We have given detailed Sharda Sanskrit Book Class 9 Solutions and Patra Lekhan in Sanskrit with Answers Class 9 come in handy for quickly completing your homework.
Class 9 Sanskrit Patra Lekhan – Sanskrit Letter Writing Class 9
Patra Lekhan Class 9 Sanskrit
पत्रलेखनम्
औपचारिकम् अनौपचारिकं पत्रं च
पत्र लेखन विचारों, भावनाओं और सूचनाओं को व्यक्त करने की एक प्रभावी और परंपरागत विधा है। इसके माध्यम से । व्यक्ति अपने मनोभावों, शुभकामनाओं, धन्यवाद, सुझाव या शिकायतों को सुसंस्कृत भाषा में प्रकट करता है। पत्र लेखन न केवल संचार का माध्यम है, बल्कि यह सामाजिक, पारिवारिक और औपचारिक संबंधों को भी सुदृढ़ बनाता है।
पत्रलेखनम् अस्माकं जीवनस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति यः जनान् समाजेन योजयति । सामान्यतया पत्रस्य प्रकारद्वयम् औपचारिकं पत्रम् अनौपचारिकं पत्रम् च भवति।
पत्र लेखन हमारे जीवन का महत्त्वपूर्ण अंग है, जो लोगों को समाज से जोड़कर रखता है। पत्र के सामान्यतः दो प्रकार औपचारिक पत्र एवं अनौपचारिक पत्र होते हैं।
पत्रस्य अङ्गानि (पत्र के अंग)
यस्मिन् क्रमे पत्रं लिख्यते ते पत्रस्य अङ्गानि कथ्यन्ते । सामान्यतया कस्मि- श्चिदपि पत्रे अधोलिखितानि अङ्गानि भवन्ति ।
पत्र को जिस क्रम में लिखा जाता है, वे पत्र के अंग कहलाते हैं। सामान्यतः किसी भी पत्र में निम्नलिखित अंग होते हैं।
शीर्षकम् (शीर्षक)
पत्रे सर्वप्रथमं शीर्षक रूपे पत्र लेखकस्य नाम-पता वर्णनं लिख्यते । पश्चात् तिथेः (दिनाङ्कस्य) उल्लेखः क्रियते । परीक्षायाम् औपचारिकपत्रे एवं अनौपचारिकपत्रे स्थानस्य उल्लेखस्थाने परीक्षा भवनतः इति लिख्यते । औपचारिकपत्रस्यान्तर्गते विषयस्य उल्लेखः सीमितशब्देषु स्पष्टरूपेण क्रियते । अनौपचारिकपत्रेषु अस्योल्लेखः न भवति ।
पत्र में सर्वप्रथम शीर्षक के रूप में पत्र लिखने वाले का नाम व पता लिखा जाता है तत्पश्चात् पत्र लिखने की तिथि का उल्लेख किया जाता है। परीक्षा में (पूछे गए) औपचारिक एवं अनौपचारिक पत्र में स्थान की जगह परीक्षा भवन लिखा जाता है । औपचारिक पत्रों के अन्तर्गत विषय का उल्लेख सीमित शब्दों में स्पष्ट रूप से किया जाता है। अनौपचारिक पत्रों में इसका उल्लेख नहीं होता ।
सम्बोधनस्य उल्लेख:
पत्रे सम्बोधनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं भवति । औपचारिकपत्रस्यान्तर्गते मान्यवरः, महोदयः, महोदया, श्रीमान् इत्यादीनां सम्बोधनशब्दानां प्रयोगः क्रियते । अनौपचारिकपत्रस्यान्तर्गते पूजनीयः स्नेहमयी, प्रियः आदि सम्बोधनशब्दानां प्रयोगः क्रियते ।
संबोधन का उल्लेख
पत्र में संबोधन का महत्त्वपूर्ण स्थान होता है। औपचारिक पत्र के अंतर्गत मान्यवर, महोदय, महोदया, श्रीमान आदि संबोधन शब्दों का प्रयोग किया जाता है तथा अनौपचारिक पत्र के अंतर्गत पूजनीय, स्नेहमयी, प्रिय आदि संबोधन शब्दों का प्रयोग किया जाता है।
अभिवादन-सम्बन्धितानां शिष्टाचार – सम्बन्धितानां च शब्दानाम् उल्लेख:
पत्रे सम्बोधनस्य अनुरूपेणैव अभिवादनस्य शिष्टाचारस्य च प्रयोगः क्रियते । अस्य प्रयोगः अनौपचारिकपत्रेषु अग्रजानां / पूज्यजनानां कृते प्रणामं, नमस्कारं, सादर-चरण स्पर्शं तथा कनिष्ठाभ्यां कृते आशीर्वादं शुभाशीषं चिरञ्जीव भवतु इत्यादीनां शब्दसूचकानां प्रयोगः क्रियते । औपचारिकपत्रेषु अस्य प्रयोगः न क्रियते ।
पत्र में संबोधन के अनुरूप ही अभिवादन या शिष्टाचार का प्रयोग किया जाता है। इसका प्रयोग अनौपचारिक पत्रों में पूजनीय के लिए प्रणाम, नमस्कार, सादर चरण-स्पर्श तथा छोटों के लिए आशीर्वाद, शुभाशीष, चिरंजीव रहो आदि शब्द सूचकों का प्रयोग किया जाता है । औपचारिक पत्रों में इसका प्रयोग नहीं किया जाता ।
विषय-वस्तु
विषय-वस्तु पत्रलेखनस्य महत्त्वपूर्णं अङ्गम् अस्ति। एतत् पत्रस्य मुख्य भागः अपि कथ्यते । अस्मिन् भागे स्व-भावानां विचाराणां च प्रकटीकरणं क्रियते । विषय-वस्तु पत्र लेखन का महत्त्वपूर्ण अंग है। इसे पत्र का मुख्य भाग भी कहते हैं । इस भाग में अपने भावों एवं३ विचारों को प्रकट किया जाता है।
पत्रस्य समाप्तिः
पत्रस्य अन्ते स्व-विषये लिखित्वा पत्रं समाप्यते । औपचारिकपत्रे धन्यवादं ज्ञापयित्वा भवदीया, प्रार्थीः, आज्ञाकारिणः इत्यादयः शब्दसूचकानां प्रयोगः क्रियते तथा अनौपचारिकपत्रेषु प्रियः, स्नेहाकांक्षी, हितैषी, शुभाकांक्षी इत्यादीनां शब्दानां प्रयोगः क्रियते ।
पत्र के अंत में अपने विषय में लिखते हुए पत्र को समाप्त किया जाता है । औपचारिक पत्र में धन्यवाद प्रकट करते हुए भवदीय, प्रार्थी, आज्ञाकारी आदि शब्द-सूचक का प्रयोग किया जाता है तथा अनौपचारिक पत्र में प्यारा, स्नेहाकांक्षी, हितैषी, शुभाकांक्षी आदि शब्दों का प्रयोग किया जाता है।
ध्यान रखने योग्य बिंदु
• पत्र लिखते समय लिखने वाले तथा पढ़ने (पत्र प्राप्त करने) वाले का नाम व पता, दिनांक के साथ लिखा जाना चाहिए।
• स्थान के नाम के साथ पंचमी विभक्ति के स्थान पर ‘तसिल्’ प्रत्यय का प्रयोग भी किया जा सकता है; जैसे – महाराष्ट्रात्/ महाराष्ट्रतः ।
• पत्र का विषय स्पष्ट होना चाहिए।
• पत्र का आकार विषय के अनुकूल होना चाहिए। कम शब्दों में अधिक बात कहने का प्रयास करना चाहिए।
• पत्र की भाषा सरल, सामान्य, मधुर, आदर सूचक एवं शुद्ध होनी चाहिए।
• पत्र लिखते समय ध्यान दीजिए कि विशेषण-विशेष्य के लिंग-वचन- विभक्ति समान होने चाहिए।
• ‘समान होने चाहिए’ इस पद का यहाँ यह अभिप्राय है कि यदि संज्ञा (विशेष्य) में पंचमी विभक्ति है, तो उसके विशेषण में भी पंचमी विभक्ति ही होगी, अन्य नहीं।
साधितम् उदाहरणम्
औपचारिकं पत्रम्
प्रधानाचार्य, पदाधिकारियों, व्यापारियों, ग्राहकों, पुस्तक विक्रेता, संपादक आदि को लिखे गए पत्र ‘औपचारिक पत्र’ कहलाते हैं । औपचारिक पत्र उन लोगों को लिखे जाते हैं, जिनसे हमारा निजी या पारिवारिक संबंध नहीं होता है।
प्रश्न 1.
भवान् कुलदीपकः अस्ति । ‘पाञ्चजन्यः’ साप्ताहिके पत्रे भवान् पत्रकारः एकं समाचारं प्रकाशयितुम् इच्छति । अतः तस्य प्रकाशनार्थं पत्रस्य सम्पादकं प्रति मञ्जूषायाः सहायतया भवान् तत्पत्रं सम्पूर्णं लिखतु।
आप कुलदीपक हैं। ‘पाञ्चजन्य’ साप्ताहिक पत्र में आप पत्रकार हैं और एक समाचार प्रकाशित करवाना चाहते हैं। अतः इसके प्रकाशन के लिए पत्र के संपादक को मंजूषा की सहायता से इस पत्र को पूर्ण करके लिखिए।
मञ्जूषा
धन्यवादः, महत्त्वपूर्णम्, नवदिल्लीतः, पत्रकारः, कुलदीपकः, विषये, समाचारम्, प्रकाशनार्थम्, ‘पाञ्चजन्यः’ समाचारपत्रम्, पत्रेषु ।
1/17 जनकपुरी:,
(i) …………।
दिनाङ्कः ………….
सेवायाम्,
सम्पादक-महोदय:,
(ii) ……….
नवदिल्ली।
विषयः ‘पाञ्चजन्य’ साप्ताहिकपत्रे स्वमौलिकसमाचारं प्रकाशनार्थं पत्रम्।
महोदय:,
निवेदनम् अस्ति यत् – अहं जनकपुरी क्षेत्रस्य निवासी एक: (iii) ……. अस्मि । मम पत्रकारिता, विवरणं समाचारं वा समये-समये देशस्य अनेकेषु (iv) …… प्रकाश्यन्ते । सम्प्रति अहं केनचिन्माध्यमेन भवतां प्रतिष्ठितस्य साप्ताहिकपत्रस्य (v) ……… श्रुतवान्। अतः स्वक्षेत्रस्य एकम् अतीव (vi) ………. समाचारं तस्मिन् पत्रे (vii)……. प्रेषयामि । कृपया इमं (viii) …….. स्वप्रतिष्ठिते पत्रे प्रकाशयतु भवान् ।
भवताम् अतीव (ix) ……….
भवतां विश्वासुः
(x) …..
भवष्यिति ।
उत्तर:
(i) नवदिल्लीत:
(ii) ‘पाञ्चजन्य:’ समाचारपत्रम्
(iii) पत्रकार:
(iv) पत्रेषु
(v) विषये
(vi) महत्त्वपूर्णम्
(vii) प्रकाशनार्थम्
(viii) समाचारम्
(ix) धन्यवादः
(x) कुलदीपक:
प्रश्न 2.
भवत्याः नाम दिव्यालक्ष्मी वर्तते । भवती प्रधानमन्त्रिणा उद्घोषितं ‘बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ’ विषयमुपरि एकं स्वलेखं प्रकाशयितुम् इच्छति अतः देशस्य प्रतिष्ठित पत्रिकायाः सम्पादिकां प्रति स्वलेखेन सह मञ्जूषायाः सहायतया पत्रं लिखतु भवती ।
आपका नाम दिव्यालक्ष्मी है। आप प्रधानमंत्री द्वारा उद्घोषित ‘बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ’ विषय के ऊपर अपना एक लेख प्रकाशित करवाना चाहती हैं। अतः देश की प्रतिष्ठित पत्रिका की संपादिका को अपने लेख के साथ मंजूषा की सहायता से पत्र लिखिए ।
मञ्जूषा
अभियाने, महाभागेन, चण्डीगढ़तः, देशे, सम्पादिका महोदया, कन्यानाम्, भवत्याः, भवती, लेखम्, जागरूकता।
18 / 10 गोविन्द विहार:,
(i) …….।
दिनाङ्कः ……
सेवायाम्,
(ii) ……..
‘वामा’ साप्ताहिकम्,
ब. शा. ज. मार्गः,
नवदिल्ली।
विषयः ‘बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ’ विषये लिखितं स्वलेखं प्रकाशनार्थं पत्रम्।
महोदया,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् सम्मानीय – प्रधानमन्त्रिणा श्री नरेन्द्र भाई मोदी (iii) ……… सञ्चालितम् अभियानं ‘बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ’ कन्याया: संरक्षार्थं सम्पूर्णे (iv) ……. प्रचलितम्। इदम् अभियानं देशाय अतिलाभकरं वर्तते । अनेन देशे (v) ……… सङ्ख्यासु वृद्धिः अभवत् । मया अस्मिन् (vi) …….. लिखितोऽस्ति । अतः एकेन पत्रेण सह तं (vii) …… एक: लेख: प्रकाशनार्थं भवत्याः सेवायां प्रेषयामि । कृपया स्वप्रतिष्ठित पत्रिकायाम् इमं लेखं प्रकाश्य माम् अनुगृह्णातु (viii) …… । आशास्ति यत् – अनेन लेखेन नारीं प्रति (ix) …….. जनेषु आगमिष्यति। सधन्यवादः (x) ……. विश्वासुः
दिव्यालक्ष्मी
उत्तर:
(i) चण्डीगढ़त:
(ii) सम्पादिका महोदया
(iii) महाभागेन
(iv) देशे
(v) कन्यानाम्
(vi) अभियाने
(vii) लेखम्
(ix) जागरूकता
(viii) भवती
(x) भवत्याः
अनौपचारिकं पत्रम्
सगे-संबंधियों, मित्रों, रिश्तेदारों, परिचितों आदि को लिखे गए पत्र ‘अनौपचारिक पत्र’ कहलाते हैं। इन्हें व्यक्तिगत पत्र भी कहा जाता है। इस प्रकार के पत्रों में व्यक्ति से संबंधित सुख-दुःख, हर्ष, उत्साह आदि का वर्णन किया जाता है।
प्रश्न 1.
भवती अभिलाषा । भवत्याः सखी वन्दना गायन – प्रतियोगितायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवती । तस्यै लिखिते वर्धापन – पत्रे मञ्जूषातः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पत्रं पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत ।
आप अभिलाषा हैं। आपकी सहेली वंदना ने गायन प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त किया है। उसके लिए लिखे गए बधाई – पत्र में मंजूषा से रिक्त स्थानों को पूरा करके पत्र को पुनः उत्तर-पुस्तिका में लिखिए ।
मञ्जूषा
प्रसन्नताम्, अभ्यासः,सोपानम्, प्रथमम्, अभिलाषा, वन्दने!, अभिवादनम्, सोढाः, सङ्गीतशिक्षा, वर्धापनम्।
परीक्षाभवनात् अलीगढ़तः ।
दिनाङ्कः ………
प्रिये (i) ……….
सप्रेम नमोनमः ।
समाचारपत्रेण ज्ञातं यत्-भवती राष्ट्रीय-गायन प्रतियोगितायाम् (ii) …… स्थानम् प्राप्तवती इति पठित्वा अतीव (iii) …….. अनुभवामि । त्वया बाल्यकालात् एव (iv) …… गृहीता नित्यं च (v) ……. कृत:, इति अहं जानामि अनेकाः विपरीत परिस्थितयः अपि त्वया (vi) …….। अद्य तव परिश्रमस्य आत्मविश्वासस्य च विजयः अभवत्। सफलतायाः प्रथमं (vii) …… भवत्या आरूढम्। अस्मिन् अवसरे मम (viii) ……. स्वीकरोतु, भविष्ये अपि एवम् एव सफला भवेत्, इयं कामना अस्ति। स्वपित्रोः सेवायां मम (ix) ……. निवेदयतु ।
भवत्याः सखी
(x) ………..
उत्तर:
(i) वन्दने!
(ii) प्रथमम्
(iii) प्रसन्नताम्
(iv) सङ्गीतशिक्षा
(v) अभ्यासः
(vi) सोढा:
(vii) सोपानम्
(viii) वर्धापनम्
(ix) अभिवादनम्
(x) अभिलाषा
प्रश्न 2.
भवान् अनिलः। भवतां विद्यालये संस्कृतभित्तिपत्रप्रतियोगितायाः प्रदर्शिनी आयोजिता । तद्विषये स्वमित्रं सौरभं प्रति सूचयता भवतां लिखिते अधोलिखिते पत्रे मञ्जूषातः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पत्रं पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत ।
आप अनिल हैं। आपके विद्यालय में संस्कृत भित्ति पत्र प्रतियोगिता प्रदर्शिनी का आयोजन है। उस विषय पर अपने मित्र सौरभ को सूचित करते हुए निम्नलिखित पत्र में मंजूषा से रिक्त स्थानों को पूरा करके पत्र को पुनः उत्तर-पुस्तिका में लिखिए। पतञ्जलिछात्रावासः,
मञ्जूषा
संस्कृतभित्तिपत्रिकायाः, चित्रवर्णनप्रतियोगितायाः, हरिद्वारतः, प्रदर्शनं, नाम्नः, सौरभः, अनिलः, पत्रिकायाः, आगच्छतु, अभिवादनम्।
(i) ……..।
दिनाङ्कः ……….
प्रिय मित्र (ii) ………..
नमोनमः ।
अत्र सर्वगतं कुशलम् अस्ति । भवतः विद्यालये आयोजिताया: (iii) ……….. विषये पठित्वा मम मनसि महान् आनन्दः जातः । अस्मिन् सत्रे अत्र रचनात्मककार्यस्य अन्तर्गते (iv) ……. प्रदर्शिनी आयोजयिष्यते। सर्वाभिः कक्षाभिः स्वकक्षेषु संस्कृतभित्तिपत्रिकाणां (v) ….. भविष्यति । तस्याः कृते पत्रिकायाः (vi) …… पञ्जीकरणम् अपि आवश्यकम् आसीत् । छात्राः एव तत्र सम्पादकाः भविष्यन्ति । अस्माकं (vii) …….. नाम संस्कृतपीयूषम् इति अस्ति । अहमेव अस्याः सम्पादक: नियुक्तः । संस्कृतदिवसस्य अवसरे अस्याः उद्घाटनं भविष्यति । भवान् अपि (viii) ……. अस्माकं कार्यं च पश्यतु । शेषं पुनः निवेदयिष्यामि । स्वपित्रोः सेवायां मम निवेदयतु ।
(ix) ……..
भवताम् अभिन्नं मित्रम्
(x) ………
उत्तर:
(i) हरिद्वारत:
(ii) सौरभ:
(iii) चित्रवर्णनप्रतियोगितायाः
(iv) संस्कृतभित्तिपत्रिकायाः
(v) प्रदर्शनं
(vi) नाम्न:
(vii) पत्रिकायाः
(viii) आगच्छतु
(ix) अभिवादनम्
(x) अनिलः
अभ्यासप्रश्नाः
नवीनतम परीक्षा पैटर्न पर आधारित प्रश्न
औपचारिकं पत्रम्
प्रश्न 1.
भवती मधुरिमा महिलाच्छात्राणां सुरक्षार्थं स्वक्षेत्रे स्थितं आरक्षीनिरीक्षकं प्रति (पुलिस इंस्पेक्टर) पत्र लेखितुम् इच्छति । मञ्जूषायाः सहायतया तत् पत्रं सम्पूर्णं कृत्वा लिखतु भवती । आप मधुरिमा हैं, महिला छात्राओं की सुरक्षा के लिए अपने क्षेत्र में स्थित पुलिस इंस्पेक्टर को पत्र लिखना चाहती हैं। मंजूषा की सहायता से उस पत्र को पूर्ण करके लिखिए।
मञ्जूषा
पठितुम्, महाविद्यालयम्, 10 / 17 पञ्चवटी, मधुरिमा, छात्रा, सुरक्षार्थम्, समये, आरक्षीकार्यालयः, छात्राणाम्, पीडयन्ति।
एस. के. माध्यमिक विद्यालय:,
(i) ……….।
विवेक विहार: नवदिल्लीतः ।
दिनाङ्कः ………..
सेवायाम्,
प्रभारी आरक्षीनिरीक्षकमहोदयाः,
(ii) …….
विवेक विहार: नवदिल्ली।
सप्रेम अभिवादनम्।
विषयः स्वक्षेत्रस्य (iii) …….. सुरक्षार्थं प्रबन्धं कर्तुं निवेदनम् ।
महोदयाः,
अहं भवतां क्षेत्रस्य एका (iv) ……. अस्मि। अस्मात् क्षेत्रात् अनेकाः छात्राः निकटे क्षेत्रे एव स्थिते विवेकानन्द – महिला- महाविद्यालये (v) ……. गच्छन्ति । तासु काश्चित् पदातिः, काश्चित् बसयानेन काश्चिच्च द्विचक्रिकाभिः गच्छन्ति। परम् अस्मिन् (vi) ……. क्षेत्रस्य केचिद् असामाजिकाः तत्त्वाः ता: (vii) ………। मार्गेषु ताः प्रति अभद्रतां कुर्वन्ति । अतः तेषां भयात् छात्रा: (viii) …..
गन्तुं त्रस्यन्ति । अतः भवतां कृते निवेदनं वर्तते यत्-भवन्तः तासां (ix) समुचितां व्यवस्थां कारयन्तु येन तासां पठनस्य हानि: न भवेत् ।
अहं भवताम् आभारिणी भविष्यामि ।
सधन्यवादः ।
(x) ……..
उत्तर:
(i) 10/17 पञ्चवटी
(ii) आरक्षीकार्यालय:
(iii) छात्राणाम्
(iv) छात्रा
(v) पठितुम्
(vi) समये
(vii) पीडयन्ति
(viii) महाविद्यालयम्
(ix) सुरक्षार्थम्
(x) मधुरिमा
प्रश्न 2.
भवतः नाम धनराजः वर्तते । भवान् स्वक्षेत्रस्य नगरनिगम आयुक्ताय क्षेत्रे भ्रमणं कुर्वतः स्वामिहीनान् पशून् ग्राहयितुं पत्रं लेखितुम् इच्छति । अतः मञ्जूषायाः सहायतया तत्पत्रं सम्पूर्णं कृत्वा लिखतु भवान्।
आपका नाम धनराज है। आप अपने क्षेत्र के नगर निगम आयुक्त को क्षेत्र भ्रमण करते हुए स्वामी से हीन (रहित) पशुओं को पकड़वाने के लिए पत्र लिखना चाहते हैं। अत: मंजूषा की सहायता से उस पत्र को पूर्ण करके लिखिए।
मञ्जूषा
भयग्रस्ताः, पशून्, आयुक्तमहोदयः शरीराणाम्, शान्तिः, क्षेत्रे, अन्नानि, जनान्, धनराजः समयेभ्यः ।
10/40 एफ. अलकापुरी,
गाजियाबाद (उ. प्र.)।
दिनाङ्कं ………..
सेवायाम्, श्रीमन्त: (i) ……….
नगरनिगम गाजियाबाद |
विषयः क्षेत्रे अनावश्यकं भ्रमणं कुर्वतः स्वामिहीनान् (ii) …….. ग्राहयितुं पत्रम्।
महोदय:,
निवेदनम् अस्ति यत्-अस्मिन् क्षेत्रे विगत केभ्यश्चित् (iii) ……… केचित् स्वामिहीनाः पशवः इतस्तत: भ्रमन्ति । ते कदाचिदपि आगत्य जनानां (iv) ….. हानिं कुर्वन्ति । केचित् गृहेषु अपि बलपूर्वकं प्रविश्य (v) ……. खादन्ति इतस्ततश्च विस्तीरयन्ति । कदाचित् मार्गेषु चलत: (vi) ….. प्रहृत्य रुग्णान् अपि कुर्वन्ति ।
अनेन तु क्षेत्रस्य जनाः अतीव (vii) …… सन्ति । अतः भवतां सेवायां निवेदनमस्ति यत् – (viii) …… शीघ्रमेव स्वजनान् सम्प्रेष्य तान् पशून् ग्राह्यन्तु भवन्त: येन क्षेत्रे (ix) ……. भवेत्।
वयं भवताम् आभारिणः भविष्यामः ।
सधन्यवादः ।
निवेदक:
(x) …………
उत्तर:
(i) आयुक्तमहोदयः
(ii) पशून्
(iii) समयेभ्यः
(iv) शरीराणाम्
(v) अन्नानि
(vi) जनान्
(vii) भयग्रस्ताः
(viii) क्षेत्रे
(ix) शान्ति:
(x) धनराज:
प्रश्न 3.
विद्यालयात् अवकाशार्थं मुख्याध्यापकं प्रति पत्रं मञ्जूषायां दत्तैः उचितपदैः पूरयत।
विद्यालय से अवकाश के लिए मुख्य अध्यापक को मंजूषा में दिए गए उचित शब्दों से पत्र को पूरा कीजिए ।
मञ्जूषा
मान्यवरः, भवदीयः शिष्यः कारणात्, अहम्, चेन्नई, मुख्याध्यापक- महोदयः, आगन्तुम्, द्वयस्य, निवेदनम्, कृतज्ञः।
परीक्षा भवनात्,
नवदिल्लीतः ।
दिनाङ्कः ……..
सेवायाम्,
(i) …….
तिरुवल्लुवर: विद्यालयः,
(ii) ……।
विषयः अवकाशार्थं मुख्याध्यापकं प्रति पत्रं ।
(iii) …….
सविनयं (iv) …….. अस्ति यत् – ज्वर कारणात् अहम् अद्य विद्यालये (v) …… न शक्नोमि । तस्मात् (vi) …… मह्यं दिवस (vii) ….. अवकाशं प्रदाय कृतार्थयन्तु भवन्तः । (viii) …..
भवतः अतीव (ix) …… भविष्यामि ।
(x) ………
अर्णवः
उत्तर:
(i) मुख्याध्यापक महोदय:
(ii) चेन्नई
(iii) मान्यवरः
(iv) निवेदनम्
(v) आगन्तुम्
(vi) कारणात्
(vii) द्वयस्य
(viii) अहम्
(ix) कृतज्ञ:
(x) भवदीयः शिष्यः
प्रश्न 4.
स्वप्रधानाचार्याय शिक्षणशुल्क – मुक्त्यर्थम् अधोलिखितं प्रार्थनापत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः पूरयित्वा लिखत!
अपने प्रधानाचार्य को शिक्षण शुल्क मुक्ति के लिए निम्नलिखित प्रार्थना-पत्र को मंजूषा में दिए गए शब्दों से पूरा करके लिखिए।
मञ्जूषा
श्यामकुमारः, शुल्क-मुक्तं, शुल्कं शिक्षार्थं, श्रमिकः, रुचिः, अध्ययनरतः, भवतां, निवेदयामि, श्रीमन्तः ।
परीक्षा भवनात्,
नवदिल्लीतः ।
दिनाङ्कः ……….
सेवायाम्,
(i) …….. प्रधानाचार्य: महोदयाः,
राजस्थान बाल विद्या मन्दिर,
जयपुरम्।
विषय: शुल्क – मुक्ति हेतु ।
महोदयः,
सप्रेम प्रणामपूर्वकं (ii) …….. यद् अहं (iii) …….. विद्यालये दशम्यां कक्षायाम् (iv) …… अस्मि । अध्ययने मम महान् (v) ……. वर्तते । मम पिता (vi) ….. अस्ति । अर्थाभावात् कारणात् सः मम (vii) ……. प्रतिमासं दास्यमानं (viii) …… दातुम् असमर्थः अस्ति । अतः कृपया माम् (ix) ….. विधीय अनुगृहणन्तु अत्रभवन्तः।
भवताम् आज्ञानुवर्ती
(x) ……
उत्तर:
(i) श्रीमन्तः
(ii) निवेदयामि
(iii) भवतां
(iv) अध्ययनरतः
(v) रुचि:
(vi) श्रमिक:
(vii) शिक्षार्थं
(viii) शुल्कं
(ix) शुल्क-मुक्तं
(x) श्यामकुमार:
प्रश्न 5.
तव नाम सुधीरः अस्ति । मञ्जूषायाः साहाय्येन आवश्यककार्यं कर्तुं अवकाशं प्राप्तुं प्रधानाध्यापकं प्रति लिखितं पत्रं सम्पूर्णं कृत्वा पुनर्लेखनं कुर्वन्तु ।
आपका नाम सुधीर है। आवश्यक कार्य करने हेतु अवकाश के लिए प्रधानाचार्य को लिखे गए पत्र को मंजूषा की सहायता से पूरा करके पुनर्लेखन कीजिए ।
मञ्जूषा
अद्य, तत्रभवताम्, आज्ञाकारी, आवश्यकं, कृपया, प्रदाय, अनुगृह्णन्तु, विद्यालयम्, सुधीरः, नवदिल्लीतः ।
परीक्षा भवनात्,
(i) …….
दिनाङ्कः ……….
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्यमहोदयाः,
राजकीयः माध्यमिक विद्यालयः
नई दिल्लीः |
विषयः आवश्यककार्यं कर्तुं अवकाशं प्राप्तुं पत्रं ।
मान्यवराः
(ii) ….. सेवायां सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् (iii) ……. मम गृहे (iv) ……. कार्यम् अस्ति अतः अहं (v) ….. आगन्तुम् असमर्थः अस्मि । (vi) ….. एकदिवसस्य अवकाशं (vii)
माम् (viii) …….. श्रीमन्तः ।
भवताम् (ix) …… शिष्यः
(x) ……
उत्तर:
(i) नवदिल्लीत:
(ii) तत्रभवताम्
(iii) अद्य
(iv) आवश्यकं
(v) विद्यालयम्
(vi) कृपया
(vii) प्रदाय
(viii) अनुगृह्णन्तु
(ix) आज्ञाकारी
(x) सुधीर:
अनौपचारिकं पत्रम्
प्रश्न 6.
भवान् धर्मेन्द्रः । मातुः स्वास्थ्यं ज्ञातुं भगिनीं गरिमां प्रति लिखिते पत्रे मञ्जूषायां दत्तैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत ।
आप धर्मेंद्र हैं। माता के स्वास्थ्य के विषय में जानने के लिए बहन गरिमा को लिखे गए पत्र में मंजूषा में दिए गए पदों से रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए ।
मञ्जूषा
आगन्तुम्, सोमरसः, भगिनि चिन्तितः, पत्रेण यथासमयम्, ज्वरपीडिता, शीघ्रम्, स्वस्था, धर्मेन्द्रः ।
छात्रावासः,
देहरादूननगरात्ः।
दिनाङ्कः ……….
समादरणीये (i) ……..
नमोनमः ।
(ii) …….. ज्ञातं यत्- माता (iii) ….. अस्ति । अहम् अतीव (iv) ….. अस्मि, परं परीक्षाकारणात् गृहम् (v) …… सक्षमः न अस्मि । (vi) …… तस्यै (vii) …… यच्छतु, भवत्कृपया सा शीघ्रम् (viii) …….. भविष्यति। पत्रोत्तरम् (ix) …… ‘प्रेषयतु। तव भ्राता
(x) ……
उत्तर:
(i) भगिनि
(ii) पत्रेण
(iii) ज्वरपीडिता
(iv) चिन्तित:
(v) आगन्तुम्
(vi) यथासमयम्
(vii) सोमरस:
(viii) स्वस्था
(ix) शीघ्रम्
(x) धर्मेन्द्र:
प्रश्न 7.
भवान् पार्थः । भवतः विद्यालयस्यः छात्रान् शिक्षा – यात्रायै जयपुरं नेष्यति। भवान् पितुः आज्ञाप्राप्त्यर्थं लिखिते पत्रे शब्दसूची सहायतया रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत ।
आप पार्थ हैं। आपके विद्यालय से छात्र शैक्षिक यात्रा के लिए जयपुर जाएँगे। अपने पिता को आज्ञा प्राप्ति के लिए लिखे गए पत्र में शब्द-सूची की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।
मञ्जूषा
यात्राव्ययार्थम्, भवतः पत्रम्, पितृमहोदय, ऐतिहासिकम्, रूप्यकाणि, नमोनमः, अम्बायै, कुशलता, शिक्षा – यात्रायै ।
संस्कृति-छात्रावासः,
जयपुरतः।
दिनाङ्कः ………
आदरणीय (i) ……….
सादरं (ii) …….
भवताम् (iii) ……. ‘प्राप्तम्। (iv) ……. च ज्ञाता। मम विद्यालयः शरदावकाशे छात्रान् (v) ……. जयपुरं नेष्यति । अहमपि एतत् (vi) …… नगरं द्रष्टुम् इच्छामि। अतः मह्यम् (vii) ……. पञ्चशतम् (viii) ……. प्रेषयन्तु भवन्तः। शेषं कुशलम् (ix) …….. मम प्रणाम: अनुजाय च स्नेहः ।
(x) ……… पुत्रः।
पार्थः।
उत्तर:
(i) पितृमहोदय
(ii) नमोनमः
(iii) पत्रम्
(iv) कुशलता
(v) शिक्षा – यात्रायै
(vi) ऐतिहासिकम्
(vii) यात्राव्ययार्थम्
(viii) रूप्यकाणि
(ix) अम्बायै
(x) भवत:
प्रश्न 8.
भवती शुभांगी। भवत्याः अनुजा चेष्टां प्रति वार्षिक परीक्षायै लिखिते पत्रे शब्दसूची – सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयत। आप शुभांगी हैं। आपकी छोटी बहन चेष्टा को वार्षिक परीक्षा के लिए लिखे गए पत्र में शब्द – सूची की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।
मञ्जूषा
न्यूनाः, अग्रजा, भगिनि, परिणामः, उत्तमान, शुभकामना, अभ्यासम्, स्थानम्, कुशलम्, वार्षिकपरीक्षायाम्।
परीक्षा भवनात्,
नवदिल्लीतः ।
दिनाङ्कः ………..
प्रिये (i) …….. चेष्टे
अनेके आशीर्वादाः ।
अत्र (ii) …….. तत्रास्तु। तव मासिक – परीक्षायाः (iii) ….. मया दृष्टः । गणितविषये त्वया (iv) ….. अङ्काः प्राप्ताः। भवती गणितविषयस्य नित्यम् (v) …….. कुर्यात् येन (vi) …… गणितविषयेऽपि (vii) …… अङ्कान् प्राप्नुयात् कक्षायां च उत्तमम् (viii) …… लभेत्, मम (ix) …….. अस्ति ।
भवत्या: (x) ……
शुभांगी
उत्तर:
(i) भगिनि
(ii) कुशलम्
(iii) परिणाम:
(iv) न्यूना:
(v) अभ्यासम्
(vi) वार्षिकपरीक्षायाम्
(vii) उत्तमान्
(viii) स्थानम्
(ix) शुभकामना
(x) अग्रजा
प्रश्न 9.
भवान् प्रवीणः । भवता विद्यालये सर्वश्रेष्ठ क्रीडकस्य पुरस्कारः प्राप्तः। स्वमातरं सूचयितुं लिखिते पत्रे शब्दसूची सहायतया रिक्तस्थानपूर्तिं कुरु ।
आप प्रवीण हैं। आपने विद्यालय के सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी का पुरस्कार प्राप्त किया है। अपनी माता को सूचित करते हुए लिखे गए पत्र में शब्द – सूची की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।
मञ्जूषा
छात्रावासे, क्रीडकस्य, चरणयोः भवत्याः, ज्ञानम्, प्रवीणः, अजयमेरुनगरम्, अभवत्, निवेदयतु, ज्ञात्वा।
छात्रावासतः,
(i) …….. ।
दिनाङ्कः …….
परमपूज्यमातु:
नमोनमः ।
(ii) …… प्रणामाञ्जलिः निवेद्यते । अत्र सर्वं कुशलम् अस्ति । (iii) ……. आशीर्वादेन अहं विद्यालये सर्वश्रेष्ठस्य (iv) ….. पुरस्कारं प्राप्तवान् । अहं सायं (v) ….. सप्तकक्षायाः छात्रान् संस्कृतं पाठयामि । अनेन मम अपि (vi) ……. वर्धते। प्रधानाचार्यः अपि एतत् (vii) ……. प्रसन्नः (viii) ……. पितृचरणयोः मम प्रणामाः (ix) ….।
भवत्याः प्रियपुत्रः
(x) ………
उत्तर:
(i) अजयमेरुनगरम्
(ii) चरणयोः
(iii) भवत्याः
(iv) क्रीडकस्य
(v) छात्रावासे
(vi) ज्ञानम्
(vii) ज्ञात्वा
(viii) अभवत्
(ix) निवेदयतु
(x) प्रवीण:
प्रश्न 10.
मित्रं प्रति लिखितं अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः शब्दैः पूरयत।
मित्र को लिखे गए निम्नलिखित पत्र को मंजूषा में दिए गए उचित शब्दों से पूरा कीजिए ।
मञ्जूषा
सर्वेभ्यः, अपि, मग्नाः, ह्यः, दिनेश, सस्नेहं वयम्, अभिन्नमित्रम्, तत्र, विना ।
छात्रावासः,
जयपुरतः।
दिनाङ्कः ………..
प्रिय मित्र (i) …………
(ii) ……… नमस्ते।
(iii) ………. अहं मित्रैः सह जन्तुशालां द्रष्टुं कनकवनम् आगच्छम्। तत्र (iv) …….. अनेकान् पशून् अपश्याम । सर्वे पशवः इतस्तत: भ्रमन्ति स्म। सिंहाः उच्चैः अगर्जन् । मयूराः नृत्ये (v) ……. आसन् वस्तुतः मयूरं (vi) ….. कुत्र जन्तुशालायाः भव्यशोभा ? तत्र आम्रवृक्षाः अपि आसन्, कोकिला (vii) …….। वस्तुतः यत्र आम्रवृक्षा: (viii) …… कोकिला तु भविष्यति एव। अग्रे पुनः लेखिष्यामि। (ix) …. मम नमस्काराः कथनीयाः ।
भवदीयम्
(x) ……..
उत्तर:
(i) दिनेश
(ii) सस्नेहं
(iii) ह्य:
(iv) वयम्
(v) मग्नाः
(vi) विना
(vii) अपि
(viii) तत्र
(ix) सर्वेभ्य:
(x) अभिन्नमित्रम्
प्रश्न 11.
भवती प्रियंका । स्वकीयां सखीं वन्दनां प्रति स्वदिनचर्यायाः विषये अधोलिखितं पत्रं मञ्जूषा पदानां सहायतया पूरयित्वा लिखतु।
आप प्रियंका हैं। अपनी सखी वंदना को अपनी दिनचर्या के विषय में लिखे गए पत्र को मंजूषा के शब्दों की सहायता से पूरा करके लिखिए।
मञ्जूषा
उत्तिष्ठामि, अध्ययनं, ज्ञातुम्, प्रियंका, कुशलिनी, सन्ध्यादिकं, वन्दना, परीक्षाभवनात्, क्रीडामि, रात्रौ ।
(i) ……..
नवदिल्लीतः ।
दिनाङ्कः …………
प्रियसखि (ii) ……..
नमोनमः ।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। आशासे भवति अपि (iii) ……। अद्य चिरात् तव पत्रं प्राप्य अहं अतीव प्रसन्नतास्मि । भवती मम दिनचर्यां (iv) ……… इच्छति । अतः लिखामि। अहं अत्र पञ्चवादने प्रात: (v) ……..। सार्धषड्वादनं पर्यन्तं स्नानं व्यायामं च करोमि । सप्तवादनतः (vi) …… प्रचलति । दशवादने भोजनं कृत्वा विद्यालयं गच्छामि। सायं पञ्चवादने (vii) …… । सायं सप्तवादने (viii) …… कृत्वा भोजनं करोमि । (ix) …….. दशवादनपर्यन्तं पठामि । इत्येवं मम दिनचर्या। शेषं कुशलम् ।
भवत्याः सखी
(x) ………
उत्तर:
(i) परीक्षाभवनात्
(ii) वन्दना
(iii) कुशलिनी
(iv) ज्ञातुम्
(v) उत्तिष्ठामि
(vi) अध्ययनं
(vii) क्रीडामि
(viii) सन्ध्यादिकं
(ix) रात्रौ
(x) प्रियंका
प्रश्न 12.
भवतः नाम सौरभः । भवतां विद्यालये वार्षिकोत्सवे संस्कृतनाटकस्य मञ्चनं भविष्यति । एतदर्थं स्वमित्रं गौरवं प्रति लिखितं निमन्त्रणपत्रं मञ्जूषापदानां सहायतया पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत ।
आपका नाम सौरभ है। आपके विद्यालय के वार्षिकोत्सव में संस्कृत नाटक का मंचन होगा। इसलिए अपने मित्र गौरव को लिखे गए निमंत्रण पत्र को मंजूषा के शब्दों की सहायता से पूरा करके पुन: उत्तर- – पुस्तिका में लिखिए।
मञ्जूषा
द्रष्टुम्, दिल्लीतः, सर्वगतं प्रणामाञ्जलिः, कुशली, मञ्चनम्, गौरव दीपावल्याः, करिष्यामि, सौरभः ।
सर्वोदयविद्यालयः,
(i) ……..
दिनाङ्कः ……….
प्रिय मित्र (ii) ………
नमस्ते।
दीपावलीपर्वणः शुभाशंसाः । अत्र (iii) ……. कुशलम् । भवान् अपि (iv) ….. इति मन्ये । अस्माकं विद्यालयस्य वार्षिकोत्सव: (v) …… पर्वणः शुभावसरे भविष्यति । तत्र अस्माकं पुस्तकस्य ‘रमणीया हि सृष्टिः एषा’ इति नाटकस्य (vi) …….. भविष्यति । अहं तस्मिन् नाटके काकस्य अभिनयं (vii) …….। भवान् अवश्यमेव तत् (viii) …….. आगच्छतु। मम अपि उत्साहवर्धनं भविष्यति । निवेद्यताम् इति ।
सर्वेभ्यः अग्रजेभ्यः मम (ix) …….
भवदीयः वयस्यः
(x) ……..
उत्तर:
(i) दिल्लीतः
(ii) गौरव
(iii) सर्वगतं
(iv) कुशली
(v) दीपावल्या:
(vi) मञ्चनम्
(vii) करिष्यामि
(viii) द्रष्टुम्
(ix) प्रणामाञ्जलिः
(x) सौरभ:
प्रश्न 13.
भवान् राकेशः । भवतः मित्रं योगेशः शिमलानगरे वसति । ग्रीष्मावकाशे मित्रं प्रतिभ्रमणाय मञ्जूषातः शब्दं चित्वा पत्रं पूरयत।
आप राकेश हैं। आपका मित्र योगेश शिमला नगर में रहता है। ग्रीष्मावकाश में मित्र को भ्रमण के लिए मंजूषा से शब्द चुनकर पत्र को पूरा कीजिए ।
मञ्जूषा
तत्रास्तु, ग्रीष्मावकाशे, मित्र, भवतः, शैत्यं, आगन्तुम्, हिमाच्छादिताः, अहमपि, मित्रम्, नमोनमः।
छात्रावासः,
कर्णपुरत: ।
दिनाङ्कः …………
प्रिय (i) ………. योगेश
(ii) ………।
अत्र कुशलं (iii) …….. । चिरकालतः (iv) ……. समाचारं न प्राप्तम्। अहं (v) …….. भवतां समीपे शिमलाम् (vi) …….. इच्छामि । ग्रीष्मकाले शिमलानगरे तु (vii) …… भवति । तत्र (viii) …… पर्वताः जनान् आकर्षयन्ति तत्र (ix) ……. प्राकृतिक दृश्यं द्रक्ष्यामि ।
गृहे मातृ-पितृचरणयोः प्रणामाः ।
भवदीयं (x) …….
राकेश:
उत्तर:
(i) मित्र
(ii) नमोनमः
(iii) तत्रास्तु
(iv) भवत:
(v) ग्रीष्मावकाशे
(vi) आगन्तुम्
(vii) शैत्यं
(viii) हिमाच्छादिता:
(ix) अहमपि
(x) मित्रम्
प्रश्न 14.
समयस्य सदुपयोगस्य विषये भ्रातरं प्रति पत्रम् लिखत ।
समय का सदुपयोग के विषय में भाई को पत्र लिखिए ।
मञ्जूषा
कुशलम्, मोहन, पत्रस्य, जीवने, महत्त्वपूर्णः, सर्वं, अवगतं, निर्धारयितुं, शक्नोति, अनेन, भवान्, भ्राता।
परीक्षा भवनात्,
नवदिल्लीतः ।
दिनाङ्कः ……..
प्रिय (i) ………
अत्र सर्वं (ii) ….. अस्ति। आशासे गृहे अपि (iii) ……. कुशलम् अस्ति। अद्य मम (iv) …. लेखनस्य मुख्यं उद्देश्यं भवन्तं समयस्य सदुपयोगस्य विषये (v) ….. कर्तुं अस्ति। समयस्य सम्यक् उपयोगः (vi) ……. सफलतायाः कुञ्जी भवति । यदि भवान् समयस्य मूल्यं (vii) …… शिक्षति तर्हि सफलतायाः ऊर्ध्वतां स्पृशितुं (viii) …… छात्रजीवने समयस्य सम्यक् उपयोगः इतोऽपि (ix) ….. भवति । स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे अध्ययनार्थं समर्पयतु (x) ……. समयस्य सम्यक् प्रबन्धनेन च अस्मिन् वर्षे अपि (xi) …….. अवश्यमेव उत्तम-अङ्कैः उत्तीर्णः भविष्यति ।
तव (xii) ……….
राकेश:
उत्तर:
(i) मोहन
(ii) कुशलम्
(iii) सर्वं
(iv) पत्रस्य
(v) अवगतं
(vi) जीवने
(vii) निर्धारयितुं
(viii) शक्नोति
(ix) महत्त्वपूर्ण:
(x) अनेन
(xi) भवान्
(xii) भ्राता
प्रश्न 15.
भवतः मित्रं पादकन्दुकस्पर्धायां विजयं प्राप्तवान्। एतदर्थम् अभिनन्दात्मकं अधोलिखितमपूर्णपत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदसहायतया पूरयित्वा पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत । आपका मित्र फुटबॉल प्रतियोगिता में विजयी हुआ है। इसलिए निम्नलिखित अभिनंदन पत्र को मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पूर्ण करके पुनः उत्तर-पुस्तिका में लिखिए।
मञ्जूषा
निर्विघ्नम्, अभिनन्दनम्, आनन्दः, अहं, कुशलम्, प्रसन्नता, अनिलः, अजयमेरुतः, विजयं, परिश्रमं ।
छात्रावासतः,
(i) …….।
दिनाङ्कः ………
मित्रवर्य जयेश,
नमोनमः ।
अत्र (ii) …… तत्रास्तु।
अद्य चिरात् तव पत्रं प्राप्य अहमतीव हर्षमनुभवामि। भवान् पादकन्दुकस्पर्धायां (iii) …….. प्राप्तवान् इति ज्ञात्वा महती (iv) ……. ‘जाता। सफलतायै (v) …… भवतः। यः सम्यक् (vi) ……. करोति फलमपि प्राप्नोति । अतः मह्यं बहु (vii) ….. अभवत्। भवत्सकाशमागन्तुं वारं वारं ममाभिलाषा भवति । ग्रीष्मावकाशे (viii) ….. भवत्समीपम् आगमिष्यामि ।
अत्र ममाध्ययनं सम्यक् प्रचलति आशासे भवतोऽध्ययनमपि (ix) ……… तत्र प्राचलेत्। सर्वेभ्योऽपि ज्येष्ठेभ्योः कनिष्ठेभ्यश्च प्रणामाः आशिषो वा वक्तव्याः ।
भवदभिन्नं मित्रम्
(x) ……..
उत्तर:
(i) अजयमेरुत:
(ii) कुशलम्
(iii) विजयं
(iv) प्रसन्नता
(v) अभिनन्दनम्
(vi) परिश्रमं
(vii) आनन्दः
(viii) अहं
(ix) निर्विघ्नं
(x) अनिलः
प्रश्न 16.
भवान् नीरजः अस्ति । भवतः विद्यालये वार्षिकोत्सवः भवितुं गच्छति। तदर्थं भवतः पितरौ आमन्त्रयतु यत्- ते भवन्तं प्रोत्साहयन्तु, पत्रं मञ्जूषायाः साहाय्येन च सम्पन्नं करोतु ।
आप नीरज हैं। आपके विद्यालय में वार्षिक उत्सव होने वाला है, जिसके लिए माता-पिता को अपने उत्साहवर्धन के लिए आमंत्रित कीजिए। पत्र मंजूषा की सहायता से पूरा कीजिए ।
मञ्जूषा
कुशलं, अतिप्रसन्नः, पितृमहोदयाः, धावनप्रतियोगितायाम्, अन्तर्विद्यालयीभाषणप्रतिस्पर्धायां, उत्साहवर्धनम्, वार्षिकोत्सवः, आयोजयिष्यते, मातृचरणयोः, वार्षिकोत्सवे।
ब्रह्मपुत्र-छात्रावासः,
नवदिल्लीतः
दिनाङ्कः ………
पूज्या: (i) ……..
सादरं प्रणामः ।
अत्र (ii) ….. तत्रास्तु । इदं विज्ञाय भवान् (iii) ….. भविष्यति यद् गतदिवसे (iv) …… मया प्रथमम् स्थानं लब्धम्। क्रीडादिवसे (v) …… अहमेव प्रथमः आसम् । अस्मिन् वर्षे (vi) …… अहं नाट्याभिनयं करिष्यामि । अयं (vii) ……. आगामि-शुक्रवासरे (viii) ……. विद्यालयस्य पक्षत: ह्य एव निमन्त्रणपत्रम् प्रेषितम् । अहमपि भवन्तं सूचयामि यद् भवान् मात्रा सह अवश्यम् आगच्छतु। मम (ix) …… भविष्यति । (x) …… मम प्रणामाः ।
भवतः पुत्रः
नीरज:
उत्तर:
(i) पितृमहोदयाः
(ii) कुशलं
(iii) अतिप्रसन्नः
(iv) अन्तर्विद्यालयीभाषणप्रतिस्पर्धायां
(v) धावनप्रतियोगितायाम्
(vi) वार्षिकोत्सवे
(vii) वार्षिकोत्सवः
(viii) आयोजयिष्यते
(ix) उत्साहवर्धनम्
(x) मातृचरणयोः
परीक्षोपयोगीनि विविध पत्राणि
प्रश्न 1.
स्वविद्यालयस्य वार्षिकोत्सवं वर्णयन्तः मित्रं प्रति लिखिते पत्रे मञ्जूषायाः उचितपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (अपने विद्यालय के वार्षिक उत्सव का वर्णन करते हुए मित्र को लिखे गए पत्र में, मञ्जूषा से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान भरिए।)
(i) …………..
तिथि: 30-08-20……..
प्रिय (ii) ………….
(iii) ……………..
भवतः पत्रं प्राप्तम्। अहं स्वविद्यालयस्य (iv) ……………….. वर्णयामि। एकमास पूर्वमेव (v) ………………. सर्वे अध्यापकाः (vi) ……………….. च कार्येष व्यस्ताः आसन । शिक्षा निदेशकः कार्यक्रमस्य (vii) ……….. “आसीत्। सः (viii) ……………… अतीव प्राशंसत, योग्येभ्यः छात्रेभ्यः च (ix) ………… अयच्छत्। पितृभ्याम् नमः।
भवत: (x)
क० ख० ग०
मञ्जूषा-सुहृद्, नमस्ते, कार्यक्रमम्, छात्राः, विद्यालये, अध्यक्षः, पारितोषिकान्, वार्षिकोत्सवम्, परीक्षाभवनम्, सोमेश
उत्तर:
(i) परीक्षाभवनम् प्रिय
तिथि: 30-08-20……..
प्रिय (ii) सोमेश
(iii) नमस्ते।
भवतः पत्रं प्राप्तम् । अहं स्वविद्यालयस्य (iv) वार्षिकोत्सवम् वर्णयामि । एकमास पूर्वमेव (v) विद्यालये सर्वे अध्यापकाः (vi) छात्राः च कार्येषु व्यस्ताः आसन् । शिक्षा निदेशकः कार्यक्रमस्य (vii) अध्यक्षः आसीत्। सः (viii) कार्यक्रमम् अतीव प्राशंसत्, योग्येभ्यः छात्रेभ्यः च (ix) पारितोषिकान् अयच्छत्। पितृभ्याम् नमः।
भवतः (x) सुहृद्
क० ख० ग०
प्रश्न 2.
भवान् वाराणस्यां स्थितः उमेशः। भवतः मित्रं सोमेन्द्रः प्रयागे वसति। सः नवम कक्षायां प्रथमश्रेण्याम् उत्तीर्णः। तं प्रति लिखिते वर्धापन पत्रे मञ्जूषायाः उचितपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत . आप वाराणसी में स्थित उमेश हैं। आपका मित्र सोमेन्द्र प्रयाग में रहता है। वह नवमी कक्षा में प्रथम श्रेणी में उत्तीर्ण हुआ है। उसके हेतु लिए गए बधाई-पत्र में मञ्जूषा से उचित पद चुनकर रिक्त स्थान भरिए।)
लक्ष्मीनारायण संस्कृत विद्यालयः
(i) …………
दिनाङ्कः 12-9-20……..
प्रिय मित्र ! (ii)……………
नमस्ते।
अत्र कुशलं (iii)……………….। भवतः पत्रं पठित्वा ज्ञातं यत् भवान् (iv)…………….. प्रथमं स्थान प्राप्तवान्। इदं (v)……………… मम चित्तं प्रफुल्लितम् जातम्। (vi)……………… एतत् सर्वं तव सतत परिश्रमस्य एव फलम् अस्ति। मम गृहस्य सर्वेषाम् (vii)……………. पक्षतः भवते वर्धापनानि। भवान् उत्तरोत्तरं सफलतां प्राप्नोतु (viii)………………अस्माकं शुभा कामना। मातृपितृचरणेषु (ix) ………… प्रणामाः । अनुजाय स्नेहराशिः।
भवतः सुहृद्
(x)…………..
मञ्जूषा-वाराणसीतः, मित्रवर्य!, तत्रास्तु, मम, एषा, ज्ञात्वा, उमेशः, परीक्षायाम, सदस्यानाम्, सोमेन्द्र !
उत्तर:
लक्ष्मीनारायण संस्कृत विद्यालयः
(i) वाराणसीतः
दिनाङ्कः 12-9-20……..
प्रिय मित्र ! (ii) सोमेन्द्र!
नमस्ते।
अत्र कुशलं (iii) तत्रास्तु। भवतः पत्रं पठित्वा ज्ञातं यत् भवान् (iv) परीक्षायाम् प्रथम स्थान प्राप्तवान्। इदं (v) ज्ञात्वा मम चित्तं प्रफुल्लितम् जातम्। (vi) मित्रवर्य! एतत् सर्वं तव सतत परिश्रमस्य एव फलम् अस्ति। मम गृहस्य सर्वेषाम् (vii) सदस्यानाम् पक्षतः भवते वर्धापनानि। भवान् उत्तरोत्तरं सफलतां प्राप्नोतु (viii) एषा अस्माकं शुभा कामना। मातृपितृचरणेषु (ix) मम प्रणामाः । अनुजाय स्नेहराशिः ।
भवतः सुहद्
(x) उमेशः
प्रश्न 3.
अस्वस्थतायाः हेतोः दिनद्वयस्य अवकाशार्थम् प्रधानाचार्य प्रति लिखिते प्रार्थनापत्रे मञ्जूषायाः पदानि चित्वारिक्तस्थानानि पूरयत (अस्वस्थ होने के कारण दो दिन के अवकाश के लिए प्रधानाचार्य को लिखे गए प्रार्थना-पत्र में मञ्जूषा से पद चुनकर खाली स्थान भरिए।)
परीक्षाभवनम्
आदरणीयाः (i)……………….. |
विषय- अवकाशप्राप्तये निवेदनम्।
सविनयं (ii)………………. अस्ति यत् अहं (iii)………………. आक्रान्तः अस्मि। एतस्मात् कारणात् विद्यालयम्
आगन्तुम् (iv)………………. अस्मि। अतः मह्यम् (v)………………. अवकाशं प्रदाय (vi)……… अनुगृह्णन्तु। एतयोः दिवसयोः अध्ययनस्य या (vii). …. भविष्यति ताम् (viii). ……… यतिष्ये। (ix)……………
भवदीयः शिष्यः
क० ख० ग०
तिथि: (x)…………..
मञ्जूषा-दूरीकर्तुम्, हानिः, धन्यवादः, दिनद्वयस्य, प्रधानाचार्याः, असमर्थः, माम्, तीव्रज्वरेण, निवेदनम्, 20-8-20……….
उत्तर:
परीक्षाभवनम्
आदरणीयाः (i) प्रधानाचार्याः।
विषय– अवकाशप्राप्तये निवेदनम्
सविनयं (ii) निवेदनम् अस्ति यत् अहं (iii) तीव्रज्वरेण आक्रान्तः अस्मि। एतस्मात् कारणात् विद्यालयम् आगन्तुम् (iv) असमर्थः अस्मि। अतः मह्यम् (v) दिनद्वयस्य अवकाशं प्रदाय (vi) माम् अनुगृह्णन्तु। एतयोः दिवसयोः अध्ययनस्य या (vii) हानिः भविष्यति ताम् (viii) दूरीकर्तुम् यतिष्ये। (ix) धन्यवादः
भवदीयः शिष्यः
क० ख० ग०
तिथि: (x) 20-8-20…………..
प्रश्न 4.
विद्यालयस्य प्रधानाचार्यां प्रति लिखिते शुल्कक्षमाप्रार्थनापत्रे मञ्जूषायाः समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत (विद्यालय की प्रधानाचार्या को लिखे गए शुल्क माफी प्रार्थना-पत्र में मञ्जूषा के समुचित पदों से खाली स्थान भरिए।)
परीक्षाभवनात्
आदरणीयाः (i) ………
विषय-शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनम्
(ii)…………..
(iii)…………. निवेदनम् अस्ति यत् मम पिता एकस्मिन् सर्वकारविद्यालये (iv)………………. अस्ति। तस्य मासिकं (v)………………. द्विसहस्त्र रूप्यकाणि अस्ति। अस्माकं परिवारे (vi)………………. सन्ति। अस्मिन् सीमिते वर्तने विद्यालयस्य (vii)…………….अतीव कठिनम् अस्ति। कृपया तदर्थं (viii)…………प्रदाय (ix) …………… माम् अनगहणन्त। (x) …………….
भवदीया
आज्ञाकारिणी शिष्या
क० ख० ग०
तिथि : 24-7-20….
मञ्जूषा-सधन्यवादम्, भवत्यः, शिक्षाशुल्कप्रदानम्, वर्तनम्, लिपिकः, महोदयाः, प्रधानाचार्याः सदस्याः, सविनयम्, स्वीकृतिम् ।
उत्तर:
परीक्षाभवनात्
आदरणीयाः (i) प्रधानाचार्याः विषय- शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनम्। (ii) महोदयाः (iii) सविनयम् निवेदनम् अस्ति यत् मम पिता एकस्मिन् सर्वकारविद्यालये (iv) लिपिकः अस्ति। तस्य मासिकं (v) वर्तनम् द्विसहस्त्र रूप्यकाणि अस्ति। अस्माकं परिवारे (vi) सदस्याः सन्ति। अस्मिन् सीमिते वर्तने विद्यालयस्य (vii) शिक्षाशुल्कप्रदानम् अतीव कठिनम् अस्ति। कृपया तदर्थं (viii) स्वीकृतिम् प्रदाय (ix) भवत्यः माम्
अनुगृह्णन्तु। (x) सधन्यवादम्
भवदीया आज्ञाकारिणी शिष्या
क० ख० ग०
तिथि : 24-7-20……..
प्रश्न 5.
भवत्याः नाम लतिका। भवति ‘सुरवाणी सन्देशः’ इति पत्रिका पठति । ग्राहक शुल्के समाप्ते सति अग्रिमवर्षार्थं शुल्क प्रेषणाय अत्र लिखिते पत्रे रिक्तस्थान पूर्तिः क्रियताम् सहायतार्थे शब्दाः मञ्जूषायां प्रदत्ताः।। (आपका नाम लतिका है। आप ‘सुरवाणी सन्देश’ पत्रिका पढ़ती हैं। ग्राहक शुल्क समाप्त हो जाने पर अग्रिम वर्ष के लिए शुल्क भेजने के लिए लिखे गए पत्र में खाली स्थानों की पूर्ति कीजिए। सहायता के लिए शब्द मञ्जूषा में दिए गए हैं।)
88, आदर्शनगरम्
दिल्ली-110033
11 दिसम्बर 20……
(i)……………… सम्पादक महोदय !
सादरं (ii). ………………. ।
अहम् ‘सुरवाणी सन्देशः’ इति (iii)……………….. नियमिता पाठिका अस्मि । मम (iv)……………….. अस्य वर्षस्य दिसम्बरमासे समाप्तम् भवति। अतः अनेन पत्रेण (v)………………. वार्षिकं ग्राहकशुल्कं 110/- रूप्यकाणि ‘स्टेट बैंक ऑफ इण्डिया’ इति द्वारा (vi)……………… बैंक ड्राफ्ट संख्या 80065, 10-12-20…….. दिनाङ्कितं (vii)……………… । कृपया प्राप्तिपत्रं (viii)……………… अनुगृहीतां कुर्वन्तु । (ix)……….
(x) ………………..
संस्कृतोपासिका, लतिका
मञ्जूषा-पत्रिकायाः, सार्धम्, आदरणीय, सधन्यवादम्, संलग्नम्, ग्राहकशुल्कम्, प्रेषयित्वा, भवदीया, वन्दे, प्रदेयम् ।
उत्तर:
88, आदर्शनगरम्
दिल्ली-110033
11 दिसम्बर 20…………..
(i) आदरणीय सम्पादक महोदय !
सादरं (ii) वन्दे।
अहम् ‘सुरवाणी सन्देशः’ इति (iii) पत्रिकायाः नियमिता पाठिका अस्मि। मम (iv) ग्राहकशुल्कम् अस्य वर्षस्य दिसम्बरमासे समाप्तम् भवति । अतः अनेन पत्रेण (v) सार्धम् वार्षिकं ग्राहकशुल्कं 110/- रुप्यकाणि ‘स्टेट बैंक ऑफ इण्डिया’ इति द्वारा (vi) प्रदेयम् बैंक ड्राफ्ट संख्या 80065, 10-12-20…….. दिनाङ्कितं (vii) संलग्नम्। कृपया प्राप्तिपत्रं (viii) प्रेषयित्वा अनुगृहीतां कुर्वन्तु। (ix) सधन्यवादम्
(x) भवदीया
संस्कृतोपासिका, लतिका
प्रश्न 6.
आगरा निवासी भवान् परमानन्दः अस्ति । दीपमालाविषये स्व मित्रं शङ्करं प्रति लेखितम् इदं पत्रं भवान् मञ्जूषायाःसमुचितान् शब्दान् नीत्वा सार्थकरूपेण सम्पूरयन् पुनर्लिखतु। (आप आगरा में निवास करने वाले परमानन्द हैं। दीपावली के विषय में अपने मित्र शंकर को लिखा यह पत्र आप मञ्जूषा के उचित शब्दों की सहायता से सार्थक रूप से पूरा करते हुए पुनः लिखिए।)
केशवकुञ्जः,
(i) ………………..।
तिथि: 27.4.20……..
प्रियमित्र (ii) ……………
सप्रेम नमोनमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अस्मिन् वर्षे मया (iii) ………….. पारिवारिकजनानां मध्ये स्थित्वा दीपमालिकोत्सवः मानितः। स्वभ्रातृभिः भगिनीभिः सह मिलित्वा (iv) ……………….. दीपकाः पङ्कितशः कृत्वा प्रदीप्ताः । क्वचिद् विविधाकारा: बलभाः, क्वचित् च (v) …………… संस्थिताः । रात्रौ (vi) ………. अपि विहितम् । मम मात्रा गृहे विविधानि मिष्टान्नानि निर्मितानि। अस्माभिः स्वयमपि तस्य आस्वादनं कृतं, मित्रेभ्यः, (vii) …………….. तस्य वितरणं कृतम्। अपूर्वेयं (viii) ………….. आशासे भवताऽपि दीपमालिकोत्सवः महतोत्साहेन मानितः भवेत् । (ix) …………….. सहितम्।
(x) ……
परमानन्दः
मञ्जूषा- लक्ष्मी पूजनम्, स्मृतिः, शंकर, बन्धुबान्धवेभ्योऽपि, चतुःवर्षानन्तरं, असंख्यकाः, धन्यवादेन, आगरा,मोमवर्तिकाः, भवदीयं मित्रम्
उत्तर:
केशवकुञ्जः,
(i) आगरा।
तिथि: 27.4.20……..
प्रियमित्र (ii) शंकर,
सप्रेम नमोनमः। अत्र कुशलं तत्रास्तु। अस्मिन् वर्षे मया (iii) चतुःवर्षानन्तरं पारिवारिकजनानां मध्ये स्थित्वा दीपमालिकोत्सवः मानितः । स्वभ्रातृभिः भगिनीभिः सह मिलित्वा (iv) असंख्यकाः दीपकाः पङ्कितशः कृत्वा प्रदीप्ताः । क्वचिद् विविधाकाराः बलभाः, क्वचित् च (v) मोमवर्तिकाः संस्थिताः । रात्रौ (vi) लक्ष्मी पूजनम् अपि विहितम्। मम मात्रा गृहे विविधानि मिष्टान्नानि निर्मितानि। अस्माभिः स्वयमपि तस्य आस्वादनं कृतं, मित्रेभ्यः, (vii) बन्धुबान्धवेभ्योऽपि तस्य वितरणं कृतम्। अपूर्वेयं (viii) स्मृतिः। आशासे भवताऽपि दीपमालिकोत्सवः महतोत्साहेन मानितः भवेत्। (ix) धन्यवादेन सहितम्।
(x) भवदीयं मित्रम्,
परमानन्दः
प्रश्न 7.
भवान् संजीवः स्वमित्राय एशियाडक्रीडाविषयकं पत्रम् लिखति। तस्मिन् पत्रे क्रीडायाः वर्णनं करोति। भवान् स्वपत्रं मञ्जूषायाः सहायतां गृहीत्वा पुनर्लिखतु। (आप संजीव अपने मित्र को एशियाड खेलों के विषय में पत्र लिख रहे हैं और उस पत्र में खेलों का वर्णन करते हैं। आप अपने पत्र को मञ्जूषा की सहायता लेकर फिर से लिखिए।)
परीक्षाभवनम्।
दिनाङ्कः 20.9.20……..
प्रियमित्र राजवीर,
सस्नेहं (i) …………… | भवान् सम्यक् (ii) ………….. एव यद् त्रयोविंशतिवर्षपूर्वं भारतदेशे नवम्-एशियाड-क्रीडा (iii) ……………. सम्पन्नः आसीत्, तत्र च एकविंशतिः क्रीडाः क्रीडिताः। तासु क्रीडासु (iv) ……………….. प्रतियोगिता मह्यम् अतिशयरुचिकरा आसीत्। भारतदेशः एतस्यां क्रीडायां त्रीन् स्वर्णपदकान् एकं (v) ………………… एकं च रजतपदकमपि जितवान्। भारतीयाः अश्वारोहिणः अतीव उत्साहवन्तः आसन् ते च वायुना सह आकाशे (vi) ……………… प्रतीयन्ते स्म। अद्यापि अहं तद् दृश्यम् अधुनैव (vii) ………………इव अनुभवामि । (viii) …………….. सादरं नमः।
(ix) ………………. अभिन्नहृदयः,
(x) ……….
मञ्जूषा-पितृभ्याम, घटमानम, महोत्सवः, जानाति, संजीवः, अश्वारोहणधावन, तव, नमस्कारम्, उड्डीयमानाः, कांस्यपदकम्।
उत्तर:
परीक्षासदनम्।
दिनाङ्कः 20.9.20……..
प्रियमित्र राजवीर,
सस्नेहं (i) नमस्कारम्।
भवान् सम्यक् (ii) जानाति एव यद् त्रयोविंशतिवर्षपूर्वं भारतदेशे नवम्-एशियाड-क्रीडा (iii) महोत्सवः सम्पन्नः आसीत्, तत्र च एकविंशतिः क्रीडाः क्रीडिताः । तासु क्रीडासु (iv) अश्वारोहणधावन प्रतियोगिता मह्यम् अतिशयरुचिकरा आसीत्। भारतदेशः एतस्यां क्रीडायां त्रीन् स्वर्णपदकान् एकं (v) कांस्यपदकम् एकं च रजतपदकमपि जितवान् । भारतीयाः अश्वारोहिण: अतीव उत्साहवन्तः आसन् ते च वायुना सह आकाशे (vi) उड्डीयमानाः प्रतीयन्ते स्म । अद्यापि अहं तद् दृश्यम् अधुनैव (vii) घटमानम् इव अनुभवामि। (viii) पितृभ्याम् सादरं नमः ।
(ix) तव अभिन्नहृदयः,
(x) संजीवः
प्रश्न 8.
मित्राय भगिनीविवाहस्य निमंत्रणपत्रम् भवान् विनोदः प्रयागात् लेखितुमिच्छति। अतः मञ्जूषायाः उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन् पत्रस्य पूर्तिः कृत्वा पत्रं पुनर्लिखतु भवान्। (आप विनोद प्रयाग से अपनी बहन के विवाह का निमन्त्रण-पत्र मित्र को लिखना चाहते हैं। अत: मञ्जूषा के उचित शब्दों से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके इस पत्र को आप फिर से लिखिए।)
938, सेक्टर-4,
अरबन इस्टेट,
(i) …………….
तिथि: 20.7.20……
(ii) …………….. राहुल,
सप्रेम नमोनमः।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। इदं (iii) ……………….. वृत्तं भवन्तं सूचयित्वा अहम् अतीव आनन्दम् अनुभवामि यत् मम भगिन्याः विवाह: (iv) …………….. दशम्यां तारिकायां, बुधवासरे, निश्चितः जातः । वरयात्रा (v) ……………….. आगमिष्यति। अहं त्वां प्रेमपूर्वकं पूर्वतः एव ज्ञापयामि येन त्वम् अत्र (vi) . ……….. पूर्वतः एव प्राप्तः स्याः । भवता पितृभ्यां सह अत्र अवश्यमेव आगन्तव्यम्। भवतां (vii) ……… सङ्गतिं साहाय्यं च अहं कामये। आदरणीयाभ्यां (viii) ……………….. सस्नेह नमोनमः। तव पत्रोत्तरं (ix) ………….|
(x) …………..
मञ्जूषा-स्निग्धां, प्रीतिदायकं, विनोदः, त्रिचतुर्दिनानि, प्रियमित्र, प्रयागम्, पितृभ्याम्, लक्ष्मणपुराद्, प्रतीक्षमाणः, अग्रिममासस्य।।
उत्तर:
938, सेक्टर-4,
अरबन इस्टेट,
(i) प्रयागम्
तिथि: 20.7.20……..
(ii) प्रियमित्र राहुल,
सप्रेम नमोनमः। अत्र कुशलं तत्रास्तु । इदं (iii) प्रीतिदायकं वृत्तं भवन्तं सूचयित्वा अहम् अतीव आनन्दम् अनुभवामि यत् मम भगिन्याः विवाहः (iv) अग्रिममासस्य दशम्यां तारिकायां, बुधवासरे, निश्चितः जातः । वरयात्रा (v) लक्ष्मणपुराद् आगमिष्यति। अहं त्वां प्रेमपूर्वकं पूर्वतः एव ज्ञापयामि येन त्वम् अत्र (vi) त्रिचतुर्दिनानि पूर्वतः एव प्राप्तः स्याः । भवता पितृभ्यां सह अत्र अवश्यमेव आगन्तव्यम् । भवतां (vii) स्निग्धां सङ्गतिं साहाय्यं च अहं कामये। आदरणीयाभ्यां (viii) पितृभ्याम् सस्नेह नमोनमः । तव पत्रोत्तरं (ix) प्रतीक्षमाणः ।
भवत्सुहृद्,
(x) विनोदः
प्रश्न 9.
भवतः नाम राकेशः अस्ति । पितृनिधनशोकग्रस्तं स्वमित्रं दिनेशं प्रति लिखितमिदं सान्त्वनापत्रम् मञ्जूषायाः समुचितपदैः पूरयित्वा पुनर्लिखतु।(आपका नाम राकेश है। पिता की मृत्यु से शोक से पीड़ित अपने मित्र दिनेश को लिखे हुए इस सान्त्वना-पत्र को मञ्जूषा के उचित शब्दों से पूरा करते हुए फिर से लिखिए।)
(i) ……………….. छात्रावासः
हमीरपुरम्।
दिनाङ्कः 11.10.20……..
(ii) ……………….. दिनेश, नमोनमः। तव पत्रे (ii) ………………. निधनविषयिकी सूचनाम् अधिगम्य मम हृदये (iv) ………………. इव अभूत् । तव उपरि अयम् कीदृशः (v) ……………….. प्रहारः विधातुः? भवान् न केवलम् (vi) ………………. एव, अपितु मातरमपि समाश्वासयतु । शोकेन रोदनेन च न किमपि (vii) ………… । भगवान् भवद्भ्यः दुःखसहनक्षमता (viii) ………….. इति (ix) ………….. भवदीयं मित्रम्, (x) …………
मञ्जूषा-वज्रपात, प्रार्थना, श्रीराम, आत्मानम्, प्रिय मित्र!, पूज्यपितृपादानां, मार्मिकः, सिध्यति, राकेशः, दद्यात्।
उत्तर:
(i) श्रीराम छात्रावासः
हमीरपुरम्।
दिनाङ्कः 11.10.20……..
(ii) प्रिय मित्र! दिनेश,
नमोनमः । तव पत्रे (iii) पूज्यपितृपादानां निधनविषयिकी सूचनाम् अधिगम्य मम हृदये (iv) वज्रपात इव अभूत् । तव उपरि अयम् कीदृशः (v) मार्मिकः प्रहारः विधातुः? भवान् न केवलम् (vi) आत्मानम् एव, अपितु मातरमपि समाश्वासयतु। शोकेन रोदनेन च न किमपि (vii) सिध्यति । भगवान् भवद्भ्यः दुःखसहनक्षमतां (viii) दद्यात् इति (ix) प्रार्थना।
भवदीयं मित्रम्,
(x) राकेशः
प्रश्न 10.
भवान् राकेश पर्वतयात्रा निमंत्रण-विषयकं स्वमित्रं प्रति एकं पत्रम् लेखितुमिच्छति। भवान् तत्पत्रं अधोलिखितायाः
मञ्जूषायाः उचितान् पदान् नीत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन् पुनर्लिखत। (आप अपने मित्र राकेश को पर्वत यात्रा के निमन्त्रण के विषय में एक पत्र लिखना चाहते हैं। आप यह पत्र नीचे लिखी मञ्जूषा से उचित शब्दों को लेकर खाली स्थानों को पूरा करते हुए फिर से लिखिए।)
(i) ………………..
इलाहाबादम्
दिनाङ्कः 3.9.20……..
(ii) ………..
सप्रेम नमोनमः।
अत्र (iii) ………….. तत्रास्तु। अप्रैलमासस्य (iv) ……………….. तिथौ अस्माकं परीक्षा समाप्ता (v) ……………..। तदनन्तरम् (vi) ……………. पर्वतीयभ्रमणम् अस्माकं कृते आयोजितम्। अयम् ……….. अतीव शिक्षाप्रदः भविष्यति। अस्मिन् अवसरे वयम् सर्वे (viii) ……… सङ्गतिम् अपि कामयामहे । अहम् (ix) ………. प्रतीक्षां करिष्यामि।
भवदीयं मित्रम्,
(x) ……..
मञ्जूषा-प्रियहर्ष, राकेशः, प्रयाग भवनम्, भवताम्, कुशलम्, भविष्यति, पञ्चम्याम्, कार्यक्रमः, तव, पञ्चदिनपरिमितम्।
उत्तर:
(i) प्रयाग भवनम्
इलाहाबादम्
दिनाङ्कः 3.9.20…….
(ii) प्रियहर्ष,
सप्रेम नमोनमः।
अत्र (iii) कुशलम् तत्रास्तु। अप्रैलमासस्य (iv) पञ्चम्याम् तिथौ अस्माकं परीक्षा समाप्ता (v) भविष्यति। तदनन्तरम् (vi) पञ्चदिनपरिमितम् पर्वतीयभ्रमणम् अस्माकं कृते आयोजितम्। अयम् (vi) कार्यक्रमः अतीव शिक्षाप्रदः भविष्यति। अस्मिन् अवसरे वयम् सर्वे (viii) भवताम् सङ्गतिम् अपि कामयामहे । अहम् (ix) तव प्रतीक्षां करिष्यामि।
भवदीयं मित्रम्,
(x) राकेशः
प्रश्न 11.
स्वविद्यालयस्य वर्णनं कुर्वन्तः मित्रं प्रति लिखिते अस्मिन् पत्रे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पूरयत।
(अपने विद्यालय का वर्णन करते हुए मित्र को लिखे इस पत्र में खाली स्थानों को मञ्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पूरा कीजिए।)
(i) ………..
तिथि: 20.12.20……..
प्रिय (ii) ………..
(iii) ……….. भवतः पत्रम् प्राप्तम्। अहम् अधुना स्वविद्यालयस्य (iv) …………… कर्तुम् इच्छामि। मम (v) ……………. अतीव (vi) ….. अस्ति। मम विद्यालये विशालं (vii) ……………….”, समृद्धाः प्रयोगशालाः, सुन्दरः (viii) ……………….. च सन्ति । उपप्रधानाचार्यः अतीव कर्मठः (ix) ………. ……. च अस्ति ।अस्माकम (x) ……………….. मनोयोगेन पाठयन्ति । सर्वे छात्राः अपि योग्याः सन्ति। विस्तरेण पुनः लेखिष्यामि।
तव मित्रम्,
क० ख० ग०
मञ्जूषा-वर्णनं, नमस्ते, क्रीडाक्षेत्रम्, विद्यालयः, शोभनः, पुस्तकालयः, सद्व्यवहारशीलः, परीक्षाभवनम्, वयस्य, अध्यापकाः।
उत्तर:
(i) परीक्षाभवनम्
तिथि: 20.12.20……..
प्रिय (ii) वयस्य,
(iii) नमस्ते।
भवतः पत्रम् प्राप्तम्। अहम् अधुना स्वविद्यालयस्य (iv) वर्णनं कर्तुम् इच्छामि। मम (v) विद्यालयः अतीव (vi) शोभनः अस्ति। मम विद्यालये विशालं (vii) क्रीडाक्षेत्रम्, समृद्धाः प्रयोगशालाः, सुन्दरः (viii) पुस्तकालयः च सन्ति । उपप्रधानाचार्यः अतीव कर्मठः (ix) सद्व्यवहारशीलः च अस्ति। अस्माकम् (x) अध्यापकाः मनोयोगेन पाठयन्ति। सर्वे छात्राः अपि योग्याः सन्ति । विस्तरेण पुन: लेखिष्यामि।
तव मित्रम्,
क० ख० ग०
प्रश्न 12.
भवान् नर्मदेश्वरः। भवतः पितृ महोदयः उज्जैन नगरे सर्वकारस्य सेवां करोति। सः षण्मासेभ्यः गृहं भोपाल नगरं न आगतः। अतः तस्मै गृहस्य वार्ता निवेदयन् एकं पत्रं लिखतु भवान्। सहायतार्थं शब्द मञ्जूषा प्रदत्ता
अस्ति ।
(आप नर्मदेश्वर हैं। आपके पिताजी उज्जैन नगर में सरकारी सेवा करते हैं। वे छह महीनों से घर भोपाल नहीं आए हैं। अतः उन्हें घर की बात को बताते हुए एक पत्र लिखिए। सहायता हेतु शब्द मंजूषा दी गई है।)
10/18 आर्य नगरम्
भोपाल (मध्यप्रदेशः)
दिनाङ्कः 07-02-20 …………………..
सेवायाम्, पूज्यपितृः (i)……………….
सादरं प्रणामम्।
सविनयं (ii) ……….. वर्तते यत् अत्र सर्वं कुशलम् अस्ति। भवतां (iii) ……….. ज्ञातुम् इच्छामि। षट् मासाः व्यतीताः भवतः अत्र (iv)……………. न अभवत्। किं भवता अवकाशं न प्राप्तम्? अत्र सर्वे जनाः (v)………… सन्ति। मातृचरणाः तु दिवानिशं भवतामेव स्मरणं कुर्वन्ति। कृपया (vi)…………. भवान् द्वित्रि वा दिवसेभ्यः अत्र आगच्छेत्। तत्र भवतः (vii)……….. कीदृशम् अस्ति? भोजन-निवासादि (viii)……….. कीदृशम् अस्ति? कृपया लिखतु भवान्। मम महाविद्यालये सम्प्रति स्नातकोत्तर कक्षाणां छात्राणां परीक्षा चलति अत: (ix) ………………..
अवकाशः विद्यते। गृहे सर्वे जनाः स्वस्थाः सन्ति। कृपया स्वागमनस्य वार्ता शीघ्रमेव सूचयतु भवान्।
भवतां पुत्रः
(x)…….
मञ्जूषा-व्याकुलाः, नर्मदेश्वरः, कुशलतां, पितृचरणाः, अस्माकम्, निवेदनं, व्यवहारं, आगमनं, शीघ्रमेव, स्वास्थ्यं
उत्तर:
10/18 आर्य नगरम्
भोपाल (मध्यप्रदेश:)
दिनाङ्कः 07-02-20……………..
सेवायाम्, पूज्यपादाः (i) पितृचरणाः।
सादरं प्रणामम्।
सविनयं (ii) निवेदनं वर्तते यत् अत्र सर्वं कुशलम् अस्ति। भवतां (iii) कुशलतां ज्ञातुम् इच्छामि। षट् मासाः व्यतीताः भवतः अत्र (iv) आगमनं न अभवत्। किं भवता अवकाशं न प्राप्तम्? अत्र सर्वे जनाः (v) व्याकुलाः सन्ति। मातृ चरणाः तु दिवानिशं भवतामेव स्मरणं कुर्वन्ति। कृपया (vi) शीघ्रमेव भवान् द्वित्रि वा दिवसेभ्यः अत्र आगच्छेत्। तत्र भवतः (vii) स्वास्थ्यं कीदृशम् अस्ति? भोजन-निवासादि (viii) व्यवहारं कीदृशम् अस्ति? कृपया लिखतु भवान्। मम महाविद्यालये सम्प्रति स्नातकोत्तर कक्षाणां छात्राणां परीक्षा चलति अत: (ix) अस्माकम् अवकाशः विद्यते। गृहे सर्वे जनाः स्वस्थाः सन्ति। कृपया स्वागमनस्य वार्ता शीघ्रमेव सूचयतु भवान्।
भवतां पुत्र (x)
नर्मदेश्वरः
प्रश्न 13.
भवतः नाम रविकान्तः अस्ति। भवान् नवमी कक्षायां पठति। अद्य भवतः गृहे अनेके अतिथयः आगमिष्यन्ति।अतः तेषां व्यवस्थायै भवान् विद्यालयात् एकस्य दिवसस्य अवकाशं प्राप्तुम् इच्छति। एतदर्थं मञ्जूषायाः पदानि नीत्वा इदं प्रार्थना पत्रं पूरयतु भवान्। (आपका नाम रविकान्त है। आप नवमी कक्षा में पढ़ते हैं। आज आपके घर में अनेक अतिथि आएँगे। इसलिए उनकी व्यवस्था के लिए आप विद्यालय से एक दिन की छुट्टी पाना चाहते हैं। इसके लिए मंजूषा से शब्दों
को लेकर इस प्रार्थना पत्र को आप भरिए।)
क.ख.ग. विद्यालयः
नव दिल्ली
तिथि: 5.8.20……………
सेवायाम् ,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्य महोदया:
(i) …………..
टैगोर गार्डन, नव दिल्ली
विषय : एकस्य दिवसस्य (ii) …………. प्रार्थनापत्रम्
महोदया:!
सविनयं निवेद्यते यत् अहं भवतां विद्यालयस्य (iii)……………. कक्षायाः छात्रोऽस्मि। अद्य मम (iv)…………….. अनेके अतिथयः आगमिष्यन्ति। यतः आगामी (v) …………..मम भ्रातुः विवाहः भविष्यति, तद् (vi)……………….. एव अभिलक्ष्य ते अतिथयः (vii)…………….. कर्तुम् आगामिष्यन्ति। अतः भवद्भ्यः (viii)…………….. वर्तते यत् कृपया (ix)…………….. एकस्य दिवसस्य अवकाशं दत्त्वा कृतार्थयन्तु भवन्तः।
महती कृपा भविष्यति।
भवदीयः शिष्यः
(x)……………..
मञ्जूषा-रविकान्तः, गृहे, अवकाशार्थं, मासे, राजकीय वरिष्ठ माध्यमिक विद्यालयः, मह्यम्, नवमी, कार्यक्रमम, विचार, निवेदनं।
उत्तर:
क.ख.ग. विद्यालयः
नव दिल्ली तिथि: 5.8.20…………..
सेवायाम,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्य महोदयाः
(i) राजकीय वरिष्ठ माध्यमिक विद्यालयः
टैगोर गार्डन, नव दिल्ली
विषय : एकस्य दिवसस्य (ii) अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रम्
महोदयाः! सविनयं निवेद्यते यत् अहं भवतां विद्यालयस्य (iii) नवमी कक्षायाः छात्रोऽस्मि। अद्य मम (iv) गृहे अनेके अतिथयः आगमिष्यन्ति। यतः आगामी (v) मासे मम भ्रातुः विवाहः भविष्यति, तद् (vi) कार्यक्रमम् एव अभिलक्ष्य ते अतिथयः (vii) विचारं कर्तुम् आगमिष्यन्ति। अतः भवद्भ्यः (viii) निवेदनं वर्तते यत् कृपया (ix) मह्यम् एकस्य दिवसस्य अवकाशं दत्त्वा कृतार्थयन्तु भवन्तः। महती कृपा भविष्यति।
भवदीयः शिष्यः
(x) रविकान्तः
प्रश्न 14.
भवान् प्रियंवदः पश्चिमी दिल्ली क्षेत्रस्य मधुविहारे वसति। भवतः क्षेत्रे द्विनद्वयात् विद्युत् न आगच्छत्। अतः
सर्वे क्षेत्रवासिनां पक्षतः आवासीय-कल्याण-संगठनस्य (R.W.A.) सचिवं प्रति तं निवेदयितुम् समस्यायाः समाधानाय इदं पत्रं मञ्जूषायाः पदानां सहायतया लिखतु भवान्। (आप प्रियंवद पश्चिमी दिल्ली क्षेत्र के मधु विहार क्षेत्र में रहते हैं। आपके क्षेत्र में दो दिनों से बिजली नहीं आई। इसलिए सब क्षेत्रवासियों की ओर से आवासीय-कल्याण-संगठन (R.W.A.) के मंत्री को समस्या के समाधान हेतु निवेदन करते हुए मंजूषा के शब्दों की सहायता से आप पत्र लिखिए।)
गृहसंख्या 10, वीथिका संख्या-2
मधुविहार, नव दिल्ली
दिनाङ्कः 10.10.20……..
सेवायाम्,
सचिवः
आवासीय-कल्याण-संगठनम् (R.W.A.)
(i) ………
नव दिल्ली
विषय : वीथिका संख्या द्वयस्य क्षेत्रस्य विद्युत् समास्यायाः समाधानाय निवेदनम्।
महोदय,
निवेदनम् अस्ति यत् अस्माकं (ii) ………… विगत द्विनद्वयात् विद्युत् न (iii)…………अतः सर्वे जनाः महिलाः बालाश्च अतीव दु:खिनः सन्ति। सम्प्रति तु (iv) …………….. परीक्षाः भवन्ति। वर्षाकालः अपि वर्तते। स्थान-स्थाने तु (v) …………….. एव दृश्यते। अनेन जनानां सामान्य व्यवहारमेव न चलति। अहम् अनेकवारं विद्युत्-. विभागस्य (vi) ……………. निवेदितवान्। परम् केवलं आश्वासनम् एव (vi) ……………. अभवत्। कार्यस्य उपरि केतापि ध्यान न दत्तम्। अतः भवद्भ्यः प्रार्थये यत् अस्याः (viii) …………….. समाधानं शीघ्रमेव कारयतु भवान्; येन सर्वेषां कष्टानि दूरी भवन्तु। भवदीयः (ix) ……………. आभारिणः भविष्यामः। सधन्यवादम्
निवेदका:
(x) ……..
मञ्जूषा-सर्वे विथिकावासिनः, समस्यायाः, मधुविहारम्, वयम्, छात्राणां, प्राप्तम्, क्षेत्रे, जलम्, अधिकारिणः, आगच्छत्।
उत्तर:
गृहसंख्या
वीथिका संख्या-2
मधुविहार, नव दिल्ली
दिनाङ्कः 10.10.20……. सेवायाम्, सचिवः आवासीय-कल्याण-संगठनस्य (R.W.A.) (i) मधुविहारम्, नव दिल्ली विषय : वीथिका संख्या द्वयस्य क्षेत्रस्य विद्युत् समास्यायाः समाधानाय निवेदनम्। महोदय, निवेदनम् अस्ति यत् अस्माकं (ii) क्षेत्रे विगत द्विनद्वयात् विद्युत् न (iii) आगच्छत्। अतः सर्वे जनाः महिलाः बालाश्च अतीव दु:खिनः सन्ति। सम्प्रति तु (iv) छात्राणां परीक्षाः भवन्ति। वर्षाकालः अपि वर्तते। स्थान-स्थाने तु (v) जलम् एव दृश्यते। अनेन जनानां सामान्य व्यवहारमेव न चलति। अहम् अनेकवारं विद्युत्-विभागस्य (vi) अधिकारिणः निवेदितवान्। परम् केवलं आश्वासनम् एव (vii) प्राप्तम् अभवत्। कार्यस्य उपरि केनापि ध्यानं न दत्तम्। अतः भवद्भ्यः प्रार्थये यत् अस्याः (viii) समस्यायाः, समाधानं शीघ्रमेव कारयतु भवान्; येन सर्वेषां कष्टानि दूरी भवन्तु। भवदीयः (ix) वयम् आभारिणः भविष्यामः।
सधन्यवादम्
निवेदकाः
(x) सर्वे वीथिकावासिनः
प्रश्न 15.
मञ्जूषायां प्रदत्तानां पदानां सहायतया पुस्तक-प्रेषणार्थं प्रकाशकं प्रति पत्रम् लिखत।
(मञ्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पुस्तक भेजने के लिए प्रकाशक को पत्र लिखिए।)
सेवायाम्,
श्रीमान् (i) ………….. ,
(ii) ………………,
जवाहरलाल नेहरू मार्गः, पुणे।
मान्यवराः,
अहं (iii) ………….. छात्रः अस्मि । भवद्भिः सद्यः प्रकाशितानि नवमकक्षायाः (iv) ………….. मया (v) अहं तेषु कानिचित् पुस्तकानि क्रेतुम् इच्छामि। कृपया अधोलिखितानि पाठ्यपुस्तकानि (vi) ……………. द्वारा शीघ्र (vii) …………..।
1. सरल संस्कृत व्याकरणम्।
2. शेमुषी संस्कृत पाठ्यपुस्तकम्।
(viii) ………………….
(ix) …………,
आलोकनाथः
(x) ……………….,
हिमगिरि आवास योजना
नव दिल्ली -110090
मञ्जूषा-नवमकक्षायाः, प्रबन्धक-महोदयः, गृहसंख्या 27, श्री अक्षर प्रकाशन संस्था, पाठ्यपुस्तकानि, वी.पी.पी.,भवताम् विश्वासपात्रः, प्रेषणीयानि, दृष्टानि, सधन्यवादम्।
उत्तर:
सेवायाम्, श्रीमान् (i) प्रबन्धक-महोदयः,
(ii) श्री अक्षर प्रकाशन संस्था,
जवाहरलाल नेहरू मार्गः, पुणे।
मान्यवराः, अहं (iii) नवमकक्षायाः छात्रः अस्मि । भवद्भिः सद्यः प्रकाशितानि नवमकक्षायाः (iv) पाठ्यपुस्तकानि मया (v) दृष्टानि। अहं तेषु कानिचित् पुस्तकानि क्रेतुम् इच्छामि। कृपया अधोलिखितानि पाठ्यपुस्तकानि (vi) वी.पी.पी. द्वारा शीघ्रं (vii) प्रेषणीयानि।
1. सरल संस्कृत व्याकरणम्।
2. मणिका संस्कृत अभ्यासपुस्तकम् ।
(viii) सधन्यवादम्।
(ix) भवताम् विश्वासपात्रः,
आलोकनाथः
(x) गृहसंख्या 27,
हिमगिरि आवास योजना
नव दिल्ली -110090