Class 9 Sanskrit Chapter 2 Question Answer सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः

We have given detailed Class 9 Sanskrit Solutions and Class 9th Sanskrit Sharada Chapter 2 Question Answer सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः NCERT Solutions come in handy for quickly completing your homework.

Sanskrit Class 9 Chapter 2 Question Answer सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः

Class 9 Sanskrit Ch 2 Question Answer NCERT Solutions सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः

सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः प्रश्न उत्तर कक्षा 9

१. एकपदेन उत्तरं लिखत ।

(एक पद में उत्तर लिखिए |)

(क) वास्तविकसुखस्य आधारः कः ?
(ख) कस्य अभावात् स्वकर्त्तव्यपालनं कठिनं भवति ?
(ग) स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ?
(घ) कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ?
(ङ) स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते ?
(च) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते ?
उत्तर:
(क) धर्मः
(ख) पर्याप्तधनस्य
(ग) त्रिविधः
(घ) अनैतिकः
(ङ) स्वाभिमानस्य

२. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत ।

(पूर्ण वाक्य में उत्तर लिखिए |)

(क) ‘सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः’ इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते?
(ख) सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ?
(ग) ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ?
(घ) जनः केन स्वावलम्बी भवति ?
(ङ) लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते?
उत्तर:
(क) ‘सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः’ इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कौटिलयस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते ।
(ख) सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवास:, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानाम् पूर्तये धनम् आवश्यकम् ।
(ग) ब्राह्मे मुहूर्ते धर्ममर्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ।
(घ) सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति ।
(ङ) लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते ।

३. वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत ।

(वाक्यों के साथ ग्रंथ का मिलान कीजिए |)

(क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । – १. गरुडपुराणम्
(ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् । – २. मनुस्मृतिः
(ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् । – ३. अर्थशास्त्रम्
(घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः । – ४. चाणक्यनीतिः
उत्तर:
(क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । – ४. चाणक्यनीतिः
(ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् । – १. गरुडपुराणम्
(ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् । – २. मनुस्मृतिः
(घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः । – ३. अर्थशास्त्रम्

४. रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरु ।

(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए ।)

(क) सुखस्य मूलं धर्मः ।
(ख) दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ।
(ग) सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् ।
(घ) अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ।
(ङ) संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिक सहायतां नापेक्षते ।
उत्तर:
(क) कस्य
(ख) कयो:
(ग) किं
(घ) कीदृश:
(ङ) कः

५. उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत ।

(उचित पदों से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

उत्तर:
लभते – लभेते – लभन्ते
अपेक्षते – अपेक्षेते – अपेक्षन्ते
वर्ध – वर्धे – वर्धन्ते
सेवते – सेवेते – सेवन्ते
मोदते – मोदेते – मोदन्ते

६. अधोलिखितानां प्रश्नानां शुद्धं विकल्पं चिनुत ।

(निम्नलिखित प्रश्नों के शुद्ध विकल्प चुनिए ।)

(क) ‘सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः’ इत्यस्य मुख्य आशयः कः अस्ति?
(१) सुखस्य आधारः केवलम् अर्थः एव ।
(२) धर्मस्य आधारः केवलं सुखम् एव ।
(३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः ।
(४) सुखं, धर्मः, अर्थ: – एतेषां मध्ये सम्बन्धः नास्ति ।
उत्तर:
(३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः ।

(ख) गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति ?
(१) रात्रौ धनस्य चिन्तनं करणीयम् ।
(२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम् ।
(३) केवलं धर्मचिन्तनं करणीयम् ।
(४) केवलम् अर्थचिन्तनं करणीयम् ।
उत्तर:
(२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम् ।

(ग) ‘सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्’ इत्यस्य तात्पर्यं किम् ?
(१) जलशौचमेव श्रेष्ठम्।
(२) मृद्वारिशौचमेव श्रेष्ठम्।
(३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः।
(४) शौचस्य आवश्यकता नास्ति ।
उत्तर:
(३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः।

(घ) छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः?
(१) स्वास्थ्यलाभाय व्ययः ।
(२) विद्यार्जनाय व्ययः ।
(३) आड़म्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः।
(४) आत्मसुरक्षायै व्ययः ।
उत्तर:
(३) आड़म्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः।

(ङ) ‘जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः’ इति वाक्यं कः अवदत् ?
(१) बृहस्पतिः
(२) चाणक्यः
(३) मनुः
(४) याज्ञवल्क्यः
उत्तर:
(२) चाणक्यः

स्वाध्यायान्मा प्रमदः

छात्राः अभिभावकैः सह समीपस्थं वित्तकोषम् अथवा पत्रालयं गत्वा प्रधानमन्त्री- जनधनयोजना (PMJDY), सुकन्या समृद्धि योजना (SSY), सार्वजनिक – भविष्य निधिः (PPF), वरिष्ठ नागरिक-संचय योजना (SCSS), किसान विकास – पत्रम् (KVP), राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (NSC), राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (NPS),
नियतनिक्षेपः (FD), आवृत्तिनिक्षेप: (RD) चेत्यादियोजनानां विषये ज्ञानं प्राप्नुयुः । एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणीं च लिखेयुः ।

यस्तु क्रियाकान् मनुजः स विद्वान्

१. अस्मिन् पाठे पठितानां सूक्तीनां श्लोकानां च आशयं स्वभाषया विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत ।
२. भवन्तः स्वजीवने अपव्ययात् कथं दूरे स्थातुं शक्नुवन्ति ? अस्मिन् विषये उपायान् लिखत ।
३. स्वस्य एकस्य मासस्य आय – व्ययविवरणं विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
४. जलस्य संरक्षणं कैः उपायैः करणीयमिति कक्षायां चर्चयत सचित्रं प्रदर्शयत च ।
५. विद्युतः संरक्षणं कथं कर्तुं शक्यते तस्य चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयत।

Class 9th Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः Question Answer

संस्कृत कक्षा 9 पाठ 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः संस्कृतम् के प्रश्न उत्तर

प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत |
(निम्नलिखित गद्यांशों को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)

गद्यांश 1
सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम् । पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्त्तव्यपालनं कठिनं भवति । स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानं चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति, दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति। अतः धर्मशास्त्रे चतुर्वर्गेषु धर्मार्थकाममोक्षेषु अर्थ: अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते । उक्तं गरुडपुराणे
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् ।
अर्थात् दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ।
स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति ।
न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् इति । उक्तं भगवता मनुना

सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
योऽर्थं शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा इत्यादिनां कृते किम् आवश्यकम् अस्ति ?
2. कस्य अभावे कर्त्तव्यानां पालनं कर्तुं कठिनं भवति ?
3. धर्मस्य अर्थस्य च चिन्तनं कदा करणीयम् ?

उत्तर:

1. धनं
2. पर्याप्तधनस्य
3. ब्राह्ममुहूर्ते:

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. धनस्य अभावे के कार्याणि बाधितानि भवन्ति ?
2. धर्मशास्त्रे चत्वारः वर्गाः के कथिताः?
3. गरुडपुराणे किम् उक्तम् ?

उत्तर:

1. धनस्य अभावे सेवा, स्वास्थ्यं, शिक्षा, दानम् कार्याणि बाधितानि भवन्ति ।
2. धर्मशास्त्रे चत्वारः वर्गाः धर्मार्थकाममोक्षाः कथिता ।
3. ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् इति गरुणपुराणे उक्तम्।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. अन्यतमः स्तम्भः अनयोः पदयोः विशेषणपदं किम् अस्ति?
2. “स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानं चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति।” अस्मिन् वाक्ये क्रियापदम् किमस्ति ?

अथवा

1. ‘धनम्’ पदस्य पर्यायपदं किमस्ति ?
2. सन्तुलितम् पदस्य विलोमपदं किमस्ति ?

उत्तर:

1. अन्यतमः
2. भवन्ति

अथवा

1. अर्थः
2. असन्तुलितम्

गद्यांश: 2
भौतिकतावादियुगस्य आकर्षणेन यूनामपव्ययः अधिको भवति येन कारणेन अस्माकम् आर्थिक स्थितिः विपन्ना भवति, किन्तु अर्थविषयकसचेतनता अस्मान् अभावात् उद्धृत्य आर्थिकसम्पन्नतां प्रति नयति। अतः बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं स्यात् — धनस्य उचितोपार्जनम्, व्ययस्य मर्यादा, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशश्च । यः एतेषाम् अनुशासनेन पालनं करोति, स एव यथार्थतः धनस्य धर्मस्य च सन्तोलनं स्थापयितुं शक्नोति । यः विद्यार्थी अद्य अर्थविषये जागरूकोऽस्ति सः भविष्ये उत्तरदायी नागरिको भवति । धर्मः, अर्थः, सुखम् चेत्येतेषां सन्तोलनम् एव यथार्थजीवनस्य लक्षणम्। अत एवोक्तम्
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. कस्य आकर्षणेन यूनामपव्ययः अधिको भवति ?
2. अस्माकम् आर्थिकस्थितिः कथम् क्षीणा भवति ?
3. अर्थाविषयक सचेतना अस्मान् अभावात् उद्धृत्य कां प्रति नयति?

उत्तर:

1. भौतिकतावादियुगे
2. अपव्ययेन
3. आर्थिकसम्पन्नताम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. बुद्धिमान् छात्राणाम् किं ध्येयम् भवेत् ?
2. उत्तरदायी नागरिकः कः भवितुम् अर्हति ?
3. विद्यां धनं च कथं साधयेत् ?

उत्तर:

1. धनस्य उचितोपार्जनम्, व्ययस्य मर्यादा, निधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशः बुद्धिमान् छात्राणां ध्ययेम् भवेत्।
2. यः नागरिकः अर्थविषये जागरूकोऽस्ति, सः उत्तरदायी भवितुम् अर्हति ।
3. क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।

III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘करोति’ क्रियापदस्य कर्तृपदं किमस्ति ?
2. ‘स: भविष्ये उत्तरदायी नागरिकों भवति । अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किमस्ति ?

अथवा

1. ‘स: भविष्ये उत्तरदायी नागरिको भवति’ – अत्र ‘सः’ सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
2. ‘दुःखम् ‘ पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत ।

उत्तर:

1. यः
2. भवति ।

अथवा

1. विद्यार्थिने
2. सुखम्

गद्यांशः 3
अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति। जिह्वालालसापूर्त्यर्थं त्वरिताहारः, शीतपेयं, पुटीकृतभोजनं तथैव व्यसनपदार्थानां सेवनं, प्रदर्शनरिपरिधानं विलासितापूर्णम् आचरणं चेत्यादि यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति । एतैः न केवलं धनहानिः, स्वास्थ्यहानिरपि जायते । स्वास्थ्यहानिकारणात् पुनः धनव्ययो वर्धते।

I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए ।)

1. अनेकदा छात्राः धनं कथं अपव्ययं कुर्वन्ति ?
2. विलासितापूर्णेन आचरणेन कस्य हानिः भवति ?
3. धनस्य स्वास्थ्यस्य च हानिः केन भवति ?

उत्तर:

1. तुच्छकारणैः
2. धनस्य
3. अपव्ययेन

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)

1. कठोरं परिश्रमं कृत्वा कः धनं अर्जयति ?
2. स्वास्थ्यहानिकारणात् पुनः कः वर्धते?
3. जिह्वालालसापूत्यंर्थं छात्राः किं खादन्ति?

उत्तर:

1. कठोरं परिश्रमं कृत्वा ‘मातापितृभ्यां धनं अर्जयति ।
2. स्वास्थहानिकारणात् पुनः धनव्ययो वर्धते ।
3. जिह्वालालसापूर्त्यर्थ छात्रा: त्वरिताहार: शीतपेयं पुटीकृतभोजनं खादन्ति ।

III. निर्देशानुसारं उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)

1. ‘यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति ।’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किमस्ति ?
2. विलासितापूर्णम् आचरणम् अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किमस्ति ?

अथवा

1. ‘अपव्ययः’ शब्दस्य विलोमपदं चित्वा लिखत ?
2. ‘अत्यधिकः’ विशेषणपदस्य पर्यायपदं लिखत?

उत्तर:

1. भवति
2. आचरणम्

अथवा

1. व्ययः
2. प्रभूतः

अन्वयपूर्तिः

प्रश्न 2.
मञ्जूषात् समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत ।

(मंजूषा से समुचित पद चुनकर निम्नलिखित श्लोक के अन्वय को पूर्ण करके पुन: लिखिए |)

(क) क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ।।
अन्वयः क्षणशः एव (i) ……… ‘साधयेत्, कणशः च (ii) …….. ‘साधयेत्, क्षणे (iii) …….. विद्या कुतः (प्राप्यते) कणे नष्टे (iv) …….. कुत: (प्राप्यते ।
मञ्जूषा विद्यां, अर्थ, नष्टे, धनं ।
उत्तर:
(i) विद्यां
(ii) अर्थं
(iii) नष्टे
(iv) धनं ।

(ख) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
सक्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।।
अन्वयः जलबिन्दु (i) ……… क्रमश: (ii) …… पूर्यते, स: (iii) …… ‘सर्वविद्यानां धर्मस्य च (iv) ………….. च (भवति)
मञ्जूषा निपातेन, क्रमः, घटः, धनस्य ।
उत्तर:
(i) निपातेन
(ii) घट:
(iii) क्रम:
(iv) धनस्य

भावार्थपूर्तिः

प्रश्न 3.
मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत ।
(मंजूषा की सहायता से श्लोक के भावार्थ में रिक्त स्थान पूर्ण करके लिखिए।)

(क) क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ।।
भावार्थः जनैः विद्यां धनं च क्रमश: (i) ……… क्षणस्य नाशे सति विद्यां (ii) ……..प्राप्यते? तथैव कणस्य नाशे धनं कथं प्राप्यते ? अतः समयस्य एकैकं क्षणश: (iv) ……… एकैकं कणम् च रक्षणीयम्, तेषां सुदपयोगः करणीय ।
मञ्जूषा कथं, अर्जितव्यम्, धनस्य, सति।
उत्तर:
(i) अर्जितव्यम्
(ii) कथं
(iii) सति
(iv) धनस्य

(ख) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।
योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ।।
भावार्थ: (i) संसारे अनेकेषां (i) …… मध्ये अर्थस्य शुचित्वं सर्वोत्कृष्टं भवति । यः जनः (ii) ……. व्यवहारे च शुद्धः, प्रामाणिकः च अस्ति, सः एव वास्तविकरूपेण पवित्रः अस्ति, केवलं (iii) ……. शरीरस्य ब्राह्मशुद्धिः वास्तविकं शौचं (iv) ……।
मञ्जूषा शौचानां, धनार्जने, मृत्तिकाजलाभ्यां, न भवति ।
उत्तर:
(i) शौचानां
(ii) धनार्जने
(iii) मृत्तिकाजलाभ्यां
(iv) न भवति

प्रश्ननिर्माणं कुरुतः

प्रश्न 4.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्घ्रिपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरु ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)

1. भौतिकतावादियुगस्य आकर्षणेन यूनामपव्ययः अधिको भवति ।
2. अद्य विद्यार्थी अर्थविषये जागरूकोऽस्ति ।
3. भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते बहुविधा: मार्गाः सन्ति ।
4. अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः ।
5. सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् इति ।
6. धनस्य कश्चन भागः भविष्य सुरक्षायै सञ्चयनीयः ।

उत्तर:

1. केन
2. कः
3. कुत्र
4. कस्य
5. केन
6. कस्य

प्रसङ्गानुसारं प्रश्नाः

प्रश्न 5.
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् अर्थरूपं चयनं कुरुत-
(रेखांकित पदों के प्रसंग के अनुसार अर्थ रूप का चयन कीजिए।)

(i) मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम् ।
(क) पाखण्डयुक्तः
(ख) वृत्ति:
(ग) उपार्जितस्य
(घ) सम्पूर्तिनिर्मिताय
उत्तर:
(घ) सम्पूर्तिनिर्मिताय

(ii) सर्वविधस्य आजीविका व्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्।
(क) दानम्
(ख) वृत्ति:
(ग) जीवनम्
(घ) सुखम्
उत्तर:
(ख) वृत्ति:

(iii) धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति।
(क) न विच्छिन्नः
(ख) व्यर्थव्ययः
(ग) प्रचुरम्
(घ) समुचितः
उत्तर:
(क) न विच्छिन्नः

(iv) अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति ।
(क) निक्षेपैः
(ख) सार्थककारणैः
(ग) निरर्थककारणैः
(घ) यथार्थतत्त्वैः
उत्तर:
(ग) निरर्थककारणैः

(v) यत्र प्रभूतः अषव्ययः भवति ।
(क) लोभं न कुरु
(ख) अत्यधिकः
(ग) पवित्रः
(घ) समन्वयः
उत्तर:
(ख) अत्यधिकः

(vi) अस्माकम् आर्थिक स्थितिः विपन्ना भवति ।
(क) समन्वयः
(ख) सम्पन्नतारहिता
(ग) सम्पन्नता सहिता
(घ) विलासः
उत्तर:
(ख) सम्पन्नतारहिता

मेलनं करुतः

प्रश्न 6.
सुमेलितं कुरुत ।
(सुमेलित कीजिए ।)

उत्तर:
सूची (अ) – सूची (ब)
(i) प्राप्तुम् – (ङ) अवाप्तुम्
(ii) अर्थस्य उपार्जनम् – (घ) अर्थोपार्जनम्
(iii) अन्यः कालः – (ग) कालान्तरेण
(iv) उद्धारं कृत्वा – (ख) उद्धत्य
(v) लोभं न कुरु – (क) मा गृधः

कथापूर्ति कुरुतः

प्रश्न 7.
अधोलिखितानां कथां मञ्जूषायाः सहायतया पूरयित्वा पुनः लिखत ।
(निम्नलिखित कथा को मंजूषा की सहायता से पूर्ण करके पुन: लिखिए |)
आवश्यकतानुसारं (i) ………. करणीयः । येन त्यजेन स्वास्थ्यलाभः (ii) ………. आत्मसुरक्षा वा भवेत्। सः व्ययः अवश्यं (iii) ……… ‘आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी (iv) …… विलासव्यसनाय च व्ययः अपव्ययः भवति । अपव्ययः वर्जनीयः अतः (v) ……. व्यसस्य (vi)……. स्थापनीयः अन्ते च तेषां (vii) …… करणीयम्। भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः उपार्जितधनस्य कश्चन भाग: (viii) …….. सञ्चयनीयः। सञ्चयस्य अभ्यासेन (ix) …….. स्वावलम्बी भवति । स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य (x) …… वर्तते।
मज्जूषा परिशीलनं, व्ययः, लेखः, विद्यार्जनम्, व्ययः प्रत्येकं, करणीयः ।
उत्तर:
(i) व्ययः
(ii) विद्यार्जनम्
(iii) करणीयः
(iv) व्ययः
(v) प्रत्येकं
(vi) लेख:
(vii) परिशीलनं
(viii) भविष्यसुरक्षायै
(ix) जन:
(x) मूलं