Class 9 Sanskrit Chapter 6 Question Answer मनःपूतं समाचरेत्

We have given detailed Class 9 Sanskrit Solutions and Class 9th Sanskrit Sharada Chapter 6 Question Answer मनःपूतं समाचरेत् NCERT Solutions come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Class 9 Chapter 6 Question Answer मनःपूतं समाचरेत्

Class 9 Sanskrit Ch 6 Question Answer NCERT Solutions मनःपूतं समाचरेत्

मनःपूतं समाचरेत् प्रश्न उत्तर कक्षा 9

१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत ।

(नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए |)

(क) लोकः कस्य आचरणम् अनुकरोति ?
(ख) कीदृशी वाणी वक्तव्या?
(ग) लक्ष्मी कम् उपैति?
(घ) उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति ?
(ङ) धर्मस्य लक्षणानि कानि ?
(च) सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?
(छ) सम्पदः कं वृणते?
उत्तर:
(क) लोक: श्रेष्ठजनस्य आचरणम् अनुकरोति ।
(ख) सत्यपूतां वाणी वक्तव्या ।
(ग) लक्ष्मी उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति।
(घ) उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य विघ्नैः पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः कार्यं न परित्यजन्ति ।
(ङ) धृति:, क्षमा, दम:, अस्तेयं शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः, धीः, विद्या, सत्यम्, अक्रोधः च धर्मस्य दश लक्षणानि सन्ति ।
(च) सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति ।
(छ) सम्पदः विमृश्यकारिणं वृणते ।

२. अधोलिखितेषु श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत।

(निम्नलिखित श्लोकों के अंश में रिक्त स्थानों को पूर्ण कीजिए ।)

(क) ……………… परमापदां पदम्।
(ख) सन्तः ………… अन्यतरद् भजन्ते।
(ग) दैवं निहत्य कुरु …………. आत्मशक्त्या।
(घ) स यत् ………… कुरुते ।
(ङ) धीर्विद्या सत्यमक्रोधो ………… धर्मलक्षणम्।
उत्तराणि
(क) सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः
(ग) पौरुषम्
(ख) परीक्ष्य
(घ) प्रमाणं
(ङ) दशकं

३. रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।

(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न – निर्माण कीजिए |)

(क) नीचैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते।
(ख) सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति ।
(ग) वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
(घ) लक्ष्मीः पुरुषसिंहम् उपैति ।
(ङ) सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते ।
(च) क्रियां सहसा न विदधीत ।
उत्तर:
(क) कै:
(ख) कस्मात्
(ग) कीदृशं
(घ) कम्
(ङ) के
(च) काम्

४. अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत ।

(निम्नलिखित श्लोक को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर लिखिए | )

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत् ।।

(क) अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम् ?
(ख) कं न्यसेत् ?
(ग) कीदृशं पादं न्यसेत् ?
(घ) द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?
(ङ) किं पिबेत्?
(च) कीदृशं जलं पिबेत् ?
(छ) तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?
(ज) कां वदेत्?
(झ) कीदृशीं वाणीं वदेत् ?
(ञ) चतुर्थं किं क्रियापदम् अस्ति ?
(ट) कथं समाचरेत्?
उत्तर:
(क) न्यसेत्।
(ख) पादं न्यसेत्।
(ग) दृष्टिपूतं पादं न्यसेत् ।
(घ) पिबेत्
(ङ) जलं पिबेत्।
(च) वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
(छ) वदेत्।
(ज) वाचम् वदेत्।
(झ) सत्यपूतां वाणीं वदेत् ।
(ञ) समाचरेत्।
(ट) मनःपूतं समाचरेत्।

५. मञ्जूषातः पदानि चित्वा भावार्थेषु रिक्तस्थानानि पूरयत ।

(मंजूषा से पदों को चुनकर भावार्थ में रिक्त स्थानों को पूर्ण कीजिए।)
मञ्जूषा बुद्धिः, लक्ष्यं, पुरुषस्य, अभिप्रायं धीराः, नूतनम् ।

(क) लक्ष्मीः प्रयत्नशीलस्य पराक्रमिणः ………. समीपं स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु ‘विधिः एव बलीयान्’ इति वदन्ति । ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव ……..। प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि ……… न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु।
(ख) पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव ……… अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति । येषां ………. पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणानन्तरम् एव उत्तमं स्वीकुर्वन्ति । किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् …….. श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते।
उत्तर:
(क) पुरुषस्य, धीराः, लक्ष्यम्।
(ख) नूतनम्, बुद्धिः, अभिप्रायं ।

६. श्लोकानाम् अन्वयेषु रिक्तस्थानानि पूरयत ।

(श्लोकों के अन्वय में रिक्त स्थानों को पूर्ण कीजिए ।)

(क) सर्वाः ……… अभ्यासेन (सिध्यन्ति) । …….. कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) …….. (सिध्यति) । अभ्यासस्य …….. किम् (अस्ति)?
(ख) श्रेष्ठः यत् यत् ……… इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् ……… कुरुते, लोकः तत् …….।
उत्तर:
(क) क्रियाः, सकलाः, अभ्यासात्, दुष्करम्।
(ख) आचरति, प्रमाणं, अनुवर्तते ।

७. यथोचितं मेलनं कुरुत ।

(उचित मिलान कीजिए ।)

उत्तर:
(क) पुराणमित्येव न साधु सर्वम् – (iv) मालविकाग्निमित्रम्
(ख) प्रारभ्य चोत्तमजना: न परित्यजन्ति – (iii) नीतिशतकम्
(ग) यद्यदाचरति श्रेष्ठः – (v) श्रीमद्भगवद्गीता
(घ) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् – (i) मनुस्मृति:
(ङ) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी: – (ii) पञ्चतन्त्रम्

८. रेखाङ्कितेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कुरु ।

(रेखांकित पदों में संधि-विच्छेद कीजिए ।)

यथा- यो बहून्यपि साधयेत् ‘बहूनि + अपि
(क) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् ।
……… + ……………..
(ख) पुराणमित्येव न साधु सर्वम्।
……… + ……………..
(ग) विघ्नैः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः।
……… + ……………..
(घ) प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।
……… + ……………..
(ङ) विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
……… + ……………..
(च) लोकस्तदनुवर्तते।
……… + ……………..
(छ) सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते ।
……… + ……………..
उत्तर:
(क) दमः + अस्तेयम्
(ख) पुराणम् + इति + एव
(ग) पुन: + अपि
(घ) च + उत्तमजना:
(ङ) विघ्नविहिताः + विरमन्ति
(च) लोक: + तत् + अनुवर्तते
(छ) परीक्ष्य + अन्यतरत् + भजन्ते

९. अत्र कतिचन विग्रहवाक्यानि दत्तानि सन्ति । तेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत ।

(यहाँ कुछ विग्रह वाक्य दिए गए हैं। उनके समस्त पदों को पाठ से चुनकर लिखिए |)

विग्रहवाक्यानि – समस्तपदानि
यथा मनसा पूतं समाचरेत् – मनः पूतम्
(क) विघ्नैः विहताः (कार्यात्) विरमन्ति – …………………
(ख) वस्त्रेण पूतं जलं पिबेत् । – …………………
(ग) पुरुषः सिंहः इव तम् उपैति लक्ष्मीः। – …………………
(घ) उत्तमाः जनाः न परित्यजन्ति । – …………………
(ङ) न विवेकः परमापदां पदम्। – …………………
उत्तर:
(क) विघ्नविहता:
(ख) वस्त्रपूतं
(ग) पुरुषसिंहम्
(घ) उत्तमजना:
(ङ) अविवेकः

स्वाध्यायान्मा प्रमद:

अधोलिखितां सारिणीं पठित्वा भारतीय – ज्ञान – परम्परा – विषये, कवीनां कालविषये च जानीत ।

यस्तु क्रियावान् मनुज: स विद्वान्

१. पाठे आगतेषु सुभाषितेषु कानि – कानि जीवनमूल्यानि सन्ति ? तानि जीवनमूल्यानि अधिकृत्य पञ्च पञ्च सुभाषितानि सङ्गह्णीत। तेषां सन्दर्भग्रन्थानां नामानि अपि लिखत ।
२. दृष्टिपूतं, वस्त्रपूतं, सत्यपूतं च आचरणं कथं भवेत् इति विषये स्वस्य अनुभवं कक्षायां कथयत ।

Class 9th Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् Question Answer

संस्कृत कक्षा 9 पाठ 6 मनःपूतं समाचरेत् के प्रश्न उत्तर

प्रश्न 1.
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत |
(निम्नलिखित पद्यांशों को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)

श्लोकः 1
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत् ।।
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए।)

1. दृष्टिपूतं किं न्यसेत् ?
2. वस्त्रपूतं किं पिबेत् ?
3. कीदृशी वाचं वदेत् ?

उत्तर:

1. पादं
2. जलं
3. सत्यपूतां

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. कीदृशम् आचरणं करणीयम् ?
2. धर्मलक्षणं के-के सन्ति?
3. धर्मस्य लक्षणानां सङ्ख्या कियती अस्ति?

उत्तर:

1. मनः पूतम् आचरणम् करणीयम् ।
2. धृतिः क्षमां, दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रिनिग्रहः धीः विद्या सत्यम् अक्रोधो धर्मलक्षणं सन्ति ।
3. दशकं धर्मलक्षणम् धर्मस्य लक्षणानां सन्ति ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. मनः पूतं समाचरेत्’ अत्र क्रियापदं किमस्ति ?
2. ‘असत्यम्’ पदस्य विलोमपदम् किम् अस्ति ?

अथवा

1. ‘वाणीम् ‘ पदस्य पर्यायपदं किम् अस्ति ?
2. ‘दशकं धर्मलक्षणम्’ अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम् अस्ति?

उत्तर:

1. समाचरेत्
2. सत्यम्

अथवा

1. वाचम्
2. धर्मलक्षणम्

श्लोक: 2
यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।।
अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम् ।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. सः किं कुरुते ?
2. श्रेष्ठपुरुषस्य अनुसरणं कः करोति ?
3. सर्वाः क्रियाः केन सिध्यन्ति ?

उत्तर:

1. यत्प्रमाणं
2. लोक:
3. अभ्यासेन

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. अभ्यासात् किं साध्यम् भवति ?
2. सकलाः कलाः कस्मात् प्राप्यते ?
3. उत्तमप्रमाणानि कः स्थापयति ?

उत्तर:

1. अभ्यासात् ‘ध्यानमौनादि’ साध्यं भवति।
2. सकलाः कलाः अभ्यासात् प्राप्यते ।
3. श्रेष्ठ: पुरुष: उत्तमं प्रमाणानि स्थापयति।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘स यत्प्रमाणं कुरुते अत्र क्रियापदं किमस्ति ?
2. ‘क्रिया सर्वा:’ अत्र विशेषणपदं किमस्ति ?

अथवा

1. ‘सुकरम्’ पदस्य विलोमपदं किम् पद्यांशे प्रयुक्तम् ?
2. ‘संसारः’ पदस्य पर्यायपदं पद्यांशे किं प्रयुक्तम् ?

उत्तर:

1. कुरुते
2. सर्वा:

अथवा

1. दुष्करम्
2. लोक:

श्लोकः 3
पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ।।
सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः।।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. मूढः कीदृशः भवति ?
2. सहसा किं न कुर्यात् ?
3. अविवकं केषां पदं भवति ?

उत्तर:

1. परप्रत्ययनेयबुद्धिः
2. क्रियाम्
3. आपदाम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. के परीक्ष्यान्यद् भजन्ते ?
2. सम्पदः कम् वृर्णते ?
3. काव्यं नवमिति कीदृशं न भवति ?

उत्तर:

1. सन्तः परीक्ष्यान्यद् भजन्ते ।
2. विमृश्यकारणिं गुणलुब्धाः स्वमेव सम्पदः वृणते ।
3. काव्यं नवमिति अवद्यम् न भवति।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘कुर्यात्’ पदस्य पर्यायपदं पद्यांशे किम् प्रयुक्तम् ?
2. ‘विवेक’ पदस्य विलोमपदं पद्यांशे किमस्ति ?

अथवा

1. ‘परमापदां’ अत्र विशेषणपदं किमस्ति ?
2. ‘सहसा विदधीत न क्रियाम्’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किमस्ति ?

उत्तर:

1. विदधीत्
2. अविवेकः

अथवा

1. परम्
2. विदधीत

अन्वयपूर्तिः

प्रश्न 2.
मञ्जूषात् समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत ।
(मंजूषा से समुचित पद चुनकर निम्नलिखित श्लोकों के अन्वय को पूर्ण करके पुनः लिखिए | )

(क) यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते।।
अन्वयः श्रेष्ठ यत् यत् (i) ……… इतरः जनः तत् तत् (ii) ……. (आचरति)। सः यत् प्रमाणं कुरुते, (iii) …….. तत् (iv)……………..।
मञ्जूषा आचरति, लोकः, अनुवर्तते, एव।
उत्तर:
(i) आचरति
(ii) एव
(iii) लोक:
(iv) अनुवर्तते

(ख) अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम्।।
अन्वयः सर्वाः क्रिया: (i) ……… (सिध्यन्ति) सकलाः (ii) ……… अभ्यासात् (सिध्यन्ति) । ध्यानमौनादि अपि (iii) …… (सिध्यति ) । अभ्यासस्य (iv) ……. किम् (अस्ति)?
मञ्जूषा अभ्यासेन, दुष्करम्, अभ्यासात्, कलाः ।
उत्तर:
(i) अभ्यासेन
(ii) कला:
(iii) अभ्यासात्
(iv) दुष्करम्

भावार्थ: पूर्ति

प्रश्न 3.
मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत |
(मंजूषा की सहायता से श्लोक के भावार्थ को रिक्त स्थानों में पूर्ण करके पुनः लिखिए |)

(क) सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ।।

भावार्थ: सहसा (i) ……. न कर्त्तव्यम्, यतः (ii) …….. विपत्तीनां कारणं भवति, ये (iii) ……… विचार्य कार्यं कुर्वन्ति, गुणेषु (iv) …….. सम्पदः स्वयं एव तान् वृणते।
मञ्जूषा कार्यं जनाः, आसक्ताः, अविवेकः ।
उत्तर:
(i) कार्यं
(ii) अविवेकः
(iii) जना:
(iv) आसक्ता:

(ख) प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारम्भ चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।
भावार्थः अस्मिन् श्लोके त्रयः जनाः वर्णिताः सन्ति, ये जनाः (i) ……… कार्यं न आरभन्ते, ते नीचजनाः कथ्यन्ते, ये जनाः कार्यं आरभ्य विघ्नैः पीडिता (ii) ……. विरमन्ति । ते मध्यमजनाः भवन्ति, परन्तु ये जनाः पुनः-पुनः प्रतिहन्य मानाः अपि (iii) ……… न परित्यजन्ति, ते (iv) ……. सन्ति ।
मञ्जूषा सन्तः, कार्यं, उत्तमजनाः, विघ्नभयात् ।
उत्तर:
(i) विघ्नभयात्
(ii) सन्त:
(iii) कार्यं
(iv) उत्तमजना:

प्रश्ननिर्माणं कुरुतः

प्रश्न 4.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)

1. मनुष्यं दृष्टिपूतं पादं न्यसेत् ।
   
2. दशकं धर्मलक्षणानि सन्ति ।
   
3. अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः ।
4. मनुष्यं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
5. अभ्यासात् सकलाः कलाः सिध्यन्ति।
   
6. अभ्यासाद् ध्यानमौनादि ।

उत्तर:

1. कीदृशं
2. कति
3. केन
4. कीदृशं
5. का:
6. कस्मात्

प्रसङ्गानुसारं प्रश्नाः

प्रश्न 5.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् अर्थरूपं चयनं कुरुत ।
(रेखांकित पदों के प्रसंग के अनुसार अर्थरूप का चयन कीजिए।)

(i) वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ।
(क) सम्पत्ति:
(ख) गुणानाम् अभिलाषिणः
(ग) सज्जना:
(घ) न कोऽपि
उत्तर:
(ख) गुणानाम् अभिलाषिणः

(ii) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः दैवेन देयमिति का पुरुषा वदन्ति ।
(क) भाग्येन
(ख) मूर्खेण
(ग) श्रमे
(घ) स्वीकुर्वन्ति
उत्तर:
(क) भाग्येन

(iii) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचं इन्द्रियनिग्रहः ।
(क) नियन्त्रणम्
(ख) मनसः
(ग) आशृयन्ते
(घ) पावित्र्यम्
उत्तर:
(घ) पावित्र्यम्

(iv) सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
(क) अतिक्रम्यः
(ख) भाग्यम्
(ग) देवस्य
(घ) कुर्यात्
उत्तर:
(घ) कुर्यात्

(v) स यत्प्रमाणं कुरुते लोकः स्तदनुवर्तते ।
(क) स्थानम्
(ख) संसार:
(ग) स्थापयेत्
(घ) अधमजनैः
उत्तर:
(ख) संसार:

(vi) स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तद् अनुवर्तते।
(क) अनुसरति
(ख) वाधिताः
(ग) शुद्धम्
(घ) पुरातनम्
उत्तर:
(क) अनुसरति

मेलनं कुरुत

प्रश्न 6.
सुमेलितं कुरुत ।
(सुमेलित कीजिए।)

उत्तर:
सूची (अ) – सूची (ब)
(i) स्थगनं कुर्वन्ति – (ग) विरमन्ति
(ii) आश्रयन्ते – (ख) वृणते
(iii) श्रमे – (क) यत्ने
(iv) शुचे: भाव: – (ङ) शौचम्
(v) स्वीकुर्वन्ति – (घ) भजन्ते