Our free Class 6 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 6 Sanskrit Grammar व्याकरण Vyakaran Worksheet with Answers make learning easier and fun.
Class 6 Sanskrit Vyakaran Worksheet with Answers
वर्णमाला (वर्णमाला)
प्रश्न 1.
वर्णमालां पूरयत। (वर्णमाला को पूरा कीजिए।)
(क) अ, __ इ, __ __ ऊ, __ ए __, ओ __ अं
(ख) क्, __ ग् __, __ च्, __, __ झ्, ञ्, __ ठ्, __,
ढ, __, त्, __ द , __ __ __, फ, __ __ __
य __ __ __
__ ष, स __
क्ष __ ज्ञ
उत्तर :
(क) आ, ई, उ, ऋ, ऐ, औ, अ
(ख) ख्, घ, ङ्, छ्, ज्, ट्, ड्, ण्, थ्, ध्, न्, प्, ब्, भ्, म्, र, ल, व, श, ह, त्र
प्रश्न 2.
अधोलिखितपदानां वर्णविच्छेदं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयत।
(निम्नलिखित पदों का वर्ण विच्छेद करके रिक्त स्थान की पूर्ति करिए।)
(क) आश्रम = आ + _______ + _______ + अ + म् + अ
(ख) विद्यालयः = व् + इ + द् + _______ + आ + ल् + अ + _______ अः
(ग) राधिका = र् + _______ + ध् + _______ + क् + __
(घ) छात्रः = छ् + आ + __ + __ + अः
(ङ) पवित्रः = प् + अ + व् + __ + त् + __ + अः
उत्तर :
(क) श् + र्
(ख) य्, य्, :
(ग) आ, इ, आ
(घ) त् + र्, :
(ङ) इ, र्,
प्रश्न 3.
अधोलिखितपदानां वर्णसंयोगं कुरुत । (निम्नलिखित पदों का वर्ण संयोग करिए।)
(क) प् + र् + अ + त् + आ + प् + – ई = ________________________
(ख) अ + त् + र् + ऐ + व् + अ = ________________________
(ग) प् + अ + र् + ई + क् + ष् + आ = ________________________
(घ) प् + र् + अ + त् + इ + ज् + ञ् + आ = ________________________
(ङ) आ + क् + आ + र् + आ + न् + त् + अ = ________________________
उत्तर :
(क) प्रतापी
(ख) अत्रैव
(ग) परीक्षा
(घ) प्रतिज्ञा
(ङ) आकारान्त
प्रश्न 4.
वर्गीय / व्यञ्जनानि पृथक् कृत्वा लिखत । (वर्गीय व्यंजनों को अलग करके लिखिए |)
(क) कवर्ग = ______________
(ख) चवर्ग = ______________
(ग) टवर्ग = ______________
(घ) तवर्ग = ______________
(ङ) पवर्ग = ______________
उत्तर :
(क) कवर्ग- क् ख् ग् घ् ङ्
(ख) चवर्ग-च् छ् ज् झ् ञ
(ग) टवर्ग–ट् ठ् ड् ढ् ण्
(घ) तवर्ग–त् थ् द् ध् न्
(ङ) पवर्ग–प् फ् ब् भ् म्
प्रश्न 5.
वर्णांना संयोज्य संयुक्त अक्षराणि लिखत ।
(वर्णों को जोड़कर संयुक्त अक्षर लिखिए |)
(क) क् + ष = ______________
(ख) त् + र् = ______________
(ग) ज् + ञ् = ______________
(घ) श् + र् = ______________
(ङ) द् +य् = ______________
(च) प् + र् = ______________
उत्तर :
(क) क्ष्
(ख) त्र
(ग) ति
(ग) ज्ञ
(ङ) द्य
(च) प्र
प्रश्न 6.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)
(क) ‘अ’ अस्ति?
(i) स्वर:
(ii) व्यञ्जन:
(iii) शब्दः
(iv) संयुक्तवर्ण:
उत्तर :
(i) स्वर:
(ख) ‘थ्’ वर्णस्य वर्ग अस्ति ?
(i) कवर्ग
(ii) पवर्ग
(iii) तवर्ग
(iv) चवर्ग
उत्तर :
(iii) तवर्ग
(ग) ‘ज्ञ’ कीदृशः वर्णः ?
(i) व्यञ्जन:
(ii) संयुक्त अक्षर:
(iii) स्वर:
(iv) विसर्ग:
उत्तर :
(ii) संयुक्त अक्षर:
(घ) मूलस्वरम् अस्ति ?
(i) ऐ
(ii) औ
(iii) उ
(iv) च
उत्तर :
(iii) उ
प्रश्न 7.
उचित पदेन सह मेलनं कुरुत । ( उचित पद से सही मिलान करिए । )
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) संयुक्तव्यञ्जन | (i) ष |
| (ख) मूलस्वरः | (ii) य |
| (ग) दीर्घस्वरः | (iii) ट |
| (घ) स्वरयुक्त व्यञ्जन | (iv) ज्ञ |
| (ङ) स्वर रहित व्यञ्जन | (v) अ |
| (च) अन्तस्थ व्यञ्जन | (vi) ऐ |
| (छ) ऊष्म व्यञ्ज | (vii) क |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) संयुक्तव्यञ्जन | (iv) ज्ञ |
| (ख) मूलस्वरः | (v) अ |
| (ग) दीर्घस्वरः | (vi) ऐ |
| (घ) स्वरयुक्त व्यञ्जन | (vii) क |
| (ङ) स्वर रहित व्यञ्जन | (iii) ट |
| (च) अन्तस्थ व्यञ्जन | (ii) य |
| (छ) ऊष्म व्यञ्ज | (i) ष |
लिङ्गम्, वचनम् तथा पुरुषः
प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु पदेषु पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग पदानि पृथक्-पृथक् कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित पुल्लिंग, स्त्रीलिंग तथा नपुंसकलिंग के पदों को अलग-अलग करके लिखिए।)
लता, भवनम्, अश्व:, खगः, अजा, फलम्, गगनम्, काकः,
छात्रा, नरः, मित्रम्, सुता, मुखम्, बालिका, घटः
पुल्लिङ्ग ________________________
स्त्रीलिङ्ग ________________________
नपुंसकलिङ्ग ________________________
उत्तर :
| पुल्लिङ्ग | स्त्रीलिङ्ग | नपुंसकलिङ्ग |
| अश्वः | लता | भवनम् |
| खगः | अजा | फलम् |
| काक: | छात्रा | गगनम् |
| नरः | सुता | मित्रम् |
| घटः | बालिका | मुखम् |
प्रश्न 2.
अधोलिखितानां पुल्लिङ्ग शब्दानां स्त्रीलिङ्गे परिर्वत्य लिखत ।
(निम्नलिखित पुल्लिंग शब्दों को स्त्रीलिंग में परिवर्तित करके लिखिए।)
(क) अज: ______________
(ख) अश्वः ______________
(ग) छात्र: ______________
(घ) बालकः ______________
(ङ) नरः ______________
उत्तर :
(क) अजा
(ख) अश्वा
(ग) छात्रा
(घ) बालिका
(ङ) नारी
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु पदेषु एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् शब्दान् पृथक्-पृथक् कृत्वा लिखत ।
(निम्नलिखित पदों में एकवचन, द्विवचन बहुवचन के शब्दों को अलग-अलग करके लिखिए।)
राम:, रमे, फलानि, बालकौ, लताः, फलम्, छात्रा:, माला,
फले, अश्वौ, अश्व:, अश्वाः, ते, तौ, सः
एकवचनम् _________________________________________
द्विवचनम् _________________________________________
बहुवचनम् _________________________________________
उत्तर :
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| रामः | रम | फलानि |
| फलम् | बालकौ | लताः |
| माला | फ्ले | छात्राः |
| अश्वः | अश्वौ | अश्वा: |
| सः | तौ | ते |
प्रश्न 4.
एकवचनात्, बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा लिखत ।
(एकवचन से बहुवचन में परिवर्तन करके लिखिए।)
(क) छात्र: _________________________________________
(ख) रमा _________________________________________
(ग) वनम् _________________________________________
(घ) माला _________________________________________
(ङ) गृहम् _________________________________________
(च) राम: _________________________________________
उत्तर :
(क) छात्राः
(ख) रमाः
(ग) वनानि
(घ) माला:
(ङ) गृहाणि
(च) रामाः
प्रश्न 5.
प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष, उत्तम पुरुष वाचक पदानि पृथक्-पृथक् कृत्वा लिखत ।
(प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष, उत्तम पुरुष वाचक पदों को अलग-अलग करके लिखिए।)
अहम्, सः, ते, यूयम्, आवां, तौ, वयम्, तत्, त्वं, तानि, युवाम्, बालकः
प्रथम पुरुष _________________________________________
मध्यम पुरुष _________________________________________
उत्तम पुरुष _________________________________________
उत्तर :
| प्रथम पुरुष | मध्यम पुरुष | उत्तम पुरुष |
| सः | यूयम् | अहम् |
| ते | त्वं | आवां |
| तानि | युवाम् | वयम् |
| बालकः | ||
| तौ | ||
| तत् |
प्रश्न 6.
उचितपदेन सह मेलनं कुरुत ।
(उचित पदों के साथ सही मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) प्रथम पुरुष | (i) अहम्, वयम् |
| (ख) मध्यम पुरुष | (ii) सा, ते, तानि |
| (ग) उत्तम पुरुष | (iii) यूयम्, त्वम् |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) प्रथम पुरुष | (ii) सा, ते, तानि |
| (ख) मध्यम पुरुष | (iii) यूयम्, त्वम् |
| (ग) उत्तम पुरुष | (i) अहम्, वयम् |
प्रश्न 7.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितं उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए ।)
(क) ‘पुल्लिङ्ग’ रूपम् अस्ति।
(i) लता
(ii) माला
(iii) फलम्
(iv) रामात्
उत्तर :
(iv) रामात्
(ख) बहुवचनपदम् अस्ति।
(i) गृहाणि
(ii) वनम्
(iii) फले
(iv) लते
उत्तर :
(i) गृहाणि
(ग) उत्तम पुरुष एकवचनं रूपम् अस्ति।
(i) सः
(ii) ते
(iii) त्वं
(iv) अहं
उत्तर :
(iv) अहं
(घ) प्रथम पुरुष रूपं चिनुत ।
(i) आवां
(ii) त्वं
(iii) ता:
(iv) मम्
उत्तर :
(iii) ता:
(ङ) ‘बालकौ’ इत्यस्मिन् पदे वचनम् अस्ति।
(i) एकवचनम्
(ii) द्विवचनम्
(iii) बहुवचनम्
(iv) कोऽपि नास्ति
उत्तर :
(ii) द्विवचनम्
लकार/धातुरूपाणि
प्रश्न 1.
अधोलिखित तालिकां पूरयत ।
(नीचे दी गई तालिका को पूरा कीजिए ।)
(क) ‘पठ्’ धातु लट्लकार (वर्तमानकाल)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| _______ | पठति | _______ | _______ |
| मध्यम | _______ | _______ | _______ |
| _______ | _______ | _______ | पठामः |
उत्तर :
प्रथम पठतः पठन्ति
पठसि पठथः पठथ
उत्तम पठामि पठावः
(ख) गम् (गच्छ्) धातु लृट्लकार (भविष्यत् काल )
| पुरुष: | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| _______ | गमिष्यति | _______ | _______ |
| _______ | _______ | _______ | _______ |
| _______ | गमिष्यामि | _______ | _______ |
उत्तर :
प्रथम गमिष्यतः गमिष्यन्ति
मध्यम गमिष्यसि गमिष्यथः गमिष्यथ
उत्तम गमिष्यावः गमिष्यामः
प्रश्न 2.
उचित क्रियापदं संयोज्य वाक्यानि रचत ।
(उचित क्रियापदों को जोड़कर वाक्य बनाइए ।)
| सूची (अ) | सूची (ब) | वाक्यानि |
| (क) सा | (i) क्रीडामि | |
| (ख) अहम् | (ii) वदसि | |
| (ग) त्वं | (iii) गच्छतः | |
| (घ) आवां | (iv) गच्छति | |
| (ङ) युवाम् | (v) गच्छन्ति | |
| (च) ते | (vi) क्रीडाव: | |
| (छ) यूयम् | (vii) वदथ: | |
| (ज) वयम् | (viii) क्रीडामः | |
| (झ) ता: | (ix) वदथ |
उत्तर :
(क) (iv)
(ख) (i)
(ग) (ii)
(घ) (vi)
(ङ) (vii)
(च) (iii)
(छ) (ix)
(ज) (viii)
(झ) (v)
प्रश्न 3.
मञ्जूषातः क्रियापदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(मंजूषा से क्रियापद चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
| मञ्जूषा – गायति, पठामि, गच्छतः, खादसि, गच्छन्ति, क्रीडाव:, नमामः |
(क) अहं पाठं
(ख) बालिका गीतं
(ग) बालकाः उद्यानं
(घ) तौ विद्यालयं
(ङ) त्वं किं?
(च) आवां
(छ) वयं ईश्वरं
उत्तर :
(क) पठामि
(ख) गायति
(ग) गच्छन्ति
(घ) गच्छतः
(ङ) खादसि
(च) क्रीडाव:
(छ) नमामः
प्रश्न 4.
रेखाङ्कितक्रियापदानि शुद्धं कृत्वा लिखत । (रेखांकित क्रिया शब्दों को शुद्ध करके लिखिए।)
(क) सा लिखन्ति । (एकवचनम्) ______________
(ख) त्वं खादथ । (एकवचनम्) ______________
(ग) वयं हसामि । (बहुवचनम्) ______________
(घ) ते खादति । (बहुवचनम्) ______________
(ङ) आवां क्रीडामः । (द्विवचनम्) ______________
(च) तौ खेलन्ति। ( द्विवचनम्) ______________
उत्तर :
(क) लिखति
(ख) खादसि
(ग) हसाम :
(घ) खादन्ति
(ङ) क्रीडाव:
(च) खेलतः
प्रश्न 5.
अधोलिखितेषु क्रियापदेषु धातवः पृथक् कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित क्रियापदों में धातुओं को अलग करके लिखिए।)
| क्रियापदानि | धातवः |
| (क) पास्यति | |
| (ख) लिखामि | |
| (ग) गमिष्यति | |
| (घ) रक्षति | |
| (ङ) पश्यति | |
| (च) . तिष्ठन्तु | |
| (छ) लभन्ते |
उत्तर :
(क) पा (पिब्)
(ख) लिख्
(ग) गम् (गच्छ्)
(घ) रक्ष्
(ङ) दृश् (पश्य्)
(च) स्था ( तिष्ठ्)
(छ) लभ्
प्रश्न 6.
अधोलिखितानां पदानां अर्थेन सह योजयत । (निम्नलिखित पदों का अर्थ के साथ मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) अहं | (i) तुम दोनों |
| (ख) त्वं | (ii) वे दोनों |
| (ग) सः | (iii) वे सब |
| (घ) आवां | (iv) तुम |
| (ङ) युवां | (v) वह |
| (च) यूयं | (vi) तुम सब |
| (छ) ते | (vii) मैं |
| (ज) तौ | (viii) हम दोनों |
| (झ) वयं | (ix) हम सब |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) अहं | (vii) मैं |
| (ख) त्वं | (iv) तुम |
| (ग) सः | (v) वह |
| (घ) आवां | (viii) हम दोनों |
| (ङ) युवां | (i) तुम दोनों |
| (च) यूयं | (vi) तुम सब |
| (छ) ते | (iii) वे सब |
| (ज) तौ | (ii) वे दोनों |
| (झ) वयं | (ix) हम सब |
संज्ञा शब्द-रूपाणि
प्रश्न 1.
उदाहरणमनुसृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(उदाहरण के अनुसार रिक्त स्थान भरिए ।)
| अकारान्त पुल्लिङ्ग | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| (क) प्रथमा विभक्ति | रामः | रामौ | रामाः |
| बालकः | _______ | _______ | |
| (ख) द्वितीया विभक्ति | रामम् | रामौ | रामान् |
| बालकम् | _______ | _______ | |
| (ग) तृतीया विभक्ति | रामेण | रामाभ्याम् | रामैः |
| बालकेन | _______ | _______ | |
| (घ) चतुर्थी विभक्ति | रामाय | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| बालकाय | _______ | _______ | |
| (ङ) पञ्चमी विभक्ति | रामात् | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| बालकात् | _______ | _______ | |
| (च) षष्ठी विभक्ति | रामस्य | रामयोः | रामाणाम् |
| बालकस्य | _______ | _______ | |
| (छ) सप्तमी विभक्ति | रामे | रामयोः | रामेषु |
| बालके | _______ | _______ | |
| (ज) सम्बोधन | हे राम | हे रामौ ! | हे रामाः ! |
| हे बालक ! | _______ | _______ |
उत्तर :
(क) बालकौ, बालकाः
(ख) बालकौ, बालकान्
(ग) बालकाभ्याम्, बालकैः
(घ) बालकाभ्याम्, बालकेभ्यः
(ङ) बालकाभ्याम्, बालकेभ्यः
(च) बालकयोः, बालकानाम्
(छ) बालकयोः, बालकेषु
(ज) हे बालकौ !, हे बालकाः !
प्रश्न 2.
उदाहरणम् अनुसृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(उदाहरण के अनुसार रिक्त स्थान भरिए ।)
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
| (क) प्रथमा विभक्ति | रमा | रमे | रमाः |
| बालिका | _______ | _______ | |
| (ख) द्वितीया विभक्ति | रमाम् | रमे | रमाः |
| बालिके | _______ | _______ | |
| (ग) तृतीया विभक्ति | रमया | रमाभ्याम् | रमाभिः |
| बालिकाभिः | _______ | _______ | |
| (घ) चतुर्थी विभक्ति | रमायै | रमाभ्याम् | रमाभ्यः |
| बालिकायै | _______ | _______ | |
| (ङ) पञ्चमी विभक्ति | रमायाः | रमाभ्याम् | रमाभ्यः |
| बालिकाभ्याम् | _______ | _______ | |
| (च) षष्ठी विभक्ति | रमाया: | रमयोः | रमानाम् |
| बालिकानाम् | _______ | _______ | |
| (छ) सप्तमी विभक्ति | रमायाम् | रमयोः | रमासु |
| बालिकायाम् | _______ | _______ |
उत्तर :
(क) बालिके, बालिका :
(ख) बालिकाम्, बालिकाः
(ग) बालिकया, बालिकाभ्याम्
(घ) बालिकाभ्याम्, बालिकाभ्यः
(ङ) बालिकायाः, बालिकाभ्यः
(च) बालिकायाः, बालिकयोः
(छ) बालिकयोः, बालिकासु
प्रश्न 3.
उदाहरणम् अनुसृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत।
(उदाहरण के अनुसार रिक्त स्थान भरिए ।)
अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
| यथा प्रथमा विभक्ति | फलम् | फले | फलानि |
| (क) द्वितीया विभक्ति | गृहम् | _______ | _______ |
| (ख) तृतीया विभक्ति | फलेन | फलाभ्याम् | फलैः |
| _______ | _______ | गृहैः | |
| (ग) चतुर्थी विभक्ति | फलाय | फलाभ्याम् | फलेभ्यः |
| _______ | गृहाभ्याम् | _______ | |
| (घ) पञ्चमी विभक्ति | फलात् | फलाभ्याम् | फलेभ्यः |
| गृहात् | _______ | _______ | |
| (ङ) षष्ठी विभक्ति | फलस्य | फलयोः | फलानाम् |
| _______ | गृहयोः | _______ | |
| (च) सप्तमी विभक्ति | फले | फलयोः | फलेषु |
| गृहे | _______ | _______ |
उत्तर :
(क) गृहे, गृहाणि
(ख) गृहेण, गृहाभ्याम्
(घ) गृहाभ्याम्, गृहेभ्यः
(ग) गृहाय, गृहेभ्यः
(च) गृहस्य, गृहाणाम्
(छ) गृहयोः, गृहेषु
प्रश्न 4.
कोष्ठकात् शुद्धविकल्पं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक से शुद्ध विकल्प चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) सेनानायकः _______ पतति। (अश्वस्य / अश्वात्/ अश्वम्)
(ख) उद्याने _______ विकसन्ति । (कमलम्/ कमले/कमलानि)
(ग) बालकाय _______ रोचते। (मोदकं / मोदके/मोदकानि)
(घ) सीता _______ सह गच्छति । (रामेण / रामात्/रामस्य)
(ङ) स्यूते _______ सन्ति । (पुस्तकम् / पुस्तके / पुस्तकानि)
उत्तर :
(क) अश्वात्
(ख) कमलानि
(ग) मोदकं
(घ) रामेण
(ङ) पुस्तकानि
प्रश्न 5.
यथानिर्देशनं विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(निर्देशानुसार विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) श्याम _______ सह आपणं गच्छति । (मोहन – तृतीया)
(ख) सः _______ गृहम् आगच्छति। (विद्यालय – पञ्चमी)
(ग) सः _______ पुस्तकं यच्छति। (मित्र – चतुर्थी)
(घ) जलम् एव _______ अस्ति । (जीवन – द्वितीया)
उत्तर :
(क) मोहनेन
(ख) विद्यालयात्
(ग) मित्राय
(घ) जीवनम्
प्रश्न 6.
अधोलिखितानां शब्दाना समक्षं तेषां विभक्ति लिखत ।
(निम्नलिखित शब्दों के सामने उनकी विभक्ति लिखिए।)
(क) फलेन ______________
(ख) गृहस्य ______________
(ग) बालकः ______________
(घ) रामान् ______________
(ङ) बालिकाभिः ______________
(च) बालिकासु ______________
(छ) गजानाम् ______________
उत्तर :
(क) तृतीया
(ख) षष्ठी
(ग) प्रथमा
(घ) द्वितीया
(ङ) तृतीया
(च) सप्तमी
(छ) षष्ठी
सर्वनाम शब्द-रूपाणि
प्रश्न 1.
उदाहरणम् अनुसृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत । (उदाहरण के अनुसार रिक्त स्थान भरिए ।)
| (क) यथा- | स: | तौ | ते |
| क: | _______ | _______ | |
| सा | ते | ता: | |
| का | _______ | _______ | |
| तत् | ते | तानि | |
| किम् | _______ | _______ | |
| तम् | तौ | तान् | |
| (ख) यथा- | कम् | _______ | _______ |
| ताम् | ते | ता: | |
| काम् | _______ | _______ | |
| तत् | ते | तानि | |
| किम् | _______ | _______ | |
| (ग) यथा- | तेन | ताभ्याम् | तै: |
| केन | _______ | _______ | |
| तया | ताभ्य्याम् | ताभि: | |
| कया | _______ | _______ | |
| (घ) यथा- | तस्मै | ताभ्याम् | तेभ्य: |
| कस्मै | _______ | _______ | |
| तस्यै | ताभ्याम् | ताभ्य: | |
| कस्यै | _______ | _______ | |
| (ङ) यथा- | तस्मात् | ताभ्याम् | तेभ्य: |
| कस्मात् | _______ | _______ | |
| तस्या: | ताभ्याम् | ताभ्य: | |
| कस्या: | _______ | _______ | |
| (च) यथा- तस्य | तयो: | तेषाम् | |
| कस्य | _______ | _______ | |
| तस्या: | तयो: | तासाम् | |
| कस्या: | _______ | _______ | |
| (छ) यथा- | तस्मिन् | तयो: | तेषु |
| कस्मिन् | _______ | _______ | |
| तस्यां | तयो: | तासु | |
| कस्यां | _________ | _______ |
उत्तर :
(क) कौ, के – के, काः – के कानि
(ख) कौ, कान् – के, का – के, कानि
(ग) काभ्याम्, कैः – काभ्याम्, काभिः
(घ) काभ्याम्, केभ्यः – काभ्याम्, काभ्यः
(ङ) काभ्याम्, केभ्यः – काभ्याम्, काभ्यः
(च) कयोः केषाम् – कयो:, कासाम्
(छ) कयो:, केषु – कयो:, कासु
प्रश्न 2.
तत् सर्वनाम शब्दस्य उचितरूपं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । (तत् सर्वनाम शब्द का उचित रूप चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) _______ कृषकः । (सः/सा/ तत्)
(ख) _______ बालिका | (स: /सा/तत्)
(ग) _______ फलम्। (सः/सा/तत्)
(घ) _______ वृक्षाः। (तत्/ते / तानि)
(ङ) _______ बालकौ । (स: /तौ/ते)
(च) _______ खादन्ति । (सा/ते/तौ:)
(छ) _______ कंदुकेन क्रीडन्ति । (स: /तौ/ते)
उत्तर :
(क) सः
(ख) सा
(ग) तत्
(ङ) तौ
(घ) ते
(च) ते
(छ) ते
प्रश्न 3.
सर्वनाम शब्दरूपं सहायतया प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
(सर्वनाम शब्दरूप की सहायता से प्रश्न – निर्माण कीजिए ।)
| मञ्जूषा – कानि, केन, का, किं, कस्मात् |
(क) बालिका नृत्यति ।
_______ नृत्यति ?
(ख) रामः पित्रा सह गच्छति ।
रामः _______ सह गच्छति ?
(ग) सरोवरेषु कमलानि विकसन्ति ।
सरोवरेषु _______ विकसन्ति?
(घ) वृक्षात् पत्राणि पतन्ति ।
_______ पत्राणि पतन्ति ?
(ङ) अहं चलचित्रं पश्यामि ।
अहं _______ पश्यामि ?
उत्तर :
(क) का
(ख) केन
(ग) कानि
(घ) कस्मात्
(ङ) किं
प्रश्न 4.
निर्देशानुसारं रिक्तस्थानं पूरयत । (निर्देशानुसार रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)
(क) एतत् _______ पुस्तकम्। (अस्मद्)
(ख) अयं _______ विद्यालय अस्ति । (अस्मद्)
(ग) मम नाम राघवः_____ नाम किम् ? (युष्मद्)
(घ) सा _____ माता अस्ति । (अस्मद्)
(ङ) अहं _____ पश्यामि । (युष्मद्)
उत्तर :
(क) मम
(ख) मम
(ग) तव
(घ) मम
(ङ) त्वां
प्रश्न 5.
विभक्तीनां उचित कारकेन सह मेलनं कुरुत । (विभक्तियों का उचित कारक के साथ मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) प्रथमा | (i) संबंध |
| (ख) द्वितीया | (ii) अधिकरण |
| (ग) तृतीया | (iii) अपादान |
| (घ) चतुर्थी | (iv) कर्ता |
| (ङ) पञ्चमी | (v) कर्म |
| (च) षष्ठी | (vi) करण |
| (छ) सप्तमी | (vii) संप्रदान |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) प्रथमा | (iv) कर्ता |
| (ख) द्वितीया | (v) कर्म |
| (ग) तृतीया | (vi) करण |
| (घ) चतुर्थी | (vii) संप्रदान |
| (ङ) पञ्चमी | (iii) अपादान |
| (च) षष्ठी | (i) संबंध |
| (छ) सप्तमी | (ii) अधिकरण |
प्रश्न 6.
उचितेन शब्देन सह मेलनं कुरुत । ( उचित शब्दों के साथ मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) एक: | (i) वनानि |
| (ख) एका | (ii) लता: |
| (ग) एकम् | (iii) बालकाः |
| (घ) द्वौ | (iv) कमलानि |
| (ङ) द्वे | (v) स्त्रियः |
| (च) द्वे | (vi) कपोता: |
| (छ) त्रयः | (vii) कलमे |
| (ज) तिस्त्र: | (viii) बालिके |
| (झ) त्रीणि | (ix) बालकौ |
| (ञ) चत्वारः | (x) वनम् |
| (ट) चतस्रः | (xi) बालिका |
| (ठ) चत्वारि | (xii) नरः |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) एक: | (xii) नरः |
| (ख) एका | (xi) बालिका |
| (ग) एकम् | (x) वनम् |
| (घ) द्वौ | (ix) बालकौ |
| (ङ) द्वे | (viii) बालिके |
| (च) द्वे | (vii) कलमे |
| (छ) त्रयः | (vi) कपोता: |
| (ज) तिस्त्र: | (v) स्त्रियः |
| (झ) त्रीणि | (iv) कमलानि |
| (ञ) चत्वारः | (iii) बालकाः |
| (ट) चतस्रः | (ii) लता: |
| (ठ) चत्वारि | (i) वनानि |
प्रश्न 7.
संस्कृत पदानि लिखत । (संस्कृत के पद लिखिए।)
(क) 5 _______
(ख) 6 _______
(ग) 7 _______
(घ) 8 _______
(ङ) 9 _______
(च) 10 _______
उत्तर :
(क) पञ्च
(ख) षट्
(ग) सप्त
(घ) अष्ट
(ङ) नव
(च) दश
अव्ययपदानि
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां अव्ययपदानां तेषां अर्थेन सह योजयत ।
(निम्नलिखित अव्यय पदों का उनके अर्थ के साथ मिलान कीजिए।)
| अव्ययपदानि | अर्थं |
| (क) अधुना | (i) की ओर |
| (ख) बहि: | (ii) जोर-से |
| (ग) शनैः-शनैः | (iii) जल्दी |
| (घ) शीघ्रम् | (iv) भी |
| (ङ) उच्चै | (v) कल (आने वाला) |
| (च) प्रति | (vi) कल (बीता हुआ) |
| (छ) कुतः | (vii) अब |
| (ज) ह्यः | (viii) बाहर |
| (झ) श्वः | (ix) धीरे-धीरे |
| (ञ) अपि | (x) कहाँ से |
उत्तर :
| अव्ययपदानि | अर्थं |
| (क) अधुना | (vii) अब |
| (ख) बहि: | (viii) बाहर |
| (ग) शनैः-शनैः | (ix) धीरे-धीरे |
| (घ) शीघ्रम् | (iii) जल्दी |
| (ङ) उच्चै | (ii) जोर-से |
| (च) प्रति | (i) की ओर |
| (छ) कुतः | (x) कहाँ से |
| (ज) ह्यः | (vi) कल (बीता हुआ) |
| (झ) श्वः | (v) कल (आने वाला) |
| (ञ) अपि | (iv) भी |
प्रश्न 2.
मञ्जूषातः उचित अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(मंजूषा से उचित अव्ययपद चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
| मञ्जूषा – अधुना, यत्र, तत्र, कुत्र, अत्र, कदा, यदा, तदा, विना, प्रति |
(क) रामस्य माता _______ अस्ति ?
(ख) _______ त्वं किं करोषि ?
(ग) _______ कमलानि भ्रमराः।
(घ) मम भगिनी _______ अस्ति ।
(ङ) यूयं _______ गच्छथ ?
(च) मम माता आगच्छति ________ अहं भोजनं खादामि ।
(छ) सः विद्यालयं ________ गच्छति ।
(ज) जलं ________ जीवनं न सम्भवति ।
उत्तर :
(क) कुत्र
(ख) अधुना
(ग) यत्र, तत्र
(घ) अत्र
(ङ) कदा
(च) यदा, तदा
(छ) प्रति
(ज) विना
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु वाक्येषु अव्ययपदानि पृथक् कृत्वा लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में से अव्यय पद अलग करके लिखिए।)
(क) सः ग्रामं प्रति गच्छति । ________________________
(ख) पुत्र ! शीघ्र विद्यालयं गच्छ । ________________________
(ग) वृद्धः शनैः-शनैः गच्छति। ________________________
(घ) यत्र आम्रणि तत्र वानराः । ________________________
(ङ) पुरा शुद्धोदन नाम नृपः आसीत् । ________________________
(च) यूयं कदा खादथ । ________________________
(छ) अद्य अहं मेलापकं गच्छामि। ________________________
(ज) श्वः अहं बीकानेरनगरं गमिष्यामि । ________________________
उत्तर :
(क) प्रति
(ख) शीघ्रम्
(ग) शनैः-शनैः
(ङ) पुरा
(घ) यत्र-तत्र
(च) कदा
(छ) अद्य
(ज) श्वः
प्रश्न 4.
कोष्ठकात् उचितं अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । (कोष्ठक से उचित अव्ययपद चुनकर रिक्त स्थान भरिए । )
(क) ______________ अहं विद्यालयं न गच्छामि। (अद्य / कुत्र / अत्र)
(ख) मृगाः ______________ धावन्ति । (शनैः-शनै: / तीव्रम्/प्रति)
(ग) अद्य सोमवासरः, ______________ मंगलवासरः भविष्यति । (श्व: / ह्य: / अद्य)
(घ) सीता पित्रा ______________ गच्छति । (सह / तत्र / यदा)
(ङ) सा विद्यालयात् ______________ आगच्छति । (कदा/सह/अपि)
(च) बालका: उद्याने ________ धावन्ति । (तीव्रम्/शनैः-शनैः/प्रति)
(छ) बालकाः ________ क्रीडन्ति । (बहि:/ यदा/ तदा)
उत्तर :
(क) अद्य
(ख) तीव्रम्
(ग) श्वः
(घ) सह
(ङ) कदा
(च) तीव्रम्
(छ) बहि:
प्रश्न 5.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितं उत्तरं चित्वा लिखत । (निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)
(क) तृणं ______________ खादान्नपि जीवमानः ।
(i) अत्र
(ii) तत्र
(iii) सर्वत्र
(iv) न
उत्तर :
(iv) न
(ख) सः ______________ परिश्रमी अस्ति।
(i) अपि
(ii) तत्र
(iii) यदा
(iv) कदा
उत्तर :
(i) अपि
(ग) राम: ______________ आगच्छति?
(i) सदा
(ii) कदा
(iii) उच्चैः
(iv) परस्परं
उत्तर :
(ii) कदा
(घ) दूरदर्शने त्वं ______________ पश्यसि ?
(i) किम्
(ii) कुत्र
(iii) सर्वत्र
(iv) अधुना
उत्तर :
(i) किम्
(ङ) अहं ______________ आपणं गच्छामि।
(i) यदा
(ii) अद्य
(iii) तत्र
(iv) कुतः
उत्तर :
(ii) अद्य
कारक / विभक्ति ज्ञान
प्रश्न 1.
द्वितीया विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(द्वितीया विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) रामः ________ गच्छति । (ग्राम)
(ख) बालकाः _______ पठन्ति । (वेद)
(ग) साधुः _______ अकरोत् । (तपस्या)
(घ) मोहन: _______ वदेत्। (सत्य)
(ङ) छात्रा: ________ प्रति गच्छन्ति । (विद्यालय)
उत्तर :
(क) ग्रामं
(ख) वेदं
(ग) तपस्याम्
(घ) सत्यं
(ङ) विद्यालयं
प्रश्न 2.
तृतीया विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(तृतीया विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) जनकः _______ सह गच्छति । (पुत्र)
(ख) सः _______ काणः अस्ति। (नेत्र)
(ग) विद्या _______ शोभते। (विनय)
(घ) गणेशः _______ जीवति । (सुख)
(ङ) सा ________ लिखति । (कलम्)
उत्तर :
(क) पुत्रेण
(ख) नेत्रेण
(ग) विनयेन
(घ) सुखेन
(ङ) कलमेन
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितं उत्तरं चित्वा लिखत।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)
(क) नरेन्द्र ________ पुस्तकं ददाति। रिक्तस्थाने ‘मित्र’ शब्दस्य चतुर्थी विभक्ति रूपं भविष्यति ।
(i) मित्रस्य
(ii) मित्राय
(iii) मित्रम्
(iv) मित्रेण
उत्तर :
(ii) मित्राय
(ख) नृपः निर्धन धनं यच्छति । रेखांकित पदस्य चतुर्थी विभक्ति रूपम् अस्ति।
(i) निर्धनाय
(ii) निर्धनात्
(iii) निर्धनयो:
(iv) निर्धनम्
उत्तर :
(i) निर्धनाय
(ग) ________ मोदका: रोचन्ते। अत्र बालक शब्दस्य चतुर्थी विभक्ति चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत ।
(i) बालकौ
(ii) बालकाय
(iii) बालकानाम्
(iv) बालकेषु
उत्तर :
(ii) बालकाय
(घ) पिता ______________ क्रुध्यति । रिक्तस्थाने ‘पुत्र’ शब्दस्य चतुर्थी विभक्ति रूपं भविष्यति ।
(i) पुत्रस्य
(ii) पुत्रयोः
(iii) पुत्राय
(iv) पुत्रेषु
उत्तर :
(iii) पुत्राय
(ङ) गणेश नमः । रेखांकित पदस्य चतुर्थी विभक्ति रूपं अस्ति ।
(i) गणेशाय
(ii) गणेशात्
(iii) गणेशम्
(iv) गणेशस्य
उत्तर :
(i) गणेशाय
प्रश्न 4.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)
(क) वृक्ष पत्रं पतति । रेखांकित पदस्य पञ्चमी विभक्ति रूपं भविष्यति।
(i) वृक्षात्
(ii) वृक्षम्
(iii) वृक्षौ
(iv) वृक्षस्य
उत्तर :
(i) वृक्षात्
(ख) नृप ________ आगच्छति । रिक्तस्थाने ‘ग्राम’ शब्दस्य पञ्चमी विभक्ति रूपं भविष्यति ।
(i) ग्रामस्य
(ii) ग्रामात्
(iii) ग्रामाणाम्
(iv) ग्रामम्
उत्तर :
(ii) ग्रामात्
(ग) बालकः ______________ विभेति । अत्र ‘सिंह’ शब्दस्य पञ्चमी विभक्ति चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत ।
(i) सिंहस्य
(ii) सिंह:
(iii) सिंहात्
(iv) सिहम्
उत्तर :
(iii) सिंहात्
(घ) गंगा ______________ प्रभवति। ‘हिमालय’ शब्दस्य पञ्चमी विभक्ति रूपेण रिक्तस्थानं पूरयत ।
(i) हिमालय:
(ii) हिमालयात्
(iii) हिमालयस्य
(iv) हिमालयोः
उत्तर
(ii) हिमालयात्
(ङ) छात्रा : विद्यालय बहिः गच्छन्ति । रेखांकित पदस्य पञ्चमी विभक्ति रूपं भविष्यति ।
(i) विद्यालयात्
(ii) विद्यालयोः
(iii) विद्यालयस्य
(iv) विद्यालय:
उत्तर :
(i) विद्यालयात्
प्रश्न 5.
षष्ठी विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(षष्ठी विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) श्याम: ________ पुस्तकं पठति । (संस्कृत)
(ख) मम ग्रामः ________ समीपम् अस्ति। (नगर)
(ग) ________ उपरि खगाः सन्ति । (वृक्ष)
(घ) ________ सुरेश श्रेष्ठः अस्ति । (छात्र)
उत्तर :
(क) संस्कृतस्य
(ख) नगरस्य
(ग) वृक्षस्य
(घ) छात्राणां
प्रश्न 6.
सप्तमी विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत।
(सप्तमी विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) वयं ________ निवसामः । (ग्राम)
(ख) सिंहः ________ निवसति । (वन)
(ग) नृपः ______________ तिष्ठति । (सिंहासन)
(घ) मोहन: ________ वसति । (गृह)
उत्तर :
(क) ग्रामे
(ख) वने
(ग) सिंहासने
(घ) गृहे
प्रश्न 7.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत । (निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए | )
(क) अपादाने विभक्ति भवति ।
(i) षष्ठी
(ii) सप्तमी
(iii) पञ्चमी
(iv) प्रथमा
उत्तर :
(iii) पञ्चमी
(ख) संबोधने विभक्ति भवति ।
(i) प्रथमा
(ii) द्वितीया
(iii) तृतीया
(iv) सप्तमी
उत्तर :
(i) प्रथमा
(ग) चतुर्थी विभक्ति कस्मिन् कारके भवति ?
(i) कर्ता
(ii) करण
(iii) संप्रदानम्
(iv) अधिकरण
उत्तर :
(iii) संप्रदानम्
प्रश्न 8.
अधोलिखितेषु रेखाङ्कितशब्देषु विभक्तेः निर्देशनं कुरुत ।
(नीचे दिए गए रेखांकित शब्दों में विभक्ति का निर्देश कीजिए।)
(क) हरये रोचते भक्तिः । ________________________
(ख) ग्रामम् परितः क्षेत्राणि सन्ति । ________________________
(ग) अहं रेलयानेन ग्रामं गमिष्यामि । ________________________
(घ) वृक्षात् पत्राणि पतन्ति । ________________________
उत्तर :
(क) चतुर्थी
(ख) द्वितीया
(ग) तृतीया
(घ) पञ्चमी
प्रश्न 9.
परस्परं मेलयत ।
(परस्पर मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) बालिका कलमेन लिखति । | (i) पञ्चमी विभक्ति |
| (ख) बालकाः वेदं पठन्ति । | (ii) षष्ठी विभक्ति |
| (ग) सुरेशः महेशाय पुस्तकं ददाति । | (iii) सप्तमी विभक्ति |
| (घ) छात्रः शिक्षकात् पठति। | (iv) तृतीया विभक्ति |
| (ङ) वृक्षस्य उपरि खगाः सन्ति । | (v) चतुर्थी विभक्ति |
| (च) रमेशः स्वकार्ये संलग्नः अस्ति । | (vi) द्वितीया विभक्ति |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) बालिका कलमेन लिखति । | (iv) तृतीया विभक्ति |
| (ख) बालकाः वेदं पठन्ति । | (vi) द्वितीया विभक्ति |
| (ग) सुरेशः महेशाय पुस्तकं ददाति । | (v) चतुर्थी विभक्ति |
| (घ) छात्रः शिक्षकात् पठति। | (i) पञ्चमी विभक्ति |
| (ङ) वृक्षस्य उपरि खगाः सन्ति । | (ii) षष्ठी विभक्ति |
| (च) रमेशः स्वकार्ये संलग्नः अस्ति । | (iii) सप्तमी विभक्ति |
वाक्य रचना / अशुद्धिसंशोधनम्
प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितानि क्रिया – पदानि संशोध्य पुनः लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित क्रियापदों को शुद्ध करके पुन: लिखिए।)
(क) अहं विद्यालयं गच्छति ।
_________________________________________
(ख) सा नृत्यन्ति ।
_________________________________________
(ग) त्वं कुत्र गच्छामि ?
_________________________________________
(घ) वयम् आपणं गच्छन्ति ।
_________________________________________
(ङ) ते क्रीडाक्षेत्रं गच्छसि ।
_________________________________________
उत्तर :
(क) गच्छामि
(ख) नृत्यति
(ग) गच्छसि
(घ) गच्छामः
(ङ) गच्छन्ति
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितानि संज्ञा – सर्वनाम पदानि संशोध्य पुनः लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित संज्ञा – सर्वनाम पदों को शुद्ध करके पुन: लिखिए।)
(क) सा बालकः ।
_________________________________________
(ख) तौ धावन्ति ।
_________________________________________
(ग) ते वृद्धः अस्ति।
_________________________________________
(घ) तत् विद्यालयं गच्छामि।
_________________________________________
(ङ) तत् कमलानि सन्ति ।
_________________________________________
उत्तर :
(क) सः
(ख) ते
(ग) सः
(घ) अहं
(ङ) तानि
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)
(क) एषा मम विद्यालयः अस्ति । रेखांकित पदस्य शुद्धरूपम् अस्ति ।
(i) एष:
(iii) स:
(ii) एता:
(iv) तत्
उत्तर :
(i) एष:
(ख) त्वं कदा आगच्छति ? रेखांकित क्रियापदस्य शुद्धरूपम् अस्ति ।
(i) आगच्छन्ति
(ii) आगच्छसि
(iii) गच्छतः
(iv) गच्छामि
उत्तर :
(ii) आगच्छसि
(ग) यूयं मित्रम् सह क्रीडत । रेखांकित पदस्य शुद्धरूपं चित्वा लिखत ।
(i) मित्रैः
(iii) मित्रस्य
(ii) मित्र:
(iv) मित्रा:
उत्तर :
(i) मित्रैः
(घ) पिता पुत्रम् धनं यच्छति । रेखांकित शब्दस्य स्थाने उचित रूपं चित्वा लिखत ।
(i) पुत्रे
(ii) पुत्राय
(iii) पुत्रस्य
(iv) पुत्र:
उत्तर :
(ii) पुत्राय
(ङ) बालकाः सप्तवादनम् विद्यालयं गच्छन्ति । रेखांकित पदस्य शुद्धरूपम् अस्ति।
(i) सप्तवादने
(ii) सप्तवादन
(iii) सप्तवादन
(iv) कोऽपि नास्ति
उत्तर :
(i) सप्तवादने
प्रश्न 4.
शुद्ध क्रियापदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत।
(शुद्ध क्रियापद चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) अधुना अहं विद्यालयं ________________________ (गच्छसि / गच्छामि)
(ख) श्यामः स्वमित्राय पुस्तकं ________________________ (यच्छति/यच्छन्ति)
(ग) रमेश: कंदुकेन ________________________ (क्रीडसि / क्रीडति)
(घ) रमा लता च ________________________ (नृत्यन्ति / नृत्यतः)
(ङ) जनाः प्रातःकाले भ्रमणार्थं ________________________ (गच्छन्ति / गच्छामि)
(च) अहं जोधपुरनगरात् ________________________ (आगच्छामि/आगच्छतः)
(छ) राधिका गृहे न ________________________ (अस्ति / सन्ति)
(ज) त्वं कदा आपणं ________________________ (गमिष्यति गमिष्यसि)
उत्तर :
(क) गच्छामि
(ख) यच्छति
(ग) क्रीडति
(घ) नृत्यतः
(ङ) गच्छन्ति
(च) आगच्छामि
(छ) अस्ति
(ज) गमिष्यसि
प्रश्न 5.
परस्परं मेलयत । (परस्पर मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) कमलानि | (i) भ्रमन्ति |
| (ख) वाटिका | (ii) पुस्तकम् |
| (ग) मधुराणि | (iii) देवालयम् |
| (घ) कंदुकेन | (iv) लिखति |
| (ङ) जना: | (v) विकसन्ति |
| (च) संस्कृतस्य | (vi) रमणीया |
| (छ) पूजनाय | (vii) आम्राणि |
| (ज) कलमेन | (viii) क्रीडन्ति |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) कमलानि | (v) विकसन्ति |
| (ख) वाटिका | (vi) रमणीया |
| (ग) मधुराणि | (vii) आम्राणि |
| (घ) कंदुकेन | (viii) क्रीडन्ति |
| (ङ) जना: | (i) भ्रमन्ति |
| (च) संस्कृतस्य | (ii) पुस्तकम् |
| (छ) पूजनाय | (iii) देवालयम् |
| (ज) कलमेन | (iv) लिखति |
प्रश्न 6.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितानि पदानि शुद्धविभक्ति प्रयोगं कृत्वा पुनः लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों में शुद्ध विभक्ति का प्रयोग करके पुन: लिखिए।)
(क) अहं विद्यालय गमिष्यामि ।
_________________________________________
(ख) सा आपणम् गृहम् आगच्छति।
_________________________________________
(ग) प्रातः कालः अहं भ्रमणाय उद्यानं गमिष्यामि ।
_________________________________________
(घ). अहं ध्यानाय चलचित्रं पश्यामि ।
_________________________________________
(ङ) अहं सायंकालं पठनार्थं गमिष्यामि ।
_________________________________________
(च) आवाम् चित्राय रचयावः ।
_________________________________________
(छ) अहम् लेखात् लिखामि।
_________________________________________
(ज) स: देशे रक्षति ।
_________________________________________
उत्तर :
(क) विद्यालयं
(ख) आपणात्
(ग) प्रातः काले
(घ) ध्यानेन
(ङ) सायंकाले
(च) चित्र
(छ) लेखम्
(ज) देशम्
अनुवाद विधि/ अनुवादकार्यम्
प्रश्न 1.
परस्परं मेलयत ।
(परस्पर मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) ग्रामात् | (i) जल में |
| (ख) मयूरैः | (ii) हाथ द्वारा, से |
| (ग) गृहेषु | (iii) दो वनों में |
| (घ) जले | (iv) गाँव से (अलग) |
| (ङ) हस्तेन | (v) मोरों द्वारा |
| (च) वनयोः | (vi) घरों में |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) ग्रामात् | (iv) गाँव से (अलग) |
| (ख) मयूरैः | (v) मोरों द्वारा |
| (ग) गृहेषु | (vi) घरों में |
| (घ) जले | (i) जल में |
| (ङ) हस्तेन | (ii) हाथ द्वारा, से |
| (च) वनयोः | (iii) दो वनों में |
प्रश्न 2.
हिंदी क्रियापदानां समक्षं संस्कृत शब्द लिखत ।
(हिंदी क्रियापदों के सामने संस्कृत शब्द लिखिए ।)
(क) खेलता है ______________
(ख) खाते हैं (बहुवचन) ______________
(ग) जाता है ______________
(घ) जाएगा ______________
(ङ) चरते हैं (बहुवचन) ______________
(च) जाऊँगा ______________
(छ) हम दोनों ______________
(ज) तुम सब ______________
उत्तर :
(क) क्रीडति
(ख) खादन्ति
(ग) गच्छति
(घ) गमिष्यति
(ङ) चरन्ति
(च) गमिष्यामि
(छ) आवां
(ज) यूयम्
प्रश्न 3.
अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतेन लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों को संस्कृत में लिखिए।)
(क) वह जाता है। ______________
(ख) वे दोनों खाते हैं। ______________
(ग) वे सब खेलते हैं। ______________
(घ) मैं विद्यालय जाऊँगा। ______________
(ङ) हम दोनों गेंद से खेलते हैं। ______________
(च) हम सब भोजन खाते हैं। ______________
(छ) तुम कहाँ जाते हो ? ______________
उत्तर :
(क) सः गच्छति।
(ख) तौ खादतः ।
(ग) ते क्रीडन्ति ।
(घ) अहं विद्यालयं गमिष्यामि ।
(ङ) आवां कन्दुकेन क्रीडावः ।
(च) वयं भोजनं खादामः ।
(छ) त्वं कुत्र गच्छसि ।
प्रश्न 4.
अधोलिखितानां वाक्यानां हिंदी अनुवादं कुरुत ।
(निम्नलिखित वाक्यों का हिंदी में अनुवाद कीजिए ।)
(क) सः भ्रमणाय गच्छति । ________________________
(ख) सरोवरे कमलानि विकसन्ति । ________________________
(ग) वृक्षात् पत्रं पतति । ________________________
(घ) अहं संस्कृतं पठामि । ________________________
(ङ) रविवासरे विद्यालये अवकाशः भवति । ________________________
(च) अयं मम ग्रामः अस्ति । ________________________
(छ) बालकाः कंदुकेन क्रीडन्ति । ________________________
(ज) सा कलमेन लिखति । ________________________
उत्तर :
(क) वह घूमने जाता है।
(ख) तालाब में कमल खिलते हैं।
(ग) पेड़ से पत्ता गिरता है।
(घ) मैं संस्कृत पढ़ता हूँ।
(ङ) रविवार को विद्यालय में अवकाश होता है।
(च) यह मेरा गाँव है।
(छ) बच्चे गेंद से खेलते हैं।
(ज) वह कलम से लिखती है।
प्रश्न 5.
अधोलिखित विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)
(क) वृक्षात् पत्ता पतति । रेखांकित पदस्य उचित संस्कृत रूपम् अस्ति ।
(i) पत्रम्
(ii) पत्रे
(iii) पत्राणि
(iv) कोऽपिनास्ति
उत्तर :
(i) पत्रम्
(ख) अधोलिखितेषु विकल्पेषु बहुवचनं रूपम् अस्ति ।
(i) पुष्पम्
(ii) वायुयाने
(iii) फलानि
(iv) घट:
उत्तर :
(iii) फलानि
(ग) ‘कबूतर’ इत्यस्य संस्कृत पर्याय अस्ति।
(i) पुष्पम्
(ii) मयूरः
(iii) शुकः
(iv) कपोतः
उत्तर :
(iv) कपोतः
(घ) लृट् लकारस्य प्रयोग कस्मिन् काले भवति ?
(i) वर्तमान काले
(ii) भविष्यत् काले
(iii) भूतकाले
(iv) आज्ञार्थके
उत्तर :
(ii) भविष्यत् काले
(ङ) ‘कुत्र’ इत्यस्मिन् अव्यय पदे लिङ्गम् अस्ति ?
(i) पुल्लिङ्ग
(ii) स्त्रीलिङ्ग
(iii) नपुंसकलिङ्ग
(iv) कोऽपि नास्ति
उत्तर :
(iv) कोऽपि नास्ति
संधि प्रकरणम्
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां पदानां संधि विच्छेदं कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों का संधि विच्छेद करके लिखिए।)
(क) हिमालयः = ______________ + ______________
(ख) परीक्षा = ______________ + ______________
(ग) गणेश: = ______________ + ______________
(घ) सदैव = ______________ + ______________
(ङ) नयनम् = ______________ + ______________
(च) इत्यादि = ______________ + ______________
(छ) महर्षिः = ______________ + ______________
(ज) इत्यलम् = ______________ + ______________
उत्तर :
(क) हिम + आलयः
(ख) परि + ईक्षा
(ग) गण + ईश:
(घ) सदा + एव
(ङ) ने + अनम्
(च) इति + आदि
(छ) महा + ऋषिः
(ज) इति + अलम्
प्रश्न 2.
अधोलिखितानां पदानां संधि कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों की संधि करके लिखिए।)
(क) अति + उत्तम् = ________________________
(ख) पौ + अक: = ________________________
(ग) पितृ + आज्ञा = ________________________
(घ) पितृ + ऋणम् = ________________________
(ङ) महा + ओषधिः = ________________________
(च) नर + इंद्र: = ________________________
(छ) कृष्ण + अर्जुन: = ________________________
(ज) धौ + अक: = ________________________
उत्तर :
(क) अत्युत्तम्
(ख) पावकः
(ग) पित्राज्ञा
(घ) पितॄणम्
(ङ) महौषधिः
(च) नरेन्द्रः
(छ) कृष्णार्जुनः
(ज) धावक :
प्रश्न 3.
परस्परं मेलयत । ( परस्पर मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) दीर्घ संधि | (i) नायकः |
| (ख) यण् संधि | (ii) तथैव |
| (ग) गुण संधि | (iii) श्रीश: |
| (घ) अयादि संधि | (iv) रमेश: |
| (ङ) वृद्धि संधि | (v) मध्वरिः |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) दीर्घ संधि | (iii) श्रीश: |
| (ख) यण् संधि | (v) मध्वरिः |
| (ग) गुण संधि | (iv) रमेश: |
| (घ) अयादि संधि | (i) नायकः |
| (ङ) वृद्धि संधि | (ii) तथैव |
प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदानां प्रयुक्त संधिः नाम लिखत । (निम्नलिखित पदों में प्रयुक्त संधि का नाम लिखिए।)
(क) प्रत्येकम् = ________________________
(ख) ज्ञानोदयः = ________________________
(ग) धाविका = ________________________
(घ) राजर्षिः = ________________________
(ङ) विद्यार्थी = ________________________
(च) तवल्कार: = ________________________
(छ) अन्वयः = ________________________
(ज) भानूष्मा = ________________________
उत्तर :
(क) यण संधि
(ख) गुण संधि
(ग) अयादि संधि
(घ) गुण संधि
(ङ) दीर्घ संधि
(च) गुण संधि
(छ) यण संधि
(ज) दीर्घ संधि
प्रश्न 5.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए।)
(क) ‘महींद्र’ पदस्य संधि विच्छेद भविष्यति ।
(i) मही + इंद्र
(ii) महि + इंद्र:
(iii) महा + इंद्र
(iv) मही + इंद्र:
उत्तर :
(i) मही + इंद्र
(ख) ‘प्रति + उपकारः’ पदस्य संधि भविष्यति ।
(i) प्रतिउपकारः
(ii) प्रत्युपकारः
(iii) प्रतियुपकार
(iv) प्रतिपकारः
उत्तर :
(ii) प्रत्युपकारः
(ग) ‘दीर्घ’ सन्धेः उदाहरणम् अस्ति।
(i) परीक्षा
(ii) सदैव
(iii) गणेश:
(iv) गायक :
उत्तर :
(i) परीक्षा
(घ) ‘सुरेंद्र:’ पदस्य संधि विच्छेद भविष्यति ।
(i) सुरे + द्रः
(ii) सुर + न्द्र:
(iii) सुर + इंद्र:
(iv) सुर + इंद्र:
उत्तर :
(iii) सुर + इंद्र:
(ङ) ‘पवनम्’ इत्यस्मिन् पदे सन्धेः नाम अस्ति ।
(i) दीर्घ
(ii) गुण
(iii) वृद्धि
(iv) अयादि
उत्तर :
(iv) अयादि
प्रत्ययाः
प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु पदेषु धातु-प्रत्यय पृथक्-पृथक् कृत्वा लिखत।
(निम्नलिखित पदों में धातु- प्रत्यय को अलग-अलग करके लिखिए।)
| धातु | प्रत्यय | |
| (क) पठितुम् | ||
| (ख) पठित्वा | ||
| (ग) गन्तुम | ||
| (घ) गत्वा | ||
| (ङ) हसितुम् | ||
| (च) हसित्वा | ||
| (छ) पातुम् | ||
| (ज) पीत्वा |
उत्तर :
(क) पठ् + तुमुन्
(ख) पठ् + क्त्वा
(ग) गम् + तुमुन्
(घ) गम् + क्त्वा
(ङ) हस् + तुमुन्
(च) हस् + क्त्वा
(छ) पा + तुमुन्
(ज) पा + क्त्वा
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु पदेषु धातु प्रत्यय योजयित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित पदों में धातु और प्रत्यय को जोड़कर लिखिए ।)
क) भू + क्त्वा ________________________
(ख) नी + क्त्वा ________________________
(ग) दृश् + क्त्वा ________________________
(घ) पृच्छ् + क्त्वा ________________________
(ङ) ज्ञा + तुमुन् ________________________
(च) कथ् + तुमुन् ________________________
(छ) कृ + तुमुन् ________________________
(ज) स्था + तुमुन् ________________________
उत्तर :
(क) भूत्वा
(ख) नीत्वा
(ग) दृष्ट्वा
(घ) पृष्ट्वा
(ङ) ज्ञातुम्
(च) कथयितुम्
(छ) कर्तुम्
(ज) स्थातुम्
प्रश्न 3.
उचितं प्रत्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(उचित प्रत्ययपद चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) राम: ______________ गृहम् आगच्छति। (पठित्वा / पठिता)
(ख) सा ______________ पाकशालायां गच्छति । (खादतुम्/ खादितुम्)
(ग) अहं ______________ गच्छामि। (पठितुम्/पठतुम्)
(घ) छात्र: ______________ गच्छति । (स्नातुम्/स्नेतुम्)
(ङ) सा ______________ आगच्छति। (खेलिता/खेलित्वा)
(च) अहं गृहं ______________ इच्छामि। (गतुम्/गन्तुम्)
(छ) सा गृह कार्यं ______________ विद्यालयं गच्छति । (कृत्वा/क्त्वा)
उत्तर :
(क) पठित्वा
(ख) खादितुम्
(ग) पठितुम्
(घ) स्नातुम्
(ङ) खेलित्वा
(च) गन्तुम्
(छ) कृत्वा
प्रश्न 4.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए |)
(क) ‘लभ् + क्त्वा’ इत्यस्मिन् रूपं भविष्यति ।
(i) लब्ध्वा
(ii) लभत्वा
(iii) लभवा
(iv) लभक्त्वा
उत्तर :
(i) लब्ध्वा
(ख) ‘सेवितुम्’ पदस्य धातुं प्रत्ययं च पृथक् कृत्वा लिखत्।
(i) सेवि + तुम्
(ii) सेव + तुमुन्
(iii) सेव + तुम
(iv) सेवितु + म्
उत्तर :
(ii) सेव + तुमुन्
(ग) ‘क्त्वा’ प्रत्यस्य उदाहरणम् अस्ति।
(i) पठितुम्
(ii) ज्ञातुम्
(iii) गत्वा
(iv) हसितुम्
उत्तर :
(iii) गत्वा
(घ) ‘जित्वा’ इत्यत्र प्रत्ययोऽस्ति ।
(i) तुमुन
(ii) ल्यप्
(iii) शतृ
(iv) क्त्वा
उत्तर :
(iv) क्त्वा
(ङ) ‘तुमुन्’ प्रत्ययस्य उदाहरणम् अस्ति।
(i) हसित्वा
(ii) पठित्वा
(iii) गन्तुम्
(iv) गत्वा
उत्तर :
(iii) गन्तुम्
विशेषण – विशेष्य
प्रश्न 1.
अधोलिखितेषु पदेषु विशेषण पदानि अवचित्य लिखत ।
(निम्नलिखित पदों में से विशेषण पदों को चुनकर लिखिए |)
कृष्णः मृगः, कृष्णः सर्पः, नीलं गगनम्, श्वेतः बकः, बुद्धिमती स्त्री, स्वच्छं जलम्, नीलम् उत्पलम्, मधुराणि फलानि, रम्याः पर्वताः, महान् राजा
_________________________________________
उत्तर :
कृष्णः – कृष्णः – नीलं
श्वेतः – बुद्धिमती – स्वच्छं
नीलम् – मधुराणि – रम्याः महान्
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु पदेषु विशेष्य पदानि अवचित्य लिखत ।
(निम्नलिखित पदों में से विशेष्य पदों को चुनकर लिखिए।)
पीतम् अम्बरम्, मधुरम् फलम्, विशाल भवनम् मधुरम् वचनम्, कृष्णः काकः, कृष्णः पिकः, लघु पात्रम्, महान् वृक्षः, शोभनम् कार्यम्
_________________________________________
उत्तर :
अम्बरम् – फलम् – भवनम्
वचनम् – काकः – पिक:
पात्रम् – वृक्षः – कार्यम्
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु विशेषण विशेष्य पदेषु योजयित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विशेषण – विशेष्य को जोड़कर लिखिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) मधुराणि | (i) जलम् |
| (ख) सुंदर: | (ii) पशवः |
| (ग) प्रियम् | (iii) बालकः |
| (घ) हिंसकः | (iv) कदलीफलानि |
| (ङ) निर्मलम् | (v) मित्रम् |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) मधुराणि | (iv) कदलीफलानि |
| (ख) सुंदर: | (iii) बालकः |
| (ग) प्रियम् | (v) मित्रम् |
| (घ) हिंसकः | (ii) पशवः |
| (ङ) निर्मलम् | (i) जलम् |
प्रश्न 4.
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए ।)
(क) ‘कपिलाः गौः’ इत्यत्र विशेषणम् अस्ति।
(i) कपिलाः
(ii) गौ:
(iii) कपिलाः गौ:
(iv) कोऽपिनास्ति
उत्तर :
(i) कपिलाः
(ख) विशेष्यपदम् अस्ति ।
(i) आकाशं
(ii) रक्तः
(iii) नीलं
(iv) कृष्णं
उत्तर :
(i) आकाशं
(ग) ‘लघु पात्रम्’ इत्यत्र विशेष्य अस्ति ।
(i) लघु
(ii) पात्रम्
(iii) लघु पात्रम्
(iv) कोऽपिनास्ति
उत्तर :
(ii) पात्रम्
(घ) ‘सुबंतपदम्’ अस्ति।
(i) राम:
(ii) पठति
(iii) वदति
(iv) गच्छति
उत्तर :
(i) राम:
(ङ) ‘तिडंतपदम्’ अस्ति।
(i) सीता
(ii) बालकः
(iii) देव:
(iv) गच्छत:
उत्तर :
(iv) गच्छत:
(च) ‘शोभना माला’ अत्र विशेष्यपदं अस्ति।
(i) शोभना
(ii) माला
(iii) शोभना माला
(iv) न कोऽपि
उत्तर :
(ii) माला
(छ) ‘उन्नतः पर्वत: ‘ अत्र विशेषण पदं अस्ति ।
(i) उन्नतः
(ii) पर्वतः
(iii) उन्नतः पर्वत:
(iv) न कोऽपि
उत्तर :
(i) उन्नतः
(ज) ‘चतुरा कन्या पठति’ अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदं अस्ति ।
(i) चतुरा
(iii) पठति
(ii) कन्या
(iv) चतुरा कन्या
उत्तर :
(i) चतुरा
(झ) ‘त्वम् उष्णं दुग्धं पिबसि’ अस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं अस्ति ।
(i) त्वम्
(ii) उष्णं
(iii) दुग्धं
(iv) पिबसि
उत्तर :
(iii) दुग्धं