गमिष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – गच्छतु – गच्छताम् – गच्छन्तु
- मध्यमः – गच्छ – गच्छतम् – गच्छत
- उत्तमः – गच्छानि – गच्छाव – गच्छाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – गच्छेत् – गच्छेताम् – गच्छेयुः
- मध्यमः – गच्छेः – गच्छेतम् – गच्छेत
- उत्तमः – गच्छेयम् – गच्छेव – गच्छेम
वद् (बोलना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वदति – वदतः – वदन्ति
- मध्यमः – वदसि – वदथः – वदथ
- उत्तमः – वदामि – वदावः
वदामः लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अवदत् – अवदताम् – अवदन्
- मध्यमः – अवदः – अवदतम् – अवदत
- उत्तमः – अवदम् – अवदाव – अवदाम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वदिष्यति – वदिष्यतः – वदिष्यन्ति
- मध्यमः – वदिष्यसि – वदिष्यथः – वदिष्यथ
- उत्तमः – वदिष्यामि – वदिष्यावः – वदिष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वदतु – वदताम् – वदन्तु
- मध्यमः – वद – वदतम् – वदत
- उत्तमः – वदानि – वदाव – वदाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वदेत् – वदेताम् – वदेयुः
- मध्यमः – वदेः – वदेतम् – वदेत
- उत्तमः – वदेयम् – वदेव – वदेम
भू (होना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – भवति – भवत: – भवन्ति
- मध्यमः – भवसि – भवथः – भवथ
- उत्तमः – भवामि – भवावः – भवामः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अभवत् – अभवताम्- अभवन्
- मध्यमः – अभवः – अभवतम् – अभवत
- उत्तमः – अभवम् – अभवाव – अभवाम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – भविष्यति – भविष्यतः – भविष्यन्ति
- मध्यमः – भविष्यसि – भविष्यथः – भविष्यथ
- उत्तमः – भविष्यामि – भविष्यावः – भविष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – भवतु – भवताम् – भवन्तु
- मध्यमः – भव – भवतम् – भवत
- उत्तमः – भवानि – भवाव – भवान
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – भवेत् – भवेताम् – भवेयुः
- मध्यमः – भवेः – भवेतम् – भवेत
- उत्तमः – भवेयम् – भवेव – भवेम
क्रीड् (खेलना) धातु
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रीडति – क्रीडत: – क्रीडन्ति
- मध्यमः – क्रीडसि – क्रीडथ: – क्रीडथ
- उत्तमः – क्रीडामि – क्रीडाव: – क्रीडामः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अक्रीडत् – अक्रीडताम् – अक्रीडन्
- मध्यमः – अक्रीडः – अक्रीडतम् – अक्रीडत
- उत्तमः – अक्रीडम् – अक्रीडाव – अक्रीडाम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रीडिष्यति – क्रीडिष्यतः – क्रीडिष्यन्ति
- मध्यमः – क्रीडिष्यसि – क्रीडिष्यथः – क्रीडिष्यथ
- उत्तमः – क्रीडिष्यामि – क्रीडिष्यावः – क्रीडिष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रीडतु – क्रीडताम् – क्रीडन्तु
- मध्यमः – क्रीड – क्रीडतम् – क्रीडत
- उत्तमः – क्रीडानि – क्रीडाव – क्रीडाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रीडेत् – क्रीडेताम् – क्रीडेयुः
- मध्यमः – क्रीडे: – क्रीडेतम – क्रीडेत
- उत्तमः – क्रीडेयम् – क्रीडेव – क्रीडेम
नी (ले जाना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – नयति – नयत: – नयन्ति
- मध्यमः – नयसि – नयथ: – नयथ
- उत्तमः – नयामि – नयावः – नयामः
लङ्लकारः-(अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अनयत् – अनयताम् – अनयन्
- मध्यमः – अनयः – अनयतम् – अनयत
- उत्तमः – अनयम् – अनयाव – अनयाम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – नेष्यति – नेष्यतः – नेष्यन्ति
- मध्यमः – नेष्यसि – नेष्यथः – नेष्यथ
- उत्तमः – नेष्यामि – नेष्यावः – नेष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – नयतु – नयताम् – नयन्तु
- मध्यमः – नय – नयतम् – नयत
- उत्तमः – नयानि – नयाव – नयाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – नयेत् – नयेताम् – नयेयुः
- मध्यमः – नयेः – नयेतम् – नयेत
- उत्तमः – नयेयम् – नयेव – नयेम
दृश् (देखना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पश्यति – पश्यतः – पश्यन्ति
- मध्यमः – पश्यसि – पश्यथः – पश्यथ
- उत्तमः – पश्यामि – पश्यावः – पश्याम:
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अपश्यत् – अपश्यताम् – अपश्यन्
- मध्यमः – अपश्यः – अपश्यतम् – अपश्यत
- उत्तमः – अपश्यम् – अपश्याव – अपश्याम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – द्रक्ष्यति – द्रक्ष्यतः – द्रक्ष्यन्ति
- मध्यमः – द्रक्ष्यसि – द्रक्ष्यथः – द्रक्ष्यथ
- उत्तमः – द्रक्ष्यामि – द्रक्ष्यावः – द्रक्ष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पश्यतु – पश्यताम् – पश्यन्तु
- मध्यमः – पश्य – पश्यतम् – पश्यत
- उत्तमः – पश्यानि – पश्याव – पश्याम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पश्येत् – पश्येताम् – पश्येयुः
- मध्यमः – पश्येः – पश्येम् – पश्येत
- उत्तमः – पश्येयम् – पश्येव – पश्येम
शक् (सकना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – शक्नोति – शक्नुत: – शक्नुवन्ति
- मध्यमः – शक्नोषि – शक्नुथः – शक्नुथ
- उत्तमः – शक्नोमि – शक्नुवः – शक्नुमः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अशक्नोत् – अशक्नुताम् – अशक्नुवन्
- मध्यमः – अशक्नोः – अशक्नुतम् – अशक्नुत
- उत्तमः – अशक्नवम् – अशक्नुव – अशक्नुम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – शक्ष्यति – शक्ष्यतः – शक्ष्यन्ति
- मध्यमः – शक्ष्यसि – शक्ष्यथः – शक्ष्यथ
- उत्तमः – शक्ष्यामि – शक्ष्यावः – शक्ष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – शक्नोतु – शक्नुताम् – शक्नुवन्तु
- मध्यमः – शक्नुहि – शक्नुतम् – शक्नुत
- उत्तमः – शक्तवानि – शक्नवाव – शक्नवाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – शक्नुयात् – शक्नुयाताम् – शक्नुयुः
- मध्यमः – शक्नुयाः – शक्नुयातम् – शक्नुयात
- उत्तमः – शक्नुयाम् – शक्नुयाव – शक्नुयाम
ज्ञा (जानना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – जानीत: – जानन्ति
- मध्यमः – जानासि – जानीथः – जानीथ
- उत्तमः – जानामि – जानीव: – जानीमः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अजानात् – अजानीताम् – अजानन्
- मध्यमः – अजाना: – अजानीतम् – अजानीत
- उत्तमः – अजानाम् – अजानीव – अजानीम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – ज्ञास्यति – ज्ञास्यतः – ज्ञास्यन्ति
- मध्यमः – ज्ञास्यसि – ज्ञास्यथः – ज्ञास्यथ
- उत्तमः – ज्ञास्यामि – ज्ञास्याव: – ज्ञास्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – जानातु – जानताम् – जानन्तु
- मध्यमः – जानीहि – जानीतम् – जानीत
- उत्तमः – जानानि – जानाव – जानाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – जानीयात् – जानीयाताम् – जानीयुः
- मध्यमः – जानीया: – जानीयातम् – जानीयात
- उत्तमः – जानीयाम् – जानीयाव – जानीयाम
अस् (होना) धातु
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अस्ति – स्तः – सन्ति
- मध्यमः – असि – स्थ: – स्थ
- उत्तमः – अस्मि – स्वः – स्मः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – आसीत् – आस्ताम् – आसन्
- मध्यमः – आसीः – आस्तम् – आस्त
- उत्तमः – आसम् – आस्व – आस्म
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – भविष्यति – भविष्यतः – भविष्यन्ति
- मध्यमः – भविष्यसि – भविष्यथः – भविष्यथ
- उत्तमः – भविष्यामि – भविष्यावः – भविष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अस्तु – स्ताम् – सन्तु
- मध्यमः – एधि – स्तम् – स्त
- उत्तमः – असानि – असाव – असाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – स्यात् – स्याताम् – स्युः
- मध्यमः – स्याः – स्यातम् – स्यात
- उत्तमः – स्याम् – स्याव – स्याम
‘कृ’ (करना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमान काल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – करोति – कुरुत: – कुर्वन्ति
- मध्यमः – करोषि – करुथः – कुरुथ
- उत्तमः – करोमि – कुर्वः – कुर्मः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अकरोत् – अकुरूताम् – अकुर्वन्
- मध्यमः – अकरो: – अकुरूतम् – अकुरूत
- उत्तमः – अकरवम् – अकुर्व – अकुर्म
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – करिष्यति – करिष्यतः – करिष्यन्ति
- मध्यमः – करिष्यसि – करिष्यथः – करिष्यथ
- उत्तमः – करिष्यामि – करिष्यावः – करिष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – करोतु – कुरुताम् – कुर्वन्तु
- मध्यमः – कुरु – कुरुतम् – कुरुत
- उत्तमः – करवाणि – करवाव – करवाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – कुर्यात् – कुर्याताम् – कुर्युः
- मध्यमः – कुर्याः – कुर्यातम् – कुर्यात
- उत्तमः – कुर्याम् – कुर्याव – कुर्याम
दा (दान देना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – ददाति – दत्तः – ददति
- मध्यमः – ददासि – दत्थ: – दत्थ
- उत्तमः – ददामि – दद्व: – दभः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अददात् – अदत्ताम् – अददुः
- मध्यमः – अददा: – अदत्तम् – अदत्त
- उत्तमः – अददाम् – अदद्व – अदम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – दास्यति – दास्यतः – दास्यन्ति
- मध्यमः – दास्यसि – दास्यथ: – दास्यथ
- उत्तमः – दास्यामि – दास्यावः – दास्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – ददातु – दत्ताम् – ददतु
- मध्यमः – देहि, दत्तात् – दत्तम् – दत्त
- उत्तमः – ददानि – ददाव – ददाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – दद्यात् – दद्याताम् – दद्युः
- मध्यमः – दद्या: – दद्यातम् – दद्यात
- उत्तमः – दद्याम् – दद्याव – दद्याम
क्री (मोल लेना / खरीदना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रीणाति – क्रीणीत: – क्रीणन्ति
- मध्यमः – क्रीणासि – क्रीणीथः – क्रीणीथ
- उत्तमः – क्रीणामि – क्रीणीव: – क्रीणीमः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अक्रीणात् – अक्रीणीताम् – अक्रीणन्
- मध्यमः – अक्रीणाः – अक्रीणीतम् – अक्रीणीत
- उत्तमः – अक्रीणाम् – अक्रीणीव – अक्रीणीम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रेष्यति – क्रेष्यतः – क्रेष्यन्ति
- मध्यमः – क्रेष्यसि – क्रेष्यथः – क्रेष्यथ
- उत्तमः – क्रेष्यामि – क्रेष्यावः – क्रेष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रीणातु – क्रीणीताम् – क्रीणन्तु
- मध्यमः – क्रीणीहि – क्रीणीतम् – क्रीणीत
- उत्तमः – क्रीणानि – क्रीणाव – क्रीणाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – क्रीणीयात् – क्रीणीयाताम् – क्रीणीयुः
- मध्यमः – क्रीणीया: – क्रीणीयातम् – क्रीणीयात
- उत्तमः – क्रीणीयाम् – क्रीणीयाव – क्रीणीयाम
श्रु (सुनना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – शृणोति – शृणुतः – शृण्वन्ति
- मध्यमः – शृणोषि – शृणुथः – शृणुथ
- उत्तमः – शृणोमि – शृणुवः – शृणुमः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अशृणोत् – अशृणुताम् – अशृण्वन्
- मध्यमः – अशृणोः – अशृणुतम् – अशृणुत
- उत्तमः – अशृण्वम् – अशृणुव – अशृणुम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – श्रोष्यति – श्रोष्यतः – श्रोष्यन्ति
- मध्यमः – श्रोष्यसि – श्रोष्यथः – श्रोष्यथ
- उत्तमः – श्रोष्यामि – श्रोष्यावः – श्रोष्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – शृणोतु – शृणुताम् – शृण्वन्तु
- मध्यमः – शृणु – शृणुतम् – शृणुत
- उत्तमः – शृण्वनि – शृण्वाव – शृण्वाम
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – शृणुयात् – शृणुयाताम् – शृणुयुः
- मध्यमः – शृणुयाः – शृणुयातम् – शृणुयात
- उत्तमः – शृणुयाम् – शृणुयाव – शृणुयाम
‘पा / पिब्’ धातु (पीना)
लट्लकारः (वर्तमान काल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पिबति – पिबतः – पिबन्ति
- मध्यमः – पिबसि – पिबथ: – पिबथ
- उत्तमः – पिबामि – पिबाव: – पिबामः
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अपिबत् – अपिबताम् – अपिबन्
- मध्यमः – अपिब: – अपिबतम् – अपिबत
- उत्तमः – अपिबम् – अपिबाव – अपिबाम
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पास्यति – पास्यतः – पास्यन्ति
- मध्यमः – पास्यसि – पास्यथ: – पास्यथ
- उत्तमः – पास्यामि – पास्यावः – पास्यामः
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पिबतु – पिबताम् – पिबन्तु
- मध्यमः – पिब – पिबतम् – पिबत
- उत्तमः – पिबनि – पिबाव – पिबाम
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अलभत – अलभेताम् – अलभन्त
- मध्यमः – अलभथा: – अलभेथाम् – अलभध्वम्
- उत्तमः – अलभे – अलभावहि – अलभामहि
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – लप्स्यते – लप्स्येते – लप्स्यन्ते
- मध्यमः – लप्स्यसे – लप्स्येथे – लप्स्यध्वे
- उत्तमः – लप्स्ये – लपस्यावहे – लप्स्यामहे
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – लभताम् – लभेताम् – लभन्ताम्
- मध्यमः – लभस्व – लभेथाम् – लभध्वम्
- उत्तमः – लभै – लभिवहै – लभिमहै
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – लभेत – लभेयाताम् – लभेरन्
- मध्यमः – लभेथा: – लभेयाथाम् – लभेध्वम्
- उत्तमः – लभेय – लभेवहि – लभेमहि
रुच् (अच्छा लगना) धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – रोचते – रोचेते – रोचन्ते
- मध्यमः – रोचसे – रोचेथे – रोचध्वे
- उत्तमः – रोचे – रोचावहे – रोचामहे
लङ्लकारः (अनद्यतन भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अरोचत – अरोचेताम् – अरोचन्त
- मध्यमः – अरोचथाः – अरोचेथाम् – अरोचध्वम्
- उत्तमः – अरोचे – अरोचावहि – अरोचाहि
लृट्लकारः (भविष्यकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – रोचिष्यते – रोचिष्येते – रोचिष्यन्ते
- मध्यमः – रोचिष्यसे – रोचिष्येथे – रोचिष्यध्वे
- उत्तमः – रोचिष्ये – रोचिष्यावहे – रोचिष्यामहे
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – रोचताम् – रोचेताम् – रोचन्ताम्
- मध्यमः – रोचस्व – रोचेथाम – रोचध्वम्
- उत्तमः – रोचै – रोचावहै – रोचामहै
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – रोचेत – रोचेयाताम् – रोचेरन्
- मध्यमः – रोचेथा: – रोचेयाथाम् – रोचेध्वम्
- उत्तमः – रोचेय – रोचेवहि – रोचेमहि
‘मुद्’ धातुः
लट्लकारः (वर्तमानकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – मोद – मोदेते – मोदन्ते
- मध्यमः – मोद – मोदेथे – मोदध्वे
- उत्तमः – मोदे – मोदाव – मोदामहे
लङ्लकार अनधतन (भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अमोदत – अमोदेताम् – अमोदन्त
- मध्यमः – अमोदथाः – अमोदेथाम् – अमोदध्वम्
- उत्तमः – अमोदे – अमोदावहि – अमोदामहि
लृट्लकारः (भविष्यत्काल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – मोदिष्यते – मोदिष्येते – मोदिष्यन्ते
- मध्यमः – मोदिष्यसे – मोदिष्येथे – मोदिष्यध्वे
- उत्तमः – मोदिष्ये – मोदिष्यावहे – मोदिष्यामहे
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – मोदताम् – मोदेताम् – मोदन्ताम्
- मध्यमः – मोदस्व – मोदेथाम – मोदध्वम्
- उत्तमः – मोदै – मोदावहै – मोद
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – मोदेत – मोदेयाताम् – मोदेरन्
- मध्यमः – मोदेथाः – मोदेयाथाम् – मोदेध्वम्
- उत्तमः – मोदेय – मोदेवहि – मोदेमहि
वृध् धातुः
लट् लकार (वर्तमान काल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वर्धते – वर्धेते – वर्धन्ते
- मध्यमः – वर्धसे – वर्धेधे – वर्धध्वे
- उत्तमः – वर्धे – वर्धावहै – वर्धामहै
लङ्लकार (भूतकाल)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – अवर्धत – अवर्धताम् – अवर्धन्त
- मध्यमः – अवर्धथाः – अर्धेथाम् – अवर्धध्वम्
- उत्तमः – अवर्धे – अवर्धावहि – अवर्धामहि
लृट्लकारः (भविष्यत्काल)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वर्धताम् – वधेताम् – वर्धन्ताम्
- मध्यमः – वर्धिष्यसे – वर्धिष्येथे – वर्धित
- उत्तमः – वर्धिष्ये – वर्धिष्यावहे – वर्धिष्यामहे
लोट्लकारः (आज्ञार्थक)
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वर्धताम् – वधेंताम् – वर्धन्ताम्
- मध्यमः – वर्धस्व – वर्धेथाम् – वर्धध्वम्
- उत्तमः – वर्धै – वर्धावहै – वर्धामहै
विधिलिङ्लकारः (चाहिए अर्थ में)
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – वर्धेत – वर्धेयाताम् – वर्धेरन्
- मध्यमः – वर्धेथाः – वर्धेयाथाम् – वर्धेध्वम्
- उत्तमः – वर्धैय – वर्धावहि – वर्धामहि
III. उभयपदी धातुएँ
‘कृ’ धातुः (परस्मैपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – करोति – कुरुत: – कुर्वन्ति
- मध्यमः – करोषि – कुरुथ: – कुरुथ
- उत्तमः – करोमि – कुर्वः – कुर्मः
‘कृ’ धातुः (आत्मनेपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – कुरुते – कुर्वाते – कुर्वते
- मध्यमः – कुरुषे – कुर्वाथे -कुरुध्वे
- उत्तमः – कुर्वे – कुर्वहे – कुर्महे
‘पच्’ धातुः (परस्मैपदी) लट्लकारः
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पचति – पचतः – पचन्ति
- मध्यमः – पचसि – पचथ: – पचथ
- उत्तमः – पचामि – पचाव: – पचामः
‘पच्’ धातुः (आत्मनेपदी) लट्लकारः
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – पचते – पचेते – पचन्ते
- मध्यमः – पचसे – पचेथे – पचध्वे
- उत्तमः – पचे – पचावहे – पचामहे
‘नी’ धातुः (परस्मैपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – नयति – नयतः – नयन्ति
- मध्यमः – नयसि – नयथ: – नयथ
- उत्तमः – नयामि – नयाव: – नयामः
‘नी’ धातुः (आत्मनेपदी) लट्लकारः
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – नयते – नयेते – नयन्ते
- मध्यमः – नयसे – नयेथे – नयध्वे
- उत्तमः – नये – नयावहे – नयामहे
‘कृष्’ धातुः (परस्मैपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – कर्षति – कर्षत: – कर्षन्ति
- मध्यमः – कर्षसि – कर्षथः – कर्षथ
- उत्तमः – कर्षामि – कर्षाव: – कर्षामः
‘कृष्’ धातुः (आत्मनेपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – कृषते – कृषेते – कृषन्ते
- मध्यमः – कृषसे – कृषेथे – कृषध्वे
- उत्तमः – कृषे – कृषावहे – कृषामहे
‘हृ’ धातुः (परस्मैपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – हरति – हरत: – हरन्ति
- मध्यमः – हरसि – हरथ: – हरथ
- उत्तमः – हरामि – हराव: – हराम:
‘हृ’ धातुः (आत्मनेपदी) लट्लकारः
- पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – हरते – हरेते – हरन्ते
- मध्यमः – हरसे – हरेथे – हरध्वे
- उत्तमः – हरे – हरावहे – हरामहे
‘भज्’ धातुः (परस्मैपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – भजति – भजत: – भजन्ति
- मध्यमः – भजसि – भजथ: – भजथ
- उत्तमः – भजामि – भजाव: – भजामः
‘भज्’ धातुः (आत्मनेपदी) लट्लकारः
- पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमः – भजते – भजेते – भजन्ते
- मध्यमः – भजसे – भजेथे – भजध्वे
- उत्तमः – भजे – भजावहे – भजामहे
अभ्यासप्रश्नाः
नवीनतम् परीक्षा पैटर्न पर आधारित प्रश्न
बहुविकल्पीयप्रश्नाः
अधोलिखितवाक्येषु विकल्पेभ्यः उचितधातुरूपैः वाक्यपूर्ति कृत्वा पुनः लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में विकल्पों के उचित धातु रूप से वाक्यपूर्ति करके पुनः लिखिए | )
प्रश्न 1.
ते सर्वदा स्वकार्यं परिश्रमेण ………| कृ (लृट्)
(क) करिष्यन्ति
(ख) कृष्यन्ति
(ग) करिष्यति
(घ) कृष्यति
उत्तर:
(क) करिष्यन्ति
प्रश्न 2.
वयं सर्वे भारतीयाः ……… । अस् (लट्)
(क) अस्मि
(ख) अस्मः
(ग) स्मः
(घ) स्म
उत्तर:
(ग) स्मः
प्रश्न 3.
यूयम् श्वः तत्र ………। अस् (लृट्)
(क) असिष्यथ
(ख) भविष्यथ
(ग) भविष्यसि
(घ) भविष्यथः
उत्तर:
(ख) भविष्यथ
प्रश्न 4.
मह्यंम् पठनम् ………। रुच् (लट्)
(क) रोचन्ते
(ख) रोचे
(ग) रोचते
(घ) रुचते
उत्तर:
(ग) रोचते
प्रश्न 5.
बाल्मीकि रामायणस्य रचनाम् ……….. । कृ (लङ्)
(क) अकरोत्
(ख) अकुरुत
(ग) अकुर्वन्
(घ) अकरवम्
उत्तर:
(क) अकरोत्
प्रश्न 6
अद्य मङ्गलवासरः ……. । श्वः बुधवासरः ……..। (अस्)
(क) अस्ति, आसीत्
(ख) अस्ति, भविष्यति
(ग) आसीत्, भविष्यति
(घ) भवति, भविष्यन्ति
उत्तर:
(ख) अस्ति, भविष्यति
प्रश्न 7.
त्वम् अतिथीन् ……… । सेव (लङ्)
(क) असेवत
(ख) असेवथाः
(ग) असेवध्वम्
(घ) असेवे
उत्तर:
(ख) असेवथाः
प्रश्न 8.
तौ ह्यः कुत्र ….। अस् (लङ्)।
(क) असीत्
(ख) आस्ताम्
(ग) अभवन्
(घ) अभवताम्
उत्तर:
(ख) आस्ताम्
प्रश्न 9.
साधवः वस्त्राणि …..। नी (लृट्)
(क) नयिष्यामि
(ख) नेष्यामि
(ग) नेस्यामि
(घ) नेष्यन्ति
उत्तर:
(घ) नेष्यन्ति
प्रश्न 10.
ते पित्रा सह दिल्लीनगरं …..। गम् (लृट्)
(क) गमिष्यति
(ख) गंस्यति
(ग) गमिष्यन्ति
(घ) गंस्यन्ति
उत्तर:
(ग) गमिष्यन्ति
प्रश्न 11.
ह्यः त्वं कुत्र ……….? ? अस् (लङ्)
(क) आसीः
(ख) आसीत्
(ग) आस्ताम्
(घ) आसन्
उत्तर:
(क) आसीः
प्रश्न 12.
‘अस्’ धातोः लृट्लकारे रूपम् अस्ति।
(क) असिष्यति
(ख) आसीत्
(ग) भविष्यति
(घ) भूस्यति
उत्तर:
(ग) भविष्यति
प्रश्न 13.
‘भू’ धातु लोट्लकारे, प्रथमपुरुषस्य, बहुवचने रूपम् अस्ति ।
(क) भवन्तु
(ख) भवामि
(ग) भवथ
(घ) अभवत्
उत्तर:
(क) भवन्तु
प्रश्न 14.
‘भू’ धातु लृट्लकारे, प्रथमपुरुषस्य, एकवचने रूपम् अस्ति ।
(क) भविष्यति
(ख) भविष्यन्ति
(ग) भविष्यतः
(घ) भविष्यथ
उत्तर:
(क) भविष्यति
प्रश्न 15.
‘पठ्’ धातु लृट् लकारे उत्तमपुरुषस्य, बहुवचने रूपम् अस्ति ।
(क) पठिष्यामः
(ख) पठन्तु
(ग) पठिष्यामि
(घ) पठामि
उत्तर:
(क) पठिष्यामः
प्रश्न 16.
कृ धातोः लङ्लकारस्य रूपम् अस्ति।
(क) अकरुत्
(ख) अकरोत्
(ग) अकुरुत्
(घ) अकुर्वत्
उत्तर:
(ख) अकरोत्
प्रश्न 17.
सेवकौ नृपं ………। सेव् (लङ्)
(क) असेवत
(ख) असेवेताम्
(ग) असेवन्त
(घ) सेवे
उत्तर:
(ख) असेवेताम्
प्रश्न 18.
भीमार्जुनौ युद्धनिपुणौ ….। अस (लङ्)
(क) आस्त
(ख) आस्तम्
(ग) आसीत्
(घ) आस्ताम्
उत्तर:
(घ) आस्ताम्
प्रश्न 19.
‘आसीत्’ रूपम् अस्ति ।
(क) आस् धातो लङ्लकारे
(ख) अस् धातोः लङ्लकारे
(ग) आस् धातो लुङ्लकारे
(घ) अस् धातोः लुङ्लकारे
उत्तर:
(ख) अस् धातोः लङ्लकारे
प्रश्न 20.
आज्ञाकारी पुत्रः पितरौ ……..। सेव् (लङ्)
(क) असेवेत
(ख) असेवे
(ग) असेवत
(घ) असेव
उत्तर:
(ग) असेवत
प्रश्न 21.
ह्यः सर्वे परिवारसदस्याः उत्सवम् …….. | गम् (लङ्)
(क) अगच्छत्
(ख) अगच्छताम्
(ग) अगच्छन्
(घ) अगच्छ
उत्तर:
(ग) अगच्छन्
प्रश्न 22.
त्वम् किमर्थन् रामायणं न ……. | पठ् (लङ्)
(क) अपठत्
(ख) अपठः
(ग) अपठाव
(घ) अपठतम्
उत्तर:
(ख) अपठः
प्रश्न 23.
तौ राजानम् ……..| सेव् (लङ्)
(क) असेवत्
(ख) असेवेताम्
(ग) असेवेतम्
(घ) असेवे
उत्तर:
(ख) असेवेताम्
प्रश्न 24.
ते सर्वे प्रतियोगितासु सफला ……….। भू (लङ्)
(क) अभवत्
(ख) अभवताम्
(ग) अभवन्
(घ) अभवत
उत्तर:
(ग) अभवन्
प्रश्न 25.
अद्य शनिवासरः श्वः च रविवासरः ……..। भू (लृट)
(क) भविष्यति
(ख) आस्ताम्
(ग) आसीत्
(घ) भविष्यन्ति
उत्तर:
(क) भविष्यति
प्रश्न 26.
‘भू’ धातोः लट्लकारस्य उत्तमैकवचने रूपम् अस्ति ।
(क) भवानि
(ख) भवामि
(ग) अभवम्
(घ) भविष्यामि
उत्तर:
(ख) भवामि
प्रश्न 27.
‘भू’ धातोः लङ् लकारस्य मध्यमपुरुषस्य बहुवचने रूपम् अस्ति ।
(क) अभूत्
(ख) अभूवन
(ग) अभवत
(घ) अभूम
उत्तर:
(ग) अभवत
प्रश्न 28.
‘अपठः’ रूपं ……. अस्ति ।
(क) लट् प्रथमबहुवचने
(ख) लड् मध्यम द्विवचने
(ग) लृट् प्रथमैकवचने
(घ) लङ् मध्यमैकवचने
उत्तर:
(घ) लङ् मध्यमैकवचने
प्रश्न 29.
‘हस्’ धातोः लृट्लकारे मध्यम पुरुषस्य द्विवचने रूपम् अस्ति ।
(क) हसिष्यथः
(ख) हसस्यथः
(ग) हसिस्याथः
(घ) हसिष्यथ
उत्तर:
(क) हसिष्यथः
प्रश्न 30.
‘गम्’ धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य बहुवचने रूपम् अस्ति ।
(क) गमन्ति
(ख) गच्छन्ति
(ग) अगच्छन्
(घ) अगमन्
उत्तर:
(ख) गच्छन्ति
प्रश्न 31.
गम् धातोः लृट्लकारे प्रथमपुरुषस्य द्विवचने रूपम् अस्ति ।
(क) गमिष्यथः
(ख) गमिष्यावः
(ग) गंस्यतः
(घ) गमिष्यतः
उत्तर:
(घ) गमिष्यतः
प्रश्न 32.
गम् धातोः लट्लकारे उत्तमपुरुषस्य बहुवचने रूपम् अस्ति।
(क) गच्छथः
(ख) गच्छति:
(ग) गच्छामः
(घ) गच्छाम्
उत्तर:
(ग) गच्छामः
प्रश्न 33.
‘सेवध्वे’ रूपं अस्ति ।
(क) लट्लकारे प्रथमपुरुषबहुवचने
(ख) लट्लकारे मध्यमपुरुषबहुवचने
(ग) लङ्लकारे उत्तमपुरुषबहुवचने
(घ) लङ्लकारे मध्यमपुरुषबहुवचने
उत्तर:
(ख) लट्लकारे मध्यमपुरुषबहुवचने
प्रश्न 34.
आसम्’ इति रूपम् अस् धातोः अस्ति ।
(क) लङ् उत्तमैकवचने
(ख) लङ् उत्तमबहुवचने
(ग) लङ् उत्तमद्विवचने
(घ) लट् उत्तमैकवचने
उत्तर:
(क) लङ् उत्तमैकवचने
प्रश्न 35.
वयम् संस्कृत – अध्ययनाय संस्कृतशिविरं ……. । गम् (लृट्)
(क) गमिष्यन्ति
(ख) गच्छिष्यामः
(ग) गमिष्यावः
(घ) गमिष्यामः
उत्तर:
(घ) गमिष्यामः
प्रश्न 36.
किम् त्वम् तदा गमिष्यसि यदा आवाम् ……..। गम् (लृट्)
(क) गमिष्यसि
(ख) गमिष्यामि
(ग) गमिष्यावः
(घ) गमिष्यामः
उत्तर:
(ग) गमिष्यावः
प्रश्न 37.
‘क्री’ धातोः लृट्लकारे उत्तमपुरुषैकवचने रूपम् अस्ति ।
(क) क्रेष्यामि
(ख) क्रेष्यतः
(ग) क्रेष्यति
(घ) क्रेष्यामः
उत्तर:
(क) क्रेष्यामि
प्रश्न 38.
‘अस्’ धातोः लृट्लकारे प्रथमैकवचने रूपम् अस्ति ।
(क) भविष्यति
(ख) भविष्यतः
(ग) भविष्यसि
(घ) भविष्यामि
उत्तर:
(क) भविष्यति
प्रश्न 39.
‘लभ्’ धातोः लङ् मध्यमैकवचने रूपम् अस्ति।
(क) अलभसे
(ख) अलभथा:
(ग) अलभेथाः
(घ) अलभस्व
उत्तर:
(ख) अलभथा:
प्रश्न 40.
पठ् धातोः लृट्लकारे प्रथमैकवचने रूपम् अस्ति ।
(क) पठिष्यति
(ख) पठिष्यावः
(ग) पठिष्यामि
(घ) पठिष्यन्ति
उत्तर:
(क) पठिष्यति
प्रश्न 41.
‘सेव्’ धातोः लङ्लकारे उत्तमैकवचने रूपम् अस्ति ।
(क) सेवे:
(ख) असेवे
(ग) सेविष्ये
(घ) सेवते
उत्तर:
(ख) असेवे
प्रश्न 42.
मूर्खः वृथा …….। हस् (लृट्)
(क) हसिष्यसि
(ख) हसष्यति
(ग) हसिष्यन्तिः
(घ) हसिष्यति
उत्तर:
(घ) हसिष्यति
प्रश्न 43.
महर्षेः आरुणेः पुत्रः श्वेतकेतुः । …….. अस् (लङ्)
(क) आसन्
(ख) अस्मि
(ग) आसी
(घ) आसीत्
उत्तर:
(घ) आसीत्
प्रश्न 44.
त्वं कुलाननुरूपम् उद्धतः …….। अस् (लट्)
(क) अस्मि
(ख) अस्ति
(ग) असि
(घ) सन्ति
उत्तर:
(ग) असि
प्रश्न 45.
पिता पुत्राय ………. ‘क्रुध् (लृट)
(क) क्रुधति
(ख) कुध्यन्ति
(ग) क्रुरध्यति
(घ) क्रुध्यति
उत्तर:
(घ) क्रुध्यति
प्रश्न 46.
ब्राह्मणः परं विषादं …….. कृ (लङ्)
(क) अकुर्वन्
(ख) अकरो:
(ग) अकरोत्
(घ) अकरवम्
उत्तर:
(ग) अकरोत्
प्रश्न 47.
यूयं सत्सङ्गनिरतो ……. । भू (लट्)
(क) भव
(ख) भवतु
(ग) भवेत
(घ) भव
उत्तर:
(ग) भवेत
प्रश्न 48.
नम्रास्तरवः फलोद्गमैः ………। भू (लोट्)
(क) भवति
(ख) भवसि
(ग) भवन्ति
(घ) भवन्ति
उत्तर:
(घ) भवन्ति
प्रश्न 49.
अहम् षण्मासाभ्यन्तरे भवत्पुत्रान् नीतिशास्त्राभिज्ञान् ……. | कृ (लृट्
(क) करिष्यति
(ख) करिष्यामि
(ग) करिष्यसि
(घ) करिष्यतः
उत्तर:
(ख) करिष्यामि
प्रश्न 50.
वयम् अद्य विद्यालयं न ………। गम् (लृट्)
(क) गमिष्यामि
(ख) गमिष्यावः
(ग) गमिष्यन्ति
(घ) गमिष्यामः
उत्तर:
(घ) गमिष्यामः
प्रश्न 51.
कृष्णः कक्षायाम् उच्चैः ……..| वद् (लङ्)
(क) अवदतम्
(ख) अवदत
(ग) अवदः
(घ) अवदत
उत्तर:
(घ) अवदत
प्रश्न 52.
ये बालाः वृद्धान् उपकुर्वन्ति सदा यशः ……….। लभ् (लट्)
(क) लभते
(ख) लभध्वे
(ग) लभेते
(घ) लभन्ते
उत्तर:
(घ) लभन्ते
प्रश्न 53.
ह्यः विद्यालये अवकाशः ……..। अस् (लङ्)
(क) अस्ति
(ख) भविष्यति
(ग) सन्ति
(घ) आसीत्
उत्तर:
(घ) आसीत्
प्रश्न 54.
वयम् भारतीयाः ……….| अस् (लट्)
(क) स्मः
(ख) सन्ति
(ख) स्थ
(घ) स्थ
उत्तर:
(क) स्मः
प्रश्न 55.
मधुरं गीतम् श्रुत्वा श्रोतारः आनन्दविभोराः ……….| भू (लङ्)
(क) अभवत्
(ख) अभवताम्
(ग) अभवन्
(घ) अभवम्
उत्तर:
(ग) अभवन्
प्रश्न 56.
श्रद्धावान् ……….. ‘ज्ञानम्। लभ् (लट्)
(क) लभाति
(ख) लभन्ति
(ग) लभते
(घ) लभन्ते
उत्तर:
(ग) लभते
प्रश्न 57.
प्रश्नापः देशभक्तः ……. | अस् (लङ्)
(क) आसीत्
(ख) आसीः
(ग) आस्ताम्
(घ) आसम्
उत्तर:
(क) आसीत्
प्रश्न 58.
भवान् कस्याम् कक्षायाम् …….. । पठ् (लट्)
(क) पठसि
(ख) पठन्ति
(ग) पठतः
(घ) पठति
उत्तर:
(घ) पठति
प्रश्न 59.
सोहनः रामाय ………। क्रुध् (लृट्)
(क) क्रोधिष्यते
(ख) क्रोधिष्यति
(ग) क्रुत्स्यति
(घ) क्रोत्स्यति
उत्तर:
(घ) क्रोत्स्यति
प्रश्न 60.
अहं कक्षायां प्रथमश्रेणीं ……..। लभ् (लङ्)
(क) अलभत्
(ख) अलभताम्
(ग) अलभन्
(घ) अलभे
उत्तर:
(घ) अलभे
प्रश्न 61.
अहम् श्वः कोलकातानगरं ……..। गम् (लृट)
(क) गमिष्यसि
(ख) गमिष्यति
(ग) गमिष्यावः
(घ) गमिष्यामि
उत्तर:
(घ) गमिष्यामि
प्रश्न 62.
वयं प्रातः काले सन्ध्यावन्दनं ……. । कृ (लट्)
(क) करोमि
(ख) कुर्वः
(ग) कुरुमः
(घ) कुर्मः
उत्तर:
(घ) कुर्मः
प्रश्न 63.
रामलक्ष्मणौ नद्यास्तीरे सन्ध्यां …..। कृ (लङ्)
(क) अकुर्वन्
(ख) अकुरुताम्
(ग) अकरोत्
(घ) अकुरुतम्
उत्तर:
(ख) अकुरुताम्
प्रश्न 64.
आवाम् स्वगुरुन् प्रतिदिनम् सेवां ……. कृ (लृट्)
(क) करिष्यामि
(ख) करिष्यावः
(ग) करिष्यामः
(घ) कुर्वः
उत्तर:
(ख) करिष्यावः
प्रश्न 65.
स्वामी भृत्याय ……..। क्रुध् (लट्)
(क) क्रुध्यति
(ख) क्रुध्यन्ति
(ग) क्रुध्यथः
(घ) क्रुध्यामः
उत्तर:
(क) क्रुध्यति
प्रश्न 66.
चिराद् आगतं छात्रं दृष्ट्वा अध्यापकः ……..। क्रुध् (लङ्)
(क) अक्रुध्यत्
(ख) अक्रोधत्
(ग) अक्रुध्यः
(घ) अक्रोधताम्
उत्तर:
(क) अक्रुध्यत्
प्रश्न 67.
अहम् अत्र उषित्वा धनं ……. । लभ् (लट्)
(क) लभामि
(ख) लभे
(ग) लभै
(घ) लभ्ये
उत्तर:
(ख) लभे
प्रश्न 68.
ह्यः छात्राः कक्षायाम् सुभाषितानि इति पाठम् …….| पठ् (लृङ्)
(क) अपठत्
(ख) अपठन्
(ग) अपठताम्
(घ) अपठः
उत्तर:
(ख) अपठन्
प्रश्न 69.
‘सेव्’ धातोः लोट् लकारे प्रथम पुरुषैकवचने रूपम् अस्ति।
(क) सेवताम्
(ख) सेवेत
(ग) सेवेय
(घ) सेवे
उत्तर:
(क) सेवताम्
प्रश्न 70.
‘लभ्’ धातोः विधिलिङ्गे उत्तमपुरुषस्य बहुवचने रूपम् अस्ति।
(क) लभेत
(ख) लभेमहि
(ग) लभेरन्
(घ) लभेव्याः
उत्तर:
(ख) लभेमहि
पाठ्यपुस्तकस्य (व्याकरणवीथिः) अभ्यासकार्यम्।
प्रश्न 1.
कोष्ठके प्रदत्तधातोः निर्दिष्टलकारे समुचितप्रयोगेणं वाक्यानि पूरयत
(i) बालकाः पुस्तकानि …………………। (पठ् – लट)
(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांसः …………………। (भू – लुट्)
(iii) यूयम् उद्याने कदा …………………। (क्रीड् – लङ्)
(iv) किम् आवाम् अद्य …………………। (भ्रम् – लोट)
(v) त्वम् ध्यानेन पाठं …………………। (पठ् – विधिलिङ्)
(vi) साधवः तपः …………………। (तप् – लट)
(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् …………………। (लम् – लुट्)
(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे …………………। (मुद् – लङ)
(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्रः अवश्यं …………………। (सेव् – लोट)
(x) हे प्रभो! संसारे कोऽपि भिक्षां न …………………। (याच् – विधिलिङ)
उत्तर:
(i) बालकाः पुस्तकानि पठन्ति।
(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांसः भविष्यन्ति।
(iii) यूयम् उद्याने कदा अक्रीडत।
(iv) किम् आवाम् अद्य भ्रमाव।
(v) त्वम् ध्यानेन पाठं पठेः।
(vi) साधवः तपः तपन्ति।
(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् लप्स्यामहे।
(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे अमोदन्त।
(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्रः अवश्यं सेवताम्।
(x) हे प्रभो! संसारे कोऽपि भिक्षां न याचेत।
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा वाक्यानि पूरयत
(i) अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न …………………। ? (अगच्छताम्/अगच्छतम्/अगच्छत)
(ii) पुरा जनाः संस्कृतभाषया …………………। (भाषन्ते/भाषामहे/अभाषन्त)
(iii) युयम् कं पाठम् ………………… ? (अपठत/अपठत्/अपठन्)
(iv) जीवोः सर्वेऽत्र …………………। भावयन्तः परस्परम्। (मोदताम्/मोदेताम्/मोदन्ताम्)
(v) कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन ……………… । (पठतु/पठताम्/पठन्तु)
(vi) प्रभो! मह्यम् बुद्धिम् । ………. । (यच्छ/यच्छतम्/यच्छत)
(vii) वयं सदैव सुधीराः सुवीराः च …………………। (भवेव/भवेम/भवेयम्)
(viii) त्वं सायं कुत्र ………………..। ? (गमिष्यसि/गमिष्यय/गमिष्यथ)
(ix) विद्वान् सर्वत्र …………………। (पूज्यन्ते/पूज्येते/पूज्यते)
(x) अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्वं सर्वे …………………। (जानाति/जानन्ति/जानासि)
उत्तर:
(i) अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न अगच्छतम्?
(ii) पुरा जनाः संस्कृतभाषया अभाषन्त।
(iii) यूयम् कं पाठम् अपठत?
(iv) जीवाः सर्वेऽत्र मोदन्ताम् भावयन्तः परस्परम्।
(v) कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन पठन्तु।
(vi) प्रभो! मह्यम् बुद्धिम् यच्छ।
(vii) वयं सदैव सुधीराः सुवीराः च भवेम।
(viii) त्वं सायं कुत्र गमिष्यसि?
(ix) विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।।
(x) अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्वं सर्वे जानन्ति।
अतिरिक्तं कार्यम्
प्रश्न 1.
अधःप्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
(नीचे दिए गए धातु रूपों में से उचित धातुओं से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
(Fill in the blanks with suitable verb-stems from the following words.)
1. स: नायकः ……………. (अस्-लङ्)
(क) अस्ति
(ख) आसीत्
(ग) भविष्यति
(घ) अस्तु
उत्तर:
(ख) आसीत्
2. त्वम् का ………..? (अस्-लट)
(क) असि
(ख) स्मः
(ग) स्थ
(घ) अस्ति
उत्तर:
(क) असि
3. भारतम् प्रगतिम् ………… (कृ-लुट)
(क) करोतु
(ख) करिष्यतः
(ग) करिष्यति
(घ) करिष्यथः
उत्तर:
(ग) करिष्यति
4. छात्राः पुस्तकानि ………….. (पठ्–लट)
(क) पठन्ति
(ख) पठन्तु
(ग) पठिष्यन्ति
(घ) पठेयुः
उत्तर:
(क) पठन्ति
5. त्वम् ह्यः कुत्र …………… (अस्-लङ्)
(क) आसीत्
(ख) आस्त
(ग) आसी:
(घ) आस्म
उत्तर:
(ग) आसी:
6. सः तत्र न……….. (पठ्-लङ्)
(क) अपठः
(ख) अपठत्
(ग) अपठत
(घ) अपठतम्
उत्तर:
(ख) अपठत्
7. माता पुत्र सेवाम् ……………. (कृ-लट)
(क) करोति
(ख) करोसि
(ग) करोतु
(घ) कुर्यात्
उत्तर:
(क) करोति
8. सेवकः स्वामिनम् ……….। (सेव्–लट्)
(क) सेवसे
(ख) सेवति
(ग) सेवते
(घ) सेवेथे
उत्तर:
(ग) सेवते
प्रश्न 2.
स्थूलपदानि आधुत्य उचितं लकारं लिखत।।
(मोटे शब्दों को आधार मानकर उचित लकार लिखिए।)
(Write original letter of the bold words.)
1.स्थानानि दर्शनीयानि सन्ति।
(क) लङ्
(ग) लट
(घ) लृट्
उत्तर:
(ग) लट
2. अत्र किम् आसीत् ?
(क) लङ्
(ख) लोट
(ग) लट्
(घ) लृट्
उत्तर:
(क) लङ्
3. सेवकाः सेवन्ते।
(क) लोट
(ख) लङ्
(ग) लुट्
(घ) लट्
उत्तर:
(घ) लट्
4. तत्र किम् भविष्यति?
(क) विधिलिङ्
(ख) लृट्
(ग) लट्
(घ) लङ्
उत्तर:
(ख) लृट्
5. यूयं रसं पास्यथ।
(क) लङ्
(ख) लट्
(ग) लृट्
(घ) लोट
उत्तर:
(ग) लृट्
6. सः पुस्तकं पठति।
(क) लट
(ख) लोट
(ग) लङ्
(घ) लृट्
उत्तर:
(क) लट
7. तौ राजानम् असेवताम्।
(क) लट्
(ख) विधिलिङ्
(ग) लङ्
(घ) लोट
उत्तर:
(ग) लङ्
8. त्वं गीतां पठ।
(क) लङ्
(ख) लोट
(ग) लृट्
(घ) विधिलिङ्
उत्तर:
(ख) लोट
9. युवाम् अमृतं पिबताम्।
(क) लट्
(ख) लङ्
(ग) लृट्
(घ) लोट
उत्तर:
(घ) लोट
10. सः राजानं सेवेत।
(क) लट्
(ख) लङ्
(ग) विधिलिङ्
(घ) लोट
उत्तर:
(ग) विधिलिङ्
11. अहं शास्त्रं पठेयम्। ___
(क) विधिलिङ्
(ख) लङ्
(ग) लट
(घ) लोट
उत्तर:
(क) विधिलिङ्
12. शिशुः असि खलु त्वम्। ___
(क) लोट
(ख) लट्
(ग) लङ्
(घ) लृट्
उत्तर:
(ख) लट्
13. युवां शान्तौ आस्ताम्।
(क) लङ्
(ख) लोट
(ग) लृट
(घ) विधिलिंङ्
उत्तर:
(क) लङ्
14. युवां धार्मिकौ भविष्यथः।
(क) लट्
(ख) लोट्
(ग) लुट
(घ) विधिलिंङ्
उत्तर:
(ग) लुट
15. सः प्रियदर्शी स्यात्।
(क) विधिलिङ्
(ख) लोट
(ग) लृट
(घ) लुट
उत्तर:
(क) विधिलिङ्
प्रश्न 3.
निम्नस्थूलपदानां शुद्धं वचनम् अधस्तात् पदेभ्यः चित्वा लिखत।
(निम्न मोटे छपे शब्दों के वचन नीचे लिखे पदों में से चुनकर लिखिए।)
(Write original letter of the bold words.)
1. तौ जलं पिबतः।
(क) एकवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(ख) द्विवचनम्
2. तन्तुवायः कवितां करोति।
(क) एकवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(क) एकवचनम्
3. सः राजानं सेवेत।
(क) एकवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(क) एकवचनम्
4. अहं बद्ध परिकरः अस्मि।
(क) द्विवचनम्
(ख) एकवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(ख) एकवचनम्
5. त्वं रामायणम् अपठः।
(क) बहुवचनम्
(ख) एकवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(ख) एकवचनम्
6. युवाम् अमृतम् पिबतम्।
(क) बहुवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) एकवचनम्
उत्तर:
(ख) द्विवचनम्
7. सज्जनः अमित्रमपि उपकरोति।
(क) एकवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(क) एकवचनम्
8. वयं विद्यालये अस्मि।
(क) बहुवचनम्
(ख) एकवचनम्
(ग) द्विवचनम्
उत्तर:
(क) बहुवचनम्
9. सज्जनाः पीडितान् सेवन्ते।
(क) एकवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(क) एकवचनम्
10. ते सुखिनो भविष्यतः।
(क) एकवचनम्
(ख) बहुवचनम्
(ग) द्विवचनम्
उत्तर:
(ख) बहुवचनम्
11. युवाम् उद्यामिनौ स्याताम्।
(क) द्विवचनम्
(ख) बहुवचनम्
(ग) एकवचनम्
उत्तर:
(क) द्विवचनम्
12. त्वम् पठसि।
(क) एकवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(क) एकवचनम्
प्रश्न 4.
अधोलिखिते कोष्ठके उचितधातुरूपैः सह वाक्यानि पूरयत।
(नीचे लिखे कोष्ठक में उचित धातु रूपों से वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentence with the following suitable verb-stems given in bracket.)
(i) कानने चत्रत्रः चटका: ….. (अस् + लङ्)
(ii) शिशवः दुग्धं ……….. (पा + विधिलिङ्)
(iii) तौ अधुना कि ……….. (कृ + लृट्)
(iv) त्वं परिश्रमी ……….. (अस् + विधिलिङ्)
(v) भारते कोऽपि शिक्षाविहीनः न …… (अस् + लङ)
(vi) तौ मधुरभाषिणौ ……….. (अस् + विधिलिङ्)
(vii) राष्ट्रभक्ताः एव देशस्य उन्नतिम् ……. (कृ + लट)
(viii) भारतं शक्तिसम्पन्नः देशः ……….. (अस् + लट)
उत्तर:
(i) आसन्
(ii) पिबेयुः
(ii) करिष्यावः
(iv) स्याः
(v) आसीत्
(vi) आस्ताम्
(vii) कुर्वन्ति
(viii) अस्ति
प्रश्न 5.
अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
(नीचे लिखे वाक्यों में कोष्ठकों में दिए गए क्रिया के उचित शब्दों से खाली स्थान भरिए।)
(Fill in the blanks of the following sentences with the suitable form of the bracket verb.)
(i) अहम् एकः छिन्नः द्रुमः ………… | (अस्-लट्लकारे)
(क) आसी:
(ख) अस्मि
(ग) अस्तु
(घ) स्तम्
उत्तर:
(ख) अस्मि
(ii) पुस्तकैः कि………………… (कृ-लुटलकारे)
(क) करिष्यति
(ख) करिष्यामि
(ग) करिष्यतः
(घ) करिष्यसि
उत्तर:
(घ) करिष्यसि
(iii) ह्यः मम गृहे विवाहोत्सवः ………….. (अस्-लङ्लकारे)
(क) आसीत्
(ख) अस्ति
(ग) आस्ताम्
(घ) आसन्
उत्तर:
(क) आसीत्
(iv) सः पुस्तकम् …………… (पल्-लट्लकारे)
(क) पठ्येत
(ख) पठन्ति
(ग) पठति
(घ) पठसि
उत्तर:
(ग) पठति
(v) राजकुमारौ उटजे न …………. (अस्-लट्लकारे)
(क) आसीत्
(ख) सन्तु
(ग) स्तः
(घ) आसम्
उत्तर:
(ग) स्तः
(vi) शिशुः दुग्धं ………. (पा-लुट्लकारे)
(क) पिबिष्यति
(ख) पास्यतः
(ग) पास्यति
(घ) पिबिष्यसि
उत्तर:
(ग) पास्यति
(vii) भोजः एकः प्रतापी राजा …… (अस्-लङ्लकारे)
(क) अस्ति
(ख) अभवत्
(ग) आसीत्
(घ) भविष्यति
उत्तर:
(ग) आसीत्
(viii) मोहनः नवमकक्षायाः छात्रः ……. (अस् धातु-लट्लकारे)
(क) अस्ति
(ख) आसीत्
(ग) भविष्यति
(घ) अस्तु
उत्तर:
(क) अस्ति
(ix) अहं कार्यरतः ………… (अस्-लङ्लकारे)
(क) आस्व
(ख) आसम्
(ग) आस्व
(घ) आसी:
उत्तर:
(ख) आसम्
(x) श्वः रविवासरः …………….. | (भू धातु-लुट्लकारे)
(क) आसीत्
(ख) अस्ति
(ग) भवेत्
(घ) भविष्यति
उत्तर:
(घ) भविष्यति
प्रश्न 6.
कोष्ठकात् मूलधातुं गृहीत्वा तस्य उचितधातुरूपैः वाक्यानि पूरयत।
(कोष्ठक से मूल धातु लेकर उसके उचित धातु रूपों से वाक्यों को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentences with the suitable verb-stems from the bracket.)
(i) आवाम् स्वास्थौ ………… (अस, विधिलिङ्)
(ii) सेवकाः भृशं प्रयत्न …….. (कृ, लट)
(iii) ते पुस्तकम् ………… (पठ, लट्)
(iv) सः गुरुजनान् ………… (सेव्, लुट्)
उत्तर::
(i) स्याव
(ii) कुर्वन्ति
(iii) पठतः
(iv) सेविष्यते
प्रश्न 7.
निम्न रेखाङ्कितानाम् क्रियाणाम् उचितं वचनं लिखत।
(निम्न रेखांकित क्रियाओं के उचित वचन लिखिए।
Write suitable number of underline verbs.)
(i) वयं कुत्र स्मः?
(ii) त्वम् पठसि।
(ii) सः गुरुजनान् सेविष्यते।
(iv) यूयम् स्वकार्यं अकुरुत।
उत्तर::
(i) बहुवचनम्
(ii) एकवचनम्
(iii) एकवचनम्
(iv) बहुवचनम्
प्रश्न 8.
कोष्ठकात् मूलधातुं गृहीत्वा तस्य उचितधातु रूपै वाक्यानि पूरयत।
(कोष्ठक से मूलधातु लेकर उसके उचित धातु रूपों से वाक्य को पूरा कीजिए।)
(Complete the sentences with the suitable verb-stems form the bracket.)
1. सञ्जयः कस्मिन् विद्यालये ………? (पठ्-लङ्)
(क) अपठत्
(ख) पठति
(ग) पठिष्यति
(घ) पठतु
उत्तर:
(क) अपठत्
2. धृतराष्ट्रस्य शतं पुत्राः …………। (अस्-लङ)
(क) आसीत्
(ख) आस्ताम्
(ग) आसन्
(घ) आसी:
उत्तर:
(ग) आसन्
3. त्वम् दुग्धं किमर्थं न ………… । (पा-विधिलिङ्)
(क) पिबेत
(ख) पिबेः
(ग) पिबेताम्
(घ) पिबेम्
उत्तर:
(ख) पिबेः
4. बालकाः कोलाहलम् न …. ……….(कृ-लोट)
(क) कुर्वन्तु
(ख) कुरुतु
(ग) करोतु
(घ) कुर्युः
उत्तर:
(क) कुर्वन्तु
5. युवाम् संस्कृतम् ………….। (पठ्-लोट)
(क) पठतु
(ख) पठेताम्
(ग) पठतम्
(घ) पठताम्
उत्तर:
(ग) पठतम्
6. तौ माता-पितरौ प्रणाम …। (कृ-लोट)
(क) कुरुत
(ख) कुरुः
(ग) कुरुताम्
(घ) कुरुतः
उत्तर:
(ग) कुरुताम्
7. त्वम् प्रतिदिनं फलरसं ………। (पा—विधिलिङ्)
(क) पिबेः
(ख) पिबेत
(ग) पिबेसु
(घ) पिबताम्
उत्तर:
(क) पिबेः
8. वयम् प्रातः व्यायाम ………………… । (कृ-विधिलिङ्)
(क) कुर्यात
(ख) कुर्याः
(ग) कुर्याताम्
(घ) कुर्याम
उत्तर:
(घ) कुर्याम
9. युवाम् स्वपाठान् …………. । (पठ्-विधिलिङ)
(क) पठेतम्
(ख) पठेताम्
(ग) पठेयुः
(घ) पठेत
उत्तर:
(क) पठेतम्
10. कार्यम् अधुना एव …….। (कृ-विधि)
(क) कुर्यात्
(ख) कुर्यात
(ग) कुर्युः
(घ) करवाणि
उत्तर:
(क) कुर्यात्
11. चत्वारि दिनानि यावत् त्वं कुत्र …… । (अस्-लङ्)।
(क) आस्ताम्
(ख) आसीत्
(ग) आस्व
(घ) आसी:
उत्तर:
(घ) आसी:
12. श्रवणः पितरं ………..। (सेव्–लट)
(क) सेवामहे
(ख) सेवेथे
(ग) सेवते
(घ) सेवावहे
उत्तर:
(ग) सेवते
13. अहं दुग्धं न …………. (पा-लुट)
(क) पास्यसि
(ख) पास्यामि
(ग) पास्यतः
(घ) पास्यथ
उत्तर:
(ख) पास्यामि
14. भारतं ग्रामाणां देशः …………….. । (अस्-लट्)
(क) अस्ति
(ख) असि
(ग) अस्मि
(घ) सन्ति
उत्तर:
(क) अस्ति
15. शिष्टाः बालकाः सदा अध्यापकान् … (सेव-लट)
(क) सेवथे
(ख) सेवन्ते
(ग) सेवसे
(घ) सेवावहे
उत्तर:
(ख) सेवन्ते
प्रश्न 9.
स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
(मोटे शब्दों को आधार मानकर उचित लकार लिखिए।)
(Write original letter of the bold words.)
1. त्वम् मम मित्रम् असि।
(क) लोट
(ख) लट
(ग) विधिलिङ्
(घ) लृट।
उत्तर:
(ख) लट
2. बालकाः कोलाहलम् न कुर्वन्तु।
(क) लोट
(ख) लृट्
(ग) लट्
(घ) विधिलिङ
उत्तर:
(ग) लट्
3. तौ जलं पिबतः।
(क) लोट
(ख) विधिलिङ्
(ग) लट्
(घ) लृट्
उत्तर:
(ग) लट्
4. लोभं मा कुरुत।
(क) विधिलिङ्
(ख) लोट
(ग) लट
(घ) लङ्
उत्तर:
(ख) लोट
5. बालकाः पठन्तु।
(क) लोट
(ख) विधिलिङ्
(ग) लट्
(घ) लृट
उत्तर:
(क) लोट
प्रश्न 10.
निम्न स्थूलपदानां शुद्धं वचनम् अधस्तात् पदेभ्यः चित्वा लिखत।।
(निम्न मोटे छपे शब्दों के वचन नीचे लिखे पदों में से चुनकर लिखिए।)
(Write original letter of the bold words.)
1. त्वं रामायणम् अपठः।
(क) द्विवचनम्
(ख) एकवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(ख) एकवचनम्
2. राष्ट्रसवको असाव।
(क) द्विवचनम्
(ख) बहुवचनम्
(ग) एकवचनम्
उत्तर:
(क) द्विवचनम्
3. कम् अध्यायम् पठसि।
(क) द्विवचनम्
(ख) बहुवचनम्
(ग) एकवचनम्
उत्तर:
(ग) एकवचनम्
4. भारते अशोकः नाम्ना नृपः आसीत्।
(क) द्विवचनम्
(ख) एकवचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तर:
(ख) एकवचनम्
5. निजकार्यं कुरु।
(क) बहुवचनम्
(ख) एकवचनम्
(ग) द्विवचनम्
उत्तर:
(ख) एकवचनम्