By going through these Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 1 Hindi Translation Summary Explanation Notes संगच्छध्वं संवदध्वम् students can clarify the meanings of complex texts.
Sanskrit Class 8 Chapter 1 Hindi Translation संगच्छध्वं संवदध्वम् Summary
संगच्छध्वं संवदध्वम् Meaning in Hindi
Class 8 Sanskrit Chapter 1 Summary Notes संगच्छध्वं संवदध्वम्
इस पाठ में बताया गया है कि मन के भेद और द्वेषभाव को छोड़कर एक-दूसरे के साथ एकता और परस्पर सामंजस्य के साथ चलना चाहिए। हमारे वेदों में भी यही संदेश दिया गया है कि हम सभी समान भाव से रहें, एक-दूसरे के प्रति अच्छे विचार रखें, हमारे संकल्प और निश्चय एक जैसे हों, हमारे हृदय एक हों, जिससे हम सब संगठित होकर मिल – -जुलकर रहें।
Class 8 Sanskrit Chapter 1 Hindi Translation संगच्छध्वं संवदध्वम्
एका बालिका – नमस्ते आचार्य! अस्माकं विद्यालयस्य क्रीडोत्सवे पादकन्दुक-क्रीडायां वयं विजयं प्राप्तवन्तः।
आचार्यः – वर्धापनानि, अभिनन्दनं भवताम् । अपि भवन्तः जानन्ति यत् भवतां प्रतिद्वन्द्विनः कथं पराजिता : ?
एकः छात्रः – आम्, जानामि आचार्य! अस्माकं दलस्य क्रीडकेषु परस्परं सम्यक् सामञ्जस्यम् आसीत्, किन्तु विपक्षि-दले तत् नासीत्।
अपरा बालिका – सत्यम् आचार्य! तस्य दलस्य क्रीडकेषु परस्परं मनोभेदः द्वेषभावः च आसीत् । ते अन्योन्यं सहयोगं न कृतवन्तः।
आचार्यः – तर्हि वदन्तु, विजयप्राप्त्यर्थं किं किम् आवश्यकम् ?
अपरा बालिका – मिलित्वा कार्यकरणम्, एकता, परस्परं सामञ्जस्यं च आवश्यकम्।
आचार्यः – सत्यम् एव उक्तम्। एष एव सन्देशः वेदे ‘संगच्छध्वं संवदध्वम्’ इत्येवं प्रदत्तः ।
ऊपरः छात्रः – आचार्य! कस्मात् वेदात् गृहीतः एष सन्देश : ? कः च अस्य अभिप्रायः ?
आचार्यः – ऋग्वेदे– ‘संज्ञान-सूक्तस्य’ एषः मन्त्रांशः । एतत् ‘संघटन – सूक्तम्’ इत्यपि प्रख्यातम् । आगच्छन्तु, वयम् अस्य सूक्तस्य प्रसिद्धान् त्रीन् मन्त्रान् पठामः ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
- वर्धापनानि – बधाइयाँ (Congratulations),
- प्रतिद्वन्द्विनः – विरोधियों को (Opponents),
- सामञ्जस्यं-आपसी ताल-मेल (Mutual harmony),
- संगच्छध्वं – मिलकर चलो (Walk together),
- संवदध्वम् – सब एक जैसा बोलो (Speak together),
- प्रख्यातम् – प्रसिद्ध (Famous)।
सरलार्थ-
एक बालिका – नमस्ते आचार्य! हमारे विद्यालय के क्रीड़ा उत्सव में फुटबॉल खेल में हमने विजय प्राप्त की ।
आचार्य – बधाई हो! आप सबका स्वागत है। क्या आप सब जानते हैं कि आपके प्रतिद्वन्द्वी कैसे हारे ?
एक छात्र – हाँ, जानता हूँ आचार्य! हमारे दल के खिलाड़ियों में आपस में बहुत अच्छा ताल मेल था, परन्तु विपक्षी दल में वह नहीं था।
एक बालिका – सच है, आचार्य! उस दल के खिलाड़ियों में आपस में मतभेद और द्वेष भाव था। उन्होंने एक-दूसरे का सहयोग नहीं किया।
आचार्य – तो बताओ, विजय प्राप्ति के लिए क्या-क्या आवश्यक है?
एक बालिका – मिलकर काम करना, एकता और आपस में ताल-मेल बहुत आवश्यक है।
आचार्य – सत्य ही कहा गया है। यह ही सन्देश वेद में ऐसा ही दिया है – ” मिलकर चलो, मिलकर बोलो। ”
एक छात्र – आचार्य, किस वेद से लिया गया है यह संदेश ? और इसका अर्थ क्या है?
आचार्य – यह ऋग्वेद के ‘संज्ञान सूक्त’ एक मन्त्र है। यह ‘संघटन – सूक्त’ नाम से भी प्रसिद्ध है। आओ, हम सब इस सूक्त के प्रसिद्ध तीन मन्त्रों को पढ़ते हैं।
![]()
1. प्राचीन-भारतीयज्ञान-परम्परायां ‘वेद: साक्षात् ब्रह्ममुखनिः सृता पवित्रतमा दैवी वाक्’ इति मन्यते । वेदस्य चत्वारः संहिताः सन्ति – ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः चेति । इमे वेदाः अद्य विश्वस्य प्राचीनतम – साहित्य – रूपेण विद्वद्भिः मन्यन्ते । भवन्तः सर्वे स्नात्वा, शुद्धवस्त्राणि परिधाय, पादत्राणं बहिः स्थापयित्वा अस्यां प्रार्थनासभायां समुपस्थिताः सन्ति । अतः आगच्छन्तु, प्रणामाञ्जलिं कृत्वा, नेत्रे मीलयित्वा, एकाग्रचित्तेन समवेतस्वरेण च वेदमन्त्राणाम् उच्चारणं कुर्मः-
शब्दार्था: (Word Meanings) :
- सृता – प्रकट हुई (Appeared),
- संहिताः – वैदिक मन्त्रों का समूह (Group of Vedic mantras),
- विद्वद्भि- विद्वानों द्वारा (By the Scholar),
- प्रणामाञ्जलिं – हाथ जोड़कर प्रणाम करना (To bow with folded hands),
- समवेतस्वरेण-एक साथ सामूहिक रूप से (Together collectively)।
सरलार्थ-
प्राचीन भारतीय ज्ञान परम्परा में वेद साक्षात् ब्रह्मा के मुख से प्रकट हुई सबसे पवित्र वाणी है। वेद की चार संहिताएँ हैं— ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद । विद्वानों द्वारा ये वेद आज संसार के सबसे प्राचीन साहित्य के रूप में माने जाते हैं। आप सब नहाकर, शुद्ध वस्त्र पहनकर, जूते बाहर रखकर, इस प्रार्थना सभा में उपस्थित हैं। इसलिए आइए, हाथ जोड़कर, आँखें बंद करके, एकाग्रचित्त होकर और सम्मिलित ध्वनि से वेद के मन्त्रों का उच्चारण करते हैं-
(2) संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥१॥
पदच्छेदः – संगच्छध्वम् संवदध्वम् सम् वः मनांसि जानताम् देवाः भागम् यथा पूर्वे संजानानाः उपासते।
अन्वयः – (यूयम्) संगच्छध्वं संवदध्वं वः मनांसि संजानताम् । यथा पूर्वे देवाः भागं संजानानाः उपासते।
भावार्थ: – (वेदस्य ऋषिः ‘आङ्गिरसः’ परमेश्वरस्य संदेशेन मनुष्यान् उपदिशति)
हे मानवा: ! यूयं सर्वे ( संगच्छध्व) स्वस्य परिवारे, गणे, समाजे, राष्ट्रे, विश्वे च मिलित्वा अग्रे गच्छत, संभूय अभ्युदयं साधयत। (संवदध्वं’) परस्परं सम्यक् विचारविनिमयं कुर्वन्तः एकस्वरेण वदत । ( वः) युष्माकं (मनांसि ) परस्परं मनोभावान् (संजानताम् ) सम्यक् जानीत । परस्परं मनोभेदः मास्तु ।
(यथा पूर्वे) यथा सृष्टेः प्रारम्भकाले, (देवा:) ब्रह्मणा सृष्टाः अग्नि-वायु – आदित्यादयः ब्रह्माण्डीय – शक्तय: ( भागं ) सृष्टि-निर्माण-यज्ञस्य साफल्यार्थं स्वं स्वं कर्तव्यं स्वीकृत्य, (संजानानाः) परस्परम् उत्कृष्ट-समन्वय-पूर्वकं (उपासंते) स्वं स्वं कर्म निरवहन् ।
तथैव यूयं मनुष्याः अपि स्वस्य कुटुम्बस्य, दलस्य, लोकस्य च प्रगतये नित्यं संभूय स्व-स्व – कर्तव्यस्य सुचारु निर्वाहं कुरुत। इत्थं यूयं सर्वे वैमनस्यं परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवत, तथा सर्वे अभीष्टफलानि च प्राप्नुत।
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
- मनांसि – मनो को ( Minds),
- जानताम् – जानें ( May you know),
- देवा: – सृष्टि की मूलभूत शक्तियाँ (Cosmic forces /God),
- संजानाना: – एक विचार वाले होकर (Being amicable),
- उपासते – श्रद्धापूर्वक कर्तव्य निर्वहण (Devotedly performing),
- अभ्युदय – लौकिक उन्नति (Worldly prosperity)।
अर्थ-
हम सभी एक साथ चलें, एक स्वर में बोलें, हमारे मन एकमत हों। जिस प्रकार प्राचीन काल में देवता यज्ञ में एक विचार वाले होकर श्रद्धापूर्वक कर्तव्य निर्वहण करते थे ।
सरलार्थ-
वेद ऋषि आंगिरस परमेश्वर के संदेश के द्वारा मनुष्यों को उपदेश देते हैं – हे मनुष्यो ! तुम सब अपने परिवार में, गण में, समाज में, देश में और विश्व में मिलकर आगे बढ़ो, सब मिलकर उन्नति को प्राप्त करो। आपस में अच्छे विचारों का आदान-प्रदान कर एक स्वर से बोलो, आपस में एक-दूसरे के विचारों को जानने वाले बनो। आपस में कोई मतभेद न हो ।
जिस प्रकार पहले (सृष्टि) संसार के आरंभ में ब्रह्मा द्वारा सृजित अग्नि, वायु, आदित्य आदि ब्रह्माण्ड की शक्तियाँ सृष्टि निर्माण में यज्ञ की सफलता के लिए अपने – अपने कर्तव्य को स्वीकार करके एकमत होकर आपस में बहुत अच्छा ताल-मेल बिठाकर अपने-अपने कार्यों को पूरा किया।
उसी प्रकार तुम सब मनुष्य भी अपने परिवार के, दल के, (समूह के ) और लोगों की प्रगति के लिए लगातार सब मिलकर अपने-अपने कर्तव्य को अच्छी तरह से निभाओ । इस प्रकार तुम सब आपस में बैर भाव को त्यागकर एकता भाव से जिओ और सब अपनी इच्छानुसार फल को प्राप्त करो ।

![]()
(3) समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम् ।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि ॥ २ ॥
पदच्छेदः – समानः मन्त्रः समितिः समानी समानम् मनः सह चित्तम् एषाम् समानम् मन्त्रम् अभिमन्त्रये वः समानेन वः हविषा जुहोमि ।
अन्वयः – एषां मन्त्रः समानः, समितिः समानी, मनः समानं, चित्तं सह (अस्तु) । वः समानं मन्त्रम् अभिमन्त्रये वः समानेन हविषा जुहोमि ।
भावार्थः – (एषां) एकस्मिन् कर्मणि सह-प्रवृत्तानाम् एषां ( मन्त्र 🙂 चिन्तनं (समानः) परस्परं सौहार्दपूर्णं भवतु, एषां च (समिति:) लक्ष्यसिद्धिः (समानी) समाना भवतु, (मनः) मन: च ( समानं ) सौमनस्यपूर्णम् अस्तु, तथा च (चित्तं’) बुद्धिजन्यं ज्ञानम् अपि (सह) एकीभूतम् अस्तु ।
गृहे, वर्गे, लोके च परस्परं द्वेषं विना सर्वे सुखेन सौहार्दपूर्णं जीवनं यापयेयुः ।
हे मनुजा: ! (वः) युष्माकम् (समानं मन्त्रम्) अन्योन्य-मन्त्रणं, संघटित – संकल्पं च ( अभिमन्त्रये) अहम् संस्करोमि दिव्यभावेन योजयित्वा प्रकटयामि । तथा च ( वः) संघटितानां युष्माकं ( समानेन ) सामूहिक्या ( हविषा ) प्रार्थनया (जुहोमि) अहं ज्ञानयज्ञं सम्पादयामि ।
इत्थम्, ऋषयः महात्मनः च सर्वदा साम्मनस्यपूर्णं सङ्कल्पं मन्त्रणं च दिव्यभावेन योजयित्वा समाजे प्रचारयन्ति, तस्य साफल्यार्थं च परमेश्वरं प्रार्थयन्ते ।
शब्दार्थाः : (Word Meanings) :
- मन्त्र : – चिन्तन ( Contemplation ),
- समितिः – समान सिद्धि (Common resolutions),
- व: – तुम्हारे (For you),
- अभिमन्त्रये – अभिमन्त्रित करके प्रचारित करता हूँ। (Consecrate and propagate),
- हविषा – प्रार्थना पूर्वक यज्ञाहुति द्वारा (By oblatory prayers),
- जुहोमि – दिव्य यज्ञ कर्म को साधता /ती हूँ | (Performing Yajna & divine offering)।
अर्थ-
तुम सबके विचार, संगठन, मन और चित्त समान हों। मैं (ईश्वर) तुम सबको यही उपदेश देता हूँ और समान भोगाधिकार से युक्त करता हूँ।
सरलार्थ-
एक काम में प्रवृत्त लोगों का चिन्तन आपस में सौहार्दपूर्ण हो । हमारी लक्ष्यसिद्धि एक समान हो और मन समान पारस्परिक सद्भाव युक्त हो तथा बुद्धि भी इसी ज्ञान के साथ एकीकृत हो जाए ।
घर, श्रेणी और संसार में आपसी द्वेष भाव के बिना सब सुखपूर्वक सद्भावना से जीवन बिताएँ ।
हे मनुष्यो ! तुम्हारा एक-दूसरे के साथ समान विचार करना और मिलकर रहने के दृढ़ निश्चय के भाव को मैं दिव्य भाव से जोड़कर और बेहतर बनाता हूँ तथा और एकत्रित हुए तुम सबको मैं सामूहिक प्रार्थना और ज्ञान यज्ञ से युक्त करता हूँ।
इस प्रकार ऋषि (सन्त) और महात्मा हमेशा साम्मनस्ययुक्त संकल्प एवं चिंतन को दिव्य भाव से जोड़कर समाज में प्रचार करते हैं, और उसकी सफलता के लिए परमेश्वर से प्रार्थना करते हैं।

(4) समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः ।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥ ३ ॥
पदच्छेदः – समानी व: आकूतिः समाना हृदयानि वः समानम् अस्तु वः मनः यथा वः सु सह असति ।
अन्वयः – (हे मानवा:!) वः आकूतिः समानी (अस्तु) । व: हृदयानि समाना (सन्तु) । यथा वः सह सु असति, (तथा) वः मनः ‘समानम् अस्तु।
भावार्थ: – हे मानवा:! ( व:) युष्माकं ( आकूति:) सङ्कल्प: ( समानी) समानः अस्तु । ( व: हृदयानि ) युष्माकं हृदयानि (समाना) सामरस्यपूर्णानि सन्तु। (यथा) येन (व:) युष्माकं (सह) संघटनं (सु) शोभनम् उत्कृष्टं च (असति) भवति, तथा (वः मनः) युष्माकं मनः (समानम्) सामञ्जस्ययुतम् एकरूपं च (अस्तु) अस्तु । अनेन एव परिवारे, गणे, समाजे, राष्ट्रे, विश्वे च सुखं, शान्तिः, मैत्रीभावः च विराजते । एतैः मन्त्रैः संघटितरूपेण सहजीवनस्य कृते प्रेरणा लभ्यते । एतेन स्वजीवने लोके च प्रसन्नता, सौमनस्यम्, उत्साहः, आयुः, आरोग्यं, विजयः, समृद्धिः धर्मः, ज्ञानप्राप्तिः, आत्मतृप्तिः च भवति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
- आकूति : – संकल्प या निश्चय (Resolution),
- गणे – समूह दल में ( In group ),
- मैत्रीभावः – मित्रता का भाव (Friendship),
- समृद्धि : – ऐश्वर्य (Wealth)।
अर्थ-
तुम्हारे संकल्प एक समान हों । तुम्हारे हृदय एक समान हों। जैसे तु सब सुसंघटित हो वैसी ही तुम्हारे न भी एक सान हो ।
सरलार्थ-
हे मनुष्यो ! तुम्हारा संकल्प एक समान हो। तुम्हारा हृदय सौहार्द और सद्भाव से पूर्ण हो। जिससे तुम्हारी एकता सुंदर और उन्नत होती है वैसे ही तुम्हारा मन सामंजस्यपूर्ण और एक समान हो । इससे ही परिवार में, दल में, समाज में, देश और विश्व में सुख, शांति और मित्रता का भाव सुशोभित होता है। इन मंत्रों से एकत्रित रहकर साथ जीवन जीने के लिए प्रेरणा मिलती है। इससे जीवन में और समाज में प्रसन्नता, पारस्परिक सद्भाव, उत्साह, आयु, स्वास्थ्य, विजय (जीत), ऐश्वर्य, धर्म, ज्ञान की प्राप्ति और आत्मा की तृप्ति होती है।
![]()
Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Summary Notes
सुभाषितानि Summary
[‘सुभाषित’ शब्द ‘सु + भाषित’ इन दो शब्दों के मेल से सम्पन्न होता है। सु का अर्थ सुन्दर, मधुर तथा भाषित का अर्थ वचन है। इस तरह सुभाषित का अर्थ सुन्दर/मधुर वचन है। प्रस्तुत पाठ में सूक्तिमञ्जरी, नीतिशतकम्, मनुस्मृतिः, शिशुपालवधम्, पञ्चतन्त्रम् से रोचक और विचारपरक श्लोकों को संगृहीत किया गया है।]
सुभाषितानि Word Meanings Translation in Hindi
मूलपाठः, अन्वयः, शब्दार्थः सरलार्थश्च
(क) गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः।
सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति नद्यः
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः॥1॥
अन्वयः –
गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति । ते (गुणाः) निर्गुणं प्राप्य दोषा भवन्ति। (यथा) सुस्वादुतोयाः नद्यः प्रभवन्ति, (परं) समुद्रम् आसाद्य (ताः) अपेया भवन्ति।
शब्दार्थ
गुणा: – गुण (Qualities)।
भवन्ति – होते हैं।
निर्गुणम् – निर्गुण को (Demerits)
दोषाः – अवगुण (Disqualities)
प्रभवन्ति-निकलती हैं। उत्पन्न होती हैं।
नधः – नदियाँ।
गुणज्ञेषु – गुणियों में।
ते – वे।
प्राप्य – प्राप्त करके।
सुस्वादुतोयाः – स्वादिष्ट जल वाली (नदियाँ)।
समुद्रम् – समुद्र को।
आसाद्य – पहुँच कर।
अपेयाः – पीने योग्य नहीं होती हैं।
सरलार्थ –
गुणवान् व्यक्तियों में गुण गुण (ही) होते हैं (तथा) वे (अर्थात् गुण) गुणहीन (व्यक्ति) को प्राप्त करके दोष बन जाते हैं। (जिस प्रकार) नदियाँ स्वादिष्ट जल से युक्त ही (पर्वत से) निकलती हैं, (परंतु) समुद्र में पहुँच कर (वे) पीने योग्य नहीं होती हैं।
(ख) साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः
साक्षात्पशुःपुच्छविषाणहीनः।
तृणं न खादन्नपि जीवमानः
तद्भागधेयं परमं पशूनाम्॥2॥
अन्वयः –
साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः (जनः) साक्षात् पुच्छविषाणहीनः पशुः तृणं न खादन् अपि (पशुरिव) जीवमानः (अस्ति)। तद् पशूनां परमं भागधेयम् (अस्ति)।
शब्दार्थ –
विहीनः – रहित (Without)।
पशुः – पशु।
विषाण० – सींग (Horn)।
तृणम्-घास (Grass)।
अपि – भी।
भागधेयम् – भाग्य।
पशूनाम् – पशुओं का।
परमम् – परम/बड़ा।
साहित्य – (Literature)
साक्षात् – वास्तव में। (Really)
पुच्छ० – पूँछ (Tail)
हीन: – रहित । बिना।
खादन् – खाता हुआ।
जीवमानः – जीवित है।
सरलार्थ –
साहित्य, संगीत तथा कला-कौशल से शून्य (व्यक्ति) वास्तव में पूंछ व सींग से रहित पशु है, जो घास न खाता हुआ भी (पशु के समान) जीवित है। यह उन पशुओं का अत्यधिक सौभाग्य है।
(ग)लुब्धस्य नश्यति यशः पिशुनस्य मैत्री
नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः।
विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं
राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य॥ 3॥
अन्वयः –
लुब्धस्य यशः, पिशुनस्य मैत्री, नष्टक्रियस्य कुलम्, अर्थपरस्य धर्मः, व्यसनिनो विद्याफलं, कृपणस्य सौख्यम्, प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य राज्यं नश्यति।
शब्दार्थ-
लुब्धस्य-लालची का (Greedy)।
पिशुनस्य – चुगलखोर की (Backbiter)।
नष्टक्रियस्य – जिसकी क्रिया नष्ट हो गई है।
व्यसनिन: – बुरी लत वाले का।
सौख्यम् – सुख।
प्रमत्त० – प्रमाद से युक्त (Idle)
नराधिपस्य – राजा का।
नश्यति – नष्ट हो जाता है।
मैत्री – मित्रता।
अर्थपरस्य – जो धन को अधिक महत्त्व देता गई है।
कृपणस्य – कंजूस व्यक्ति का (Miser)।
राज्यम् – राज्य।
सचिव० – मंत्री।
सरलार्थ –
लालची (व्यक्ति) का यश, चुगलखोर की मित्रता, जिसके कर्म नष्ट हो गए हैं (अकर्मण्य) उसका कुल, धनपरायण (धन को अधिक महत्त्व देने वाले व्यक्ति) का धर्म, बुरी लत वाले का विद्या का फल, कंजूस का सुख तथा जिसके मंत्री प्रमाद से पूर्ण हैं ऐसे राजा का राज्य नष्ट हो जाता है।
(घ) पीत्वा रसं तु कटुकं मधुरं समानं
माधुर्यमेव जनयेन्मधुमक्षिकासौ।
सन्तस्तथैव समसज्जनदुर्जनानां
श्रुत्वा वचः मधुरसूक्तरसं सृजन्ति॥4॥
अन्वयः –
असौ मधुमक्षिका कटुकं मधुरं (वा) रसं समानं पीत्वा माधुर्यम् एव जनयेत् । तथैव सन्तः समसज्जनदुर्जनानां वचः श्रुत्वा मधुरसूक्तरसं सृजन्ति।
शब्दार्थ-
पीत्वा – पीकर।
कटुकम् – कड़वा।
समानम् – समान रूप से।
एव – ही।
असौ – यह (स्त्रीलिंग)।
सन्तः – संत लोग।
दुर्जन० – दुष्ट व्यक्ति (Evil Minded, Giants)
वचः – वचन को।
मधुरसूक्तरसं-मधुर सूक्तियों (Proverbs) के रस को।
तु – अथवा।
मधुरम् – मीठा।
माधुर्यम् – मधुर।
जनयेत् – पैदा करती है।
मधुमक्षिका – मधुमक्खी (Honey Bee)।
तथैव – उसी प्रकार ही।
श्रुत्वा – सुनकर।
सृजन्ति – निर्माण करते हैं (Make)।
सरलार्थ-
(जिस प्रकार) यह मधुमक्खी कड़वे अथवा मधुर रस को समान रूप से पीकर मधुर रस ही उत्पन्न करती है। उसी प्रकार सन्त लोग सज्जन और दुष्ट लोगों के वचन को एक समान रूप से सुन कर मधुर सूक्ति रूप रस का निर्माण करते है।
(ङ) विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बते।
प्रासादसिंहवत् तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः॥5॥
अन्वयः –
यः पौरुषं विहाय हि दैवम् एव अवलम्बते, तस्य मूर्ध्नि प्रासादसिंहवत् वायसाः तिष्ठन्ति।।
शब्दार्थ –
विहाय – छोड़कर।
दैवम् – भाग्य।
अवलम्बते – सहारा लेता है।
मूर्ध्नि – सिर पर।
वायसाः – कौए (Crows)।
पौरुषम् – पुरुषार्थ को (Struggle)।
प्रासाद० – महल।
एव – ही।
प्रासाद० – महल।
तिष्ठन्ति – बैठते हैं।
सरलार्थ – जो (व्यक्ति) परिश्रम का त्याग करके भाग्य का सहारा लेता है, उसके सिर पर महल पर स्थित सिंह के समान कौए (ही) बैठा करते हैं।
(च)पुष्पपत्रफलच्छायामूलवल्कलदारुभिः।
धन्या महीरुहाः येषां विमुखं यान्ति नार्थिनः॥6॥
अन्वयः-
महीरुहाः पुष्पपत्रफलच्छायामूलवल्कलदारुभिः धन्या (सन्ति)। येषां अर्थिनः विमुखाः न यान्ति।।
शब्दार्थ-
पुष्प – फूल (Flower)।
मूल – जड़।
दारुभिः – लकड़ियों द्वारा।
विमुखं – खाली हाथ।
अर्थिनः – याचक।
पत्र – पत्ता।
वल्कल – पेड़ की छाल।
महीरुहाः – वृक्ष (Trees)।
यान्ति – जाते हैं।
सुभाषितानि
सरलार्थ –
वृक्ष फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़, छाल तथा लकड़ियों के द्वारा धन्य हैं। जिनके याचक (कभी) खाली हाथ नहीं जाते हैं।
(छ) चिन्तनीया हि विपदाम् आदावेव प्रतिक्रियाः।
न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे॥7॥
अन्वयः
विपदा प्रतिक्रियाः आदौ एव हि चिन्तनीयाः। वह्निना प्रदीप्ते गृहे कूपखननं न युक्तम् (भवति।)।।
शब्दार्थ-
चिन्तनीयाः-विचार करना चाहिए।
आदौ – प्रारम्भ में।
कूप – कुआ।
युक्तम् – उचित।
वह्निना – अग्नि (Fire)
विपदाम् – विपत्तियों का
प्रतिक्रिया: – बचाव (Solution)।
खननम् – खोदना।
प्रदीप्ते – लग जाने पर।
गृहे -घर।
सरलार्थ –
संकटों का बचाव आरम्भ में ही सोच लेना चाहिए। घर में आग लग जाने पर कुआ खोदना उचित नहीं है।