Check the below Class 8 Sanskrit MCQ Chapter 1 संगच्छध्वं संवदध्वम् with Answers based on the latest exam pattern. Students can also read NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 Questions and Answers at LearnInsta.
संगच्छध्वं संवदध्वम् Class 8 MCQ Questions Sanskrit Chapter 1
पठित-अवबोधनम्
• अधोलिखितानां श्लोकानां पठित्वा श्लोकाधारितानां प्रश्नानां उत्तराणि निर्देशानुसारं लिखत ।
(निम्नलिखित श्लोकों को पढ़कर श्लोक पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार लिखिए |)
प्रश्न 1.
‘सङ्गच्छध्वं संवदध्वम् सं वो मनांसि जानताम्।
देवा भागं यथा पूर्वे सञ्जानाना उपासते ।।
I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए।)
- कः भागं यथा पूर्वे सञ्जानाना उपासते ?
- ‘सर्वे परस्परं विचारविनिमयं कुर्वन्तः’ केन वदत ?
- लोकस्य प्रगतये स्व-स्व कर्त्तव्यस्य निर्वाहं के कुर्वन्ति ?
- वेदस्य ऋषिः परमेश्वरस्य सन्देशेन कान् उपदिशति ?
उत्तर:
- देवा:
- आङ्गिरसः
- मानवा:
- मनुष्यान्
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
- आङ्गिरसः ऋषिः किम् अवदत् ?
- यूयं सर्वे किम् परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवति ?
उत्तर:
- आङ्गिरसः सङ्गच्छध्वं संवदध्वम् अवदत् ।
- यूयं सर्वे वैमनस्यं परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवति ।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
- ‘सञ्जानाना’ पदे कः उपसर्ग अस्ति?
- ‘पूर्वे’ पदस्य विलोम पदमस्ति
उत्तर:
- ‘सम्’
- ‘पश्चात् ‘
IV. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) ‘संवदध्वम्’ पदे का धातु प्रयुक्ताः ?
(क) सम्
(ख) धी
(ग) वद्
(घ) अम्
उत्तर:
(ग) वद्
(ii) ‘उपासते’ इत्यस्मिन् पदे कः उपसर्गः अस्ति?
(क) उप
(ख) अस्
(ग) ते
(घ) पास
उत्तर:
(क) उप
(iii) ‘पूर्वे’ पदे का विभक्तिः अस्ति?
(क) द्वितीया
(ख) पञ्चमी
(ग) प्रथमा
(घ) सप्तमी
उत्तर:
(घ) सप्तमी
(iv) ‘वः’ पदस्य कोऽर्थः ?
(क) युष्मभ्यम्
(ख) अस्माकं
(ग) वनम्
(घ) त्वं
उत्तर:
(क) युष्मभ्यम्
प्रश्न 2.
“समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम् ।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ।।
I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए !)
- मनसा सह किं समानं भवेत् ?
- कस्य अभिमन्त्रितं कर्तुं अकथयत् ?
- यज्ञस्य सिद्धं कथं भवेत् ?
- कं भावेन यज्ञाहुतये यज्ञं सिध्यति ?
उत्तर:
- हृदय
- मन्त्राणां
- यज्ञाहुत्या:
- समानं
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
- कस्य मनः समानं तिष्ठेत् ?
- समानभावः स्थापयितुं केन उक्तम् ?
उत्तर:
- एकैव कार्ये निरतः मनुष्यस्य मनः समानं तिष्ठेत् ।
- समानभावः स्थापयितुं ‘ऋषिः’ उक्तम् ।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए ।)
- ‘यज्ञस्य’ पदे का धातु ?
- ‘मनसा’ इत्यस्मिन् पदे का विभक्ति ?
उत्तर:
- यज्
- तृतीया
IV. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) ‘जुहोमि’ पदे का धातु प्रयुक्ता: ?
(क) जोह्
(ख) हु
(ग) जि
(घ) जुह
उत्तर:
(ख) हु
(ii) ‘अभिमन्त्रये’ इत्यस्मिन् पदे कः उपसर्गः अस्ति ?
(क) भि
(ख) ये
(ग) अभि
(घ) मन्त्र
उत्तर:
(ग) अभि
(iii) ‘समानेन’ पदे का विभक्तिः अस्ति?
(क) सप्तमी विभक्ति
(ख) तृतीया विभक्ति
(ग) चतुर्थी विभक्ति
(घ) पञ्चमी विभक्ति
उत्तर:
(ख) तृतीया विभक्ति
(iv) ‘हविषा’ पदस्य कोऽर्थः ?
(क) युष्मभ्यम्
(ख) चित्तानि
(ग) प्रार्थनापूर्वकं
(घ) विचार:
उत्तर:
(ग) प्रार्थनापूर्वकं
निम्नलिखित – प्रश्नानाम् उत्तरम् एकपदेन लिखत
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
(क) ‘संगच्छध्वं संवद्ध्वम्’ इत्येवं सन्देशः कुत्र प्रदत्त:
उत्तर :
वेदे
(ख) कस्मात् वेदात् एषः सन्देश : गृहीत: ?
उत्तर :
ऋग्वेदात्
(ग) वेदाः कति सन्ति?
उत्तर :
चत्वारः
(घ) वयं किं परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवेम ?
उत्तर :
वैमनस्यं
(ङ) लक्ष्यसिद्धिः कीदृशी भवतु ?
उत्तर :
समाना
(च) अस्माकं हृदयानि कीदृशानि सन्तु ?
उत्तर :
सामरस्यपूर्णानि
(छ) अस्माकं आकूतिः कीदृशी भवतु ?
उत्तर :
समानी
निम्नलिखित प्रश्नानाम् उत्तरं पूर्णवाक्येन लिखत
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) नित्यं प्रगतये किं कर्त्तव्यम् ?
उत्तर :
नित्यं प्रगतये स्व-स्व – कर्त्तव्यस्य निर्वाह: सुचारु रूपेण कर्त्तव्यम् ।
(ख) विजयप्राप्त्यर्थं किं आवश्यकम् अस्ति ?
उत्तर :
विजयप्राप्त्यर्थं मिलित्वा कार्यकरणम्, एकता, परस्परं सामञ्जस्यं च आवश्यकम् अस्ति ।
(ग) क्रीडकेषु परस्परं किं भविता व्यम् ?
उत्तर :
क्रीडकेषु परस्परं सम्यक् सामञ्जस्यं भवितव्यम्।
(घ) वेदस्य संहिताः कति सन्ति ? नामानि लिखत ।
उत्तर :
वेदस्य संहिताः चत्वारः सन्ति। तेषां नामानि- ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः चेति।
(ङ) परस्परं द्वेषं विना कीदृशं जीवनं भवति ?
उत्तर :
परस्परं द्वेषं विना सुखेन सौहार्दपूर्णं जीवनं भवति ।
(च) एतैः मन्त्रैः किं भवति ?
उत्तर :
एतैः मन्त्रैः संघटितरूपेण सहजीवनस्य कृते प्रेरणा लभ्यते।
शुद्ध-कथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्ध-कथनस्य समक्षम् ‘न’ इति लिखत ।
(सही कथन के सामने ‘आम्’ गलत कथन के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) क्रीडनेषु द्वेषभावः भवितव्यम् ।
उत्तर :
न
(ख) जनेषु भ्रातृभावः न भवितव्यम् ?
उत्तर :
न
(ग) मन्त्रैः प्रेरणा लभ्यते ।
उत्तर :
आम्
(घ) वेदा: ब्रह्ममुखनिःसृता पवित्रतमा वाणी अस्ति।
उत्तर :
आम्
(ङ) पुराणानि विश्वस्य प्राचीनतमं साहित्यं सन्ति ।
उत्तर :
न
(च) परस्परं एकता, सामञ्जस्यं च आवश्यकं अस्ति।
उत्तर :
आम्
(छ) परस्परं विचारविनिमयं कुर्वन्तः एकस्वरेण वदितव्यम्।
उत्तर :
आम्
प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं उत्तरं चिनुत ।
(दिए गए विकल्पों से सही उत्तर चुनिए ।)
(क) एतैः मन्त्रैः लभ्यते-
(i) प्रेरणा
(ii) वैमनस्य
(iii) वैर – भावं
उत्तर :
(i) प्रेरणा
(ख) चिन्तनं परस्परं भवतु-
(i) सौहार्दपूर्णम्
(ii) ईष्यापूर्णम्
(iii) वैरयुक्तम्
उत्तर :
(i) सौहार्दपूर्णम्
(ग) सर्वेषां हृदयानि भवतु –
(i) असमाना
(ii) समाना
(iii) विरक्ता
उत्तर :
(ii) समाना
(घ) मिलित्वा अग्रे गच्छत – इति अर्थे पदं प्रयुक्तम्-
(i) संवदध्वम्
(ii) संगच्छध्वं
(iii) समन्वयं
उत्तर :
(ii) संगच्छध्वं
(ङ) सर्वे एकस्वरेण वदत इत्यर्थे पदं प्रयुक्तम्-
(i) संवदध्वं
(ii) संगच्छध्वं
(iii) संभूय
उत्तर :
(i) संवदध्वं
(च) परस्परं किं न अस्तु-
(i) प्रेम
(ii) मनोभेद:
(iii) सुखम्
उत्तर :
(ii) मनोभेद:
(छ) परस्परं द्वेषं विना सर्वे जीवनं यापयन्तु-
(i) सुखेन
(ii) दुःखेन
(iii) द्वेषेन
उत्तर :
(i) सुखेन
निम्न पदानि लट्-लकारात् लोट्-लकारे परिवर्तयत ।
(निम्न पदों को लट् लकार से लोट् लकार में बदलिए।)
लट्-लकार – लोट-लकारे
(क) अस्ति – ____________
(ख) लिखति – ____________
(ग) पश्यामि – ____________
(घ) तिष्ठथः – ____________
(ङ) गच्छामः – ____________
(च) पिबथ – ____________
(छ) पठावः – ____________
(ज) पठसि – ____________
(झ) पिबतः – ____________
(ञ) स्तः – ____________
उत्तर :
(क) अस्तु
(ख) लिखतु
(ग) पश्यानि
(घ) तिष्ठतम्
(ङ) गच्छाम
(च) पिबत
(छ) पठाव
(ज) पठ
(झ) पिबताम्
(ञ) स्ताम्
विलोमपदानि मेलयत ।
(विलोम पदों को मिलाइए।)
| ‘क’ | ‘ख’ |
| (क) एकता | (i) अस्माकम् |
| (ख) सत्यम् | (ii) असमाना |
| (ग) प्रेमभावः | (iii) उन्मीलयित्वा |
| (घ) सुखेन | (iv) अनेकता |
| (ङ) मीलयित्वा | (v) दुःखेन |
| (च) समाना | (vi) वैरभाव: |
| (छ) युष्माकम् | (vii) असत्यम् |
उत्तर :
| ‘क’ | ‘ख’ |
| (क) एकता | (iv) अनेकता |
| (ख) सत्यम् | (vii) असत्यम् |
| (ग) प्रेमभावः | (vi) वैरभाव: |
| (घ) सुखेन | (v) दुःखेन |
| (ङ) मीलयित्वा | (iii) उन्मीलयित्वा |
| (च) समाना | (ii) असमाना |
| (छ) युष्माकम् | (i) अस्माकम् |
अन्वय पूर्तिः
अधोलिखितानां श्लोकानां अन्वय लिखत ।
(निम्नलिखित श्लोकों का अन्वय लिखिए)
- सङ्गच्छध्वं संवदध्वम् सं वो मनांसि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्वे सञ्जानाना उपासते ।।1।। - समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम् ।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ||2|| - समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः ।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति।।3।।
उत्तर:
- (यूयम्) सङ्गच्छध्वं संवदध्वम् सं वः मनांसि जानताम्। देवाः भागं यथा पूर्वे सञ्जानानाः उपासते ।
- एषां मन्त्रः समान:, समितिः समानी, मनः समानं चित्तं सह (अस्तु)। वः समानं मन्त्रम् अभिमन्त्रये वः समानेन हविषा होम |
- (हे मानवा:!) वः आकूतिः समानी (अस्तु) । वः हृदयानि समाना (सन्तु) । यथा वः सह सु अस्ति, वः मनः समानम् अस्तु ।
वाक्य-निर्माणं
अधोलिखितैः शब्दैः वाक्य – निर्माणं कुरुत ।
(निम्नलिखित शब्दों से वाक्य – – निर्माण कीजिए ।)
- भागं
- मन्त्रः
- हविषा
- सहयोग
उत्तर:
- यथा पूर्वे देवाः भागं सञ्जानानाः उपासते ।
- एषां मन्त्रः समानः समितिः समानी ।
- वः समानेन हविषा जुहोमि ।
- ते अन्योन्यं सहयोग न कृतवन्तः ।
अतिलघु उत्तरीय प्रश्नाः
- विश्वस्य प्राचीनतम – साहित्य – रूपेण कः मन्यन्ते ?
- दाः कति सन्ति ?
- वः किं समानी अस्तु ?
उत्तर:
- विद्वद्भिः
- चत्वारः
- आकूतिः
लघु उत्तरीय प्रश्नाः
- अद्य मानवाय किम् आवश्यकमस्ति ?
- संज्ञान सूक्तः कस्मिन् वैदे अस्ति ?
उत्तर:
- अद्य मानवाय एकता, सामञ्जस्यं च आवश्यकम् ।
- संज्ञान सूक्त: ‘ऋग्वेदे’ अस्ति ।
दीर्घ उत्तरीय प्रश्ना:
- वेदानाम् नामानि लिखत ।
- ‘सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्’ एषः सन्देशः कस्मात् गृहीत् ?
उत्तर:
- ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः।
- ‘सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्’ एषः सन्देशः ‘ऋग्वेदात्’ गृहीत्।