Class 9 Sanskrit Chapter 7 Question Answer उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्

We have given detailed Class 9 Sanskrit Solutions and Class 9th Sanskrit Sharada Chapter 7 Question Answer उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् NCERT Solutions come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Class 9 Chapter 7 Question Answer उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्

Class 9 Sanskrit Ch 7 Question Answer NCERT Solutions उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्

उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् प्रश्न उत्तर कक्षा 9

१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत ।

(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)

(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति ?
(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते?
(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्?
(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान्?
(ङ) प्राज्ञः किं – किं चिन्तयेत् ?
(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?
(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?
उत्तर:
(क) नरस्य वृत्तं आदित्यचन्द्रौ, द्यौ भूमिः आपः हृदयं यमः अहः रात्रिः उभे सन्ध्ये धर्मः च जानन्ति ।
(ख) धर्मबुद्धयः मातृवत्परदारेषु परद्रत्येषु लोष्ठवत् सर्वभूतेषु आत्मवत् वीक्षन्ते।
(ग) येन देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्। धरणीपीठे भ्रमता तस्य जमनः फलं व्यर्थम् ।
(घ) पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान्- तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तत् धनं मयि स्थिरं तिष्ठति अन्यथा अस्माकं प्राणै: सह यास्यति ।
(ङ) प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत् तथा अपायं च चिन्तयेत् ।
(च) मानवः यावत् भूमौ देशात् देशान्तरं व्रजति तावत् सः विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ।
(छ) पापबुद्धिना चिन्तितं यत् अहं तावान्मूर्खो दरिद्रतया पीडतश्च । अत एनं धर्मुबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस् आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।

२. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरु ।

(निम्नलिखित वाक्यों में स्थूलाक्षर पदों को आश्रय मानकर प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)

(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।
(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ।
(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।
(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि ।
उत्तर:
(क) कम्
(ख) कुत्र
(ग) कदा
(घ) कीदृशा:
(ङ) केन

३. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति, इति लिखत।

(निम्नलिखित वाक्य किसने किसके प्रति कहे, यह लिखिए |)

उत्तर:
कः – कं प्रति
(क) पिता – पापबुद्धिं प्रति
(ख) धर्माधिकारी – धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं प्रति
(ग) पापबुद्धिः – धर्मबुद्धिं प्रति
(घ) धर्मबुद्धिः – पापबुद्धिं प्रति
(ङ) पापबुद्धेः पिता – जनान्/धर्माधिकारीं प्रति

४. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत।

(उदाहरण के अनुसार भूतकाल के वाक्यों को वर्तमान काल के वाक्यों में परिवर्तित कीजिए ।)

भूतकालिकवाक्यानि – वर्तमानकालिकवाक्यानि
उदाहरणम्- भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान्। – भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति ।
(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। – ………………..
(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्। – ………………..
(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्। – ………………..
(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्। – ………………..
(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः। – ………………..
उत्तर:
(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति ।
(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति ।
(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति।
(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति ।
(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति ।

५. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत ।

(श्लोक के भावार्थ में कोष्ठक से समुचित पद चुनकर रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए।)

(क) सूर्यः चन्द्रः …….. अग्निः आकाशः भूमिः जलं …… यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं …… ‘जानन्ति । अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः । (व्यवहारं/पवन: हृदयं)
(ख) यः ……. न अटति, विविधदेशानां संस्कृती: ……. च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म ……… भाति । (भाषा:/व्यर्थं/अन्यदेशेषु)
(ग) सज्जनाः सर्वासु नारीषु …….. ‘इव, अन्येषां ……. मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च ……. इव चिन्तयन्ति । (द्रव्येषु/स्वयम्/मातरः)
(घ) बुद्धिमान् मनुष्यः …….. मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य …… च ……. । (कौशलानि / कार्यसाधनस्य/जानीयात्)
उत्तर:
(क) पवन:, हृदयं, व्यवहारं
(ख) अन्यदेशेषु, भाषाः, व्यर्थं
(ग) मातरः, द्रव्येषु, स्वयम्
(घ) कार्यसाधनस्य, कौशलानि, जानीयात्

६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत ।

(उदाहरण देखकर निम्नलिखित पदों का विग्रह अथवा मिलान कीजिए।)

उदाहरणम् अर्थोपार्जनम् – अर्थस्य उपार्जनम्
(क) गुरुजनाज्ञया – ……………
(ख) वनदेवता – ……………
(ग) …………… – वित्ताभावात्
(घ) बुद्धिप्रभावेण – ………….
(ङ) ……… – धरण्याः पीठे
(च) राजकुले – ……………
उत्तर:
(क) गुरुजनाज्ञया – गुरुजनानाम् आज्ञा
(ख) वनदेवता – वनस्य देवता
(ग) वित्तस्य अभावात् – वित्तस्य अभावात्
(घ) बुद्धिप्रभावेण – बुद्धेः प्रभावेण
(ङ) धरणिपीठे – धरण्याः पीठे
(च) राजकुले – राज्ञः कुले

७. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत ।

(निम्नलिखित वाक्यों को कथा क्रमानुसार पुन: लिखिए |)

(क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।
(ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ ।
(ग) द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ ।
(घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
(ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
(च) राजपुरुषाः पापुबुद्धि दण्डितवन्तः।
उत्तर:
कथाक्रमानुसारम् उत्तरम्
(घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
(ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ ।
(ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
(ग) द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावत् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
(क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति ।
(च) राजपुरुषाः पापबुद्धि दण्डितवन्तः।

स्वाध्यायान्मा प्रमदः

1. पञ्चतन्त्रम् पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते। अस्य ग्रन्थस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति। पशुपक्षिणां कथामाध्यमेन नीतिशास्त्रस्य गहनतत्त्वमपि सरलतया अत्र शिक्षितम् । अस्मिन् ग्रन्थे कथाः पञ्चसु तन्त्रेषु विभक्ताः सन्ति ।
यथा-मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकं चेति। प्रस्तुतकथा मित्रभेदः इति प्रथमतन्त्रात् स्वीकृता।

2. क्तवतुप्रत्ययः भूतकालार्थे कर्तरि धातोः क्तवतुप्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। क्तवतुप्रत्ययान्तपदांनि विशेषणपदत्वेन प्रयुज्यन्ते । कर्तृपदानुसारं क्तवतुप्रत्ययान्तपदानां लिङ्गवचननिर्धारणं भवति ।
यथा-

उदाहरणवाक्यानि
(क) ह्यः शिक्षकः पञ्च श्लोकान् पाठितवान्।
(ख) गतशनिवासरे छात्राः विद्यालयपरिसरे स्वच्छतां कृतवन्तः।
(ग) माता प्रातः स्वल्पाहारं दत्तवती ।
(घ) गतवर्षे वार्षिकोत्सवे नवमकक्षायाः छात्राः नाटके अभिनीतवन्तः। (ङ) गतसप्ताहे वयं जयपुरं गतवन्तः ।

3. तत्पुरुषसमासः द्वयोः पदयोः, अनेकेषां पदानां वा एकपदीकरणं भवति समासः। तत्पुरुषसमासे उत्तरपदस्य प्रधानता भवति । यस्य पदस्य क्रियया सह सम्बन्धः भवति तत् पदं प्रधानम् इत्युच्यते। पूर्वपदस्य विभक्तीनां लोपः क्रियते । यस्याः विभक्ते: लोपं कृत्वा पदमेलनं भवति तन्नाम्ना एव तस्य तत्पुरुष समासस्य नाम भवति ।
यथा-
शरणम् आगतः-शरणागतः – द्वितीयातत्पुरुषः
सुखेन अन्वितः – सुखान्वितः – तृतीयतत्पुरुषः
छात्रेभ्यः हितम् – छात्रहितम् – चतुर्थीतत्पुरुषः
रोगात् भयम्–रोगभयम् – पञ्चमीतत्पुरुषः
देशस्य भक्त:- देशभक्तः – षष्ठीतत्पुरुषः
कार्ये कुशलः- कार्यकुशलः – सप्तमीतत्पुरुषः

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

१. पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत। तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत ।
२. कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु ।

Class 9th Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Question Answer

संस्कृत कक्षा 9 पाठ 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् के प्रश्न उत्तर

प्रश्न 1.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत ।
(निम्नलिखित नाट्यांशों को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए |)

नाट्यांशः 1

कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म । अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च । अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति । अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह
पापबुद्धिः – भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा ‘बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्’ इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ?

I. एकपदेन उत्तरत। (एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. धर्मबुद्धिः पापबुद्धिः कुत्र वसतः स्म ?
2. मूर्खः दरिद्रः च कः आसीत्?
3. पापबुद्धिः कं नीत्वा विदेशं गच्छति?

उत्तर:

1. कस्मिंश्चिद्देशे
2. पापबुद्धिः
3. धर्मबुद्धि

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. ‘यदा भवान् वृद्धः भवति’ – केन उक्तम् ?
2. पापबुद्धिना किं चिन्तितम् ?
3. अस्य आश्रयणेन किं सम्पादयति?

उत्तर:

1. इयं वाक्यं पापबुद्धिना उक्तम् ।
2. पापबुद्धिना चिन्तिम् – यदहं तावन्मूर्खो पीडितश्च ।
3. अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्’ अत्र क्रियापदं किमस्ति ?
2. ‘कस्मिंश्चिद्देशे’ पदे विशेष्यपदं किम् अस्ति ?

अथवा

1. ‘भवति’ क्रियापदस्य कर्तृपदं लिखत ।
2. ‘यदहं तवान्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च’ अत्र ‘अहं’ सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ?

उत्तर:

1. कृतम्
2. देशे

अथवा

1. भवान्
2. पापबुद्धये

नाट्यांश: 2
धर्मबुद्धिः भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद । धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि ।
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ।।
(एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)
धर्माधिकारी – ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः । अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति । अतः प्रातः काले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। तत्रैव निर्णयः भविष्यति।
(अत्रान्तरेपापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्)
पापबुद्धिः – तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः । भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति ।

I. एकपदेन उत्तरत। (एक पद में उत्तर दीजिए।)

1. चौरकर्म न करोति ?
2. के सर्वे आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते ?
3. पापबुद्धिः गृहं गत्वा कं प्रबोधितवान्?

उत्तर:

1. धर्मबुद्धिः
2. धर्मबुद्धयः
3. स्वजनकम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्णवाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. अस्माकं प्राणैः सह किं आस्यति ?
2. कः एव न्यायस्य निर्णयं करिष्यति ?
3. पापबुद्धिः कस्य अर्थः चोरित: ?

उत्तर:

1. अस्माकं प्राणैः सह धनमपि यास्यति।
2. न्यायस्य निर्णयं ‘वनदेवतया’ करिष्यति ।
3. पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभूतः

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘सायंकाले’ पदस्य कि विपर्यपदं गद्यांशे प्रयुक्तम् ?
2. ‘स्त्रीवत्’ पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत् ।

अथवा

1. “तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति”- अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किमस्ति ?
2. ‘प्रभुतं अर्थ:’ अत्र विशेषणपदं किमस्ति ?

उत्तर:

1. प्रात:काले
2. मातृत्व्

अथवा

1. वनदवेता
2. प्रभूतं

नाट्यांशः 3
धर्मबुद्धिः – इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि (तथा करोति) (अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः) ततश्च
जनाः – (साश्चर्यम्) भोः ! किमिदम्? किमिदम् ?
पिता पापबुद्धेः – एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)
धर्माधिकारी – एष पापबुद्धिः दण्डनीयः (राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च)
सर्वे जनाः – भो धर्मबुद्धे! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम्-उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. ‘नाहं चोरितवान्’ केन उक्तम् ?
2. कः विलपन बहिरागतः ?
3. एतत् सर्वं कस्य चेष्टितम् ?

उत्तर:

1. धर्मबुद्धिः
2. पाबुद्धिपिता
3. पापबुद्धेः

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. प्राज्ञः कः चिन्त्येत्?
2. राजपुरुषाः कं दण्डितवन्तः ?
3. पापबुद्धेः कस्मात् पिता वलिनां घातितः?

उत्तर:

1. ज्ञात: उपायं तथापायं च चिन्तयेत् ।
2. राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धि दण्डितवन्तः
3. काण्डाद् अर्धशरीरं ‘पितुः’ दग्धम् ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. “इदं मिथ्या भाषितमस्ति ।” – अत्र विशेषणपदं किमस्ति ?
2. ‘अग्निना’ पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत?

अथवा

1. ‘करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः’ अत्र क्रियापदं किमस्ति ?
2. “भो धर्मबुद्धे! त्वया सम्यक् कृतम्” अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किमस्ति ?

उत्तर:

1. इदम्
2. वसिना

अथवा

1. आगतः
2. धर्मबुद्धेः

अन्वयपूर्तिः

प्रश्न 2.
मञ्जूषात् समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत ।
(मंजूषा से समुचित पद चुनकर निम्नलिखित श्लोकों के अन्वय को पूर्ण करके पुन: लिखिए |)

(क) देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ।।
अन्वयः येन (i) ………. पीठे भ्रमता देशान्तरेषु बहुविधभाषा वेषादि (ii) ………… तस्य (iii) ………. फलं (iv) …….. (भवति)।
मञ्जूषाः न ज्ञातम्, धरणी, व्यर्थम्, जन्मनः।
उत्तर:
(i) धरणी
(ii) न ज्ञातम्
(iii) जन्मन:
(iv) व्यर्थम्

(ख) विद्यां विरं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्।
यावद् व्रति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः।।
अन्वयः मान (i) ……… विद्यां वित्तं (ii) ……… सम्यक् न (iii) ……. यावत् हृष्टः भूमौ देशाद् (iv) …….. न प्रजति ।
मञ्जूषं तावत्, अप्राप्नोति, देशान्तरं, शिल्पं ।
उत्तर:
(i) तावत्
(ii) शिल्पं
(iii) अप्राप्नोति
(iv) देशान्तरं

भावार्थपूर्तिः

प्रश्न 3.
मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत।
(मंजूषा की सहायता से श्लोक के भावार्थ में रिक्त स्थानों को पूरा करके पुनः लिखिए |)

(क) मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ।।
भावार्थ: यः पुरुषः परस्त्रीं (i) ……….. मन्यते, परधनं लोष्ठवत् (ii) …………… ‘मन्यते तथा च सर्वप्राणनिः आत्मवत् (iii) ………. स एव धार्मिकबुद्धिमान् (iv) …….. कथ्यते ।
मञ्जूषाः मातेव पश्यति, तुच्छं, जनः।
उत्तर:
(i) मातेव
(ii) तुच्छं
(iii) पश्यति
(iv) जन:

(ख) आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्।।

भावार्थ: आदित्यः, चन्द्रमा, वायु: (i) ……… आकाशः, भूमिः, जलम्, हृदयम्, यम: (ii) ……. रात्रि: तथा संध्याकाल द्वयम्-एते सर्वे अपि मनुष्यस्य व्यवहारं, (iii) …….. च सम्यक् जानन्ति, धर्मः एव मनुष्यस्य वृत्तं (iv) ……… करोति ।
मञ्जूषाः दिनं, आचरणं, निश्चितं, अग्निः ।
उत्तर:
(i) अग्निः
(ii) दिन
(iii) आचरणं
(iv) निश्चितं

प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

प्रश्न 4.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)

1. सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः ।
2. अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः ।
3. तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति ।
4. मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति ।
5. प्रातः काले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्।
6. कस्मिंश्चिदेशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसति स्म ।

उत्तर:

1. केन
2. कुत्र
3. कः
4. के
5. कदा
6. कुत्र

प्रसङ्गानुसारं शब्दार्थाः

प्रश्न 5.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् अर्थरूपं चयनं कुरुत।
(रेखांकित पदों के प्रसंग के अनुसार अर्थरूप का चयन कीजिए ।)

(i) मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्।
(क) दिवसे
(ख) विघ्नम्
(ग) लगुड़म्
(घ) पाषाणखण्डवत्
उत्तर:
(घ) पाषाणखण्डवत्

(ii) उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञः तथा अपापयम् च चिन्तयेत् ।
(क) वने
(ख) विघ्नम्
(ग) जलम्
(घ) दिवसे
उत्तर:
(ख) विघ्नम्

(iii) मया धर्मबुद्धेः प्रभूतं अर्थ: चोरितः ।
(क) गच्छति
(ख) अत्यधिकं
(ग) प्रकाशं
(घ) समग्रम्
उत्तर:
(ख) अत्यधिकं

कथापूर्ति कुरुत-

प्रश्न 6.
अधोलिखितानां कथां मञ्जूषायाः सहायतया पूरयित्वा पुनः लिखत ।
(निम्नलिखित कथा को मंजूषा की सहायता से पूर्ण करके पुन: लिखिए।)

तात! अस्ति (i) ……… महाशमी नाम वृक्षः । तस्मिन् (ii) ………… अस्ति। तत्र भवान्साम्प्रतमेव (iii) ……… । ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय (iv) …….।, तदा भवता वक्तव्यं यद् (v) ……… इति (vi) ……..।
मञ्जूषा चौरः, निवेदयामि, महाकोटरम्, वनप्रदेशे, प्रविशतु, धर्मबुद्धिः ।
उत्तर:
(i) वनप्रदेशे
(ii) महाकोटरम्
(iii) प्रविशतु
(iv) निवेदयामि
(v) धर्मबुद्धिः
(vi) चौर: