By going through these Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 12 Hindi Translation Summary Explanation Notes सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते students can clarify the meanings of complex texts.
Sanskrit Class 8 Chapter 12 Hindi Translation सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते Summary
सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते Meaning in Hindi
Class 8 Sanskrit Chapter 12 Summary Notes सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
यह पाठ पाणिनि द्वारा रचित शिक्षा ग्रंथ पर आधारित है, जिसमें वर्णों के शुद्ध उच्चारण, स्वर – व्यंजन की सटीकता और भाषिक अनुशासन की शिक्षा दी गई है। जो व्यक्ति यथाविधि वर्णों का सम्यक् उच्चारण करता है, वह ब्रह्मलोक में भी पूज्य और महिमामण्डित होता है । पाठ में व्याकरण के महत्व को रेखांकित करते हुए शुद्ध भाषा के प्रयोग पर बल दिया गया है। यह पाठ विद्यार्थियों को भाषा के प्रति श्रद्धा, व्याकरण के प्रति जागरूकता तथा शुद्ध वाणी के अभ्यास हेतु प्रेरित करता है।
Class 8 Sanskrit Chapter 12 Hindi Translation सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
हिमानी – नमस्ते आचार्य! अद्य वयम् एकां कथां श्रोतुम् इच्छामः । कृपया कथां श्रावयति वा महोदय!
आचार्यः – नमस्ते छात्राः! भवतां मनोरञ्जनार्थम् आदौ कथाश्रवणम् अनन्तरं पाठनम् । तर्हि सावधानं शृण्वन्तु।
देवानां राजा इन्द्रः, असुराणां च राजा आसीत् वृत्रासुरः । देवानाम् असुराणां च मध्ये सर्वदा वैरभावः भवति एव। स्वस्य बलं वर्धयितुम् इन्द्रं जेतुं च वृत्रासुरः यज्ञं कारितवान् । यज्ञे आहुतिमन्त्रः आसीत् – ‘इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ इति। यज्ञावसाने वृत्रासुरो बली भूत्वा जनान् पीडयिष्यति इति विचार्य ऋत्विजः मन्त्रे स्वरं परिवर्तितवन्तः। स्वरपरिवर्तनेन अर्थः परिवर्तितः। परिणामतः वृत्रासुरस्य स्थाने इन्द्रस्य बल वर्धितम् । बलवान् इन्द्रः वज्रेण वृत्रासुरं मारितवान्।
हिमानी – बहु सुन्दरी कथा महोदय ! तर्हि वयमपि पठनकाले भाषणकाले च स्पष्टं शुद्धं च उच्चारणं कुर्मः ।
आचार्यः – त्वं यथार्थं भाषसे हिमानी ! शुद्धोच्चारणस्य सन्दर्भे एव अधुना एतं विषयं पठामः ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
- मनोरञ्जनार्थम् – मनोरंजन के लिए (For entertainment),
- यज्ञावसाने – यज्ञ के अंत होने पर (When the Yajna ends),
- ऋत्विजः – पुरोहित (Priest ) ।
सरलार्थ-
हिमानी – नमस्ते, आचार्य! आज हम एक कथा सुनना चाहते हैं । कृपया आप हमें कथा सुनाएँ महोदय !
आचार्य – नमस्ते छात्रगण! तुम्हारे मनोरंजन के लिए पहले कथा श्रवण बाद में अध्ययन होगा।
तो अब ध्यानपूर्वक सुनो।
देवताओं का राजा था इन्द्र, और असुरों का राजा था वृत्रासुर । देवताओं और असुरों के बीच सदा शत्रुता रहती ही है। अपने बल को बढ़ाने और इन्द्र को जीतने के लिए वृत्रासुर ने एक यज्ञ कराया। उस यज्ञ में आहुति देने का मंत्र था- ‘इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ अर्थात् ‘इन्द्र का शत्रु ( वृत्रासुर) बलवान हो’ । यज्ञ समाप्त होते ही वृत्रासुर बलशाली होकर लोगों को पीड़ा देगा, यह सोचकर यज्ञ करने वाले ऋत्विजों (पुरोहितों) ने मंत्र में स्वर को बदल दिया। स्वर परिवर्तन से मंत्र का अर्थ बदल गया । परिणामस्वरूप, वृत्रासुर की जगह इन्द्र का बल बढ़ गया। बलवान इन्द्र ने वज्र द्वारा वृत्रासुर को मार डाला।
हिमानी – बहुत सुंदर कथा, महोदय ! अब हम भी पढ़ने और बोलने के समय स्पष्ट और शुद्ध उच्चारण करेंगे।
आचार्य – तुम सही कह रही हो हिमानी ! शुद्ध उच्चारण के सन्दर्भ में ही अब हम इस विषय को पढ़ेंगे।
![]()
(1) यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्।
स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकल सकृत् शकृत्॥१॥
पदच्छेदः – यद्यपि बहु न अधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम् स्वजनः श्वजनः मा अभूत् सकलम् शकलम् सकृत् शकृत्।
अन्वयः – पुत्र ! यद्यपि बहु न अधीषे तथापि व्याकरणं पठ। येन स्वजनः श्वजन: (इति) सकलं शकलं (इति) सकृत् शकृत् (इति) च मा अभूत्।
भावार्थ: – अयि पुत्र! यद्यपि भवान् वा बहून् विषयान् पठितुं न पारयति तथापि व्याकरणं तु अवश्यं पठतु। येन उच्चारणसमये स्वजनः (अर्थात् बन्धुः) इत्यस्य स्थाने श्वजन: ( अर्थात् शुनकः) इति न भवेत् । एवमेव, सकृत् (अर्थात् एकवारम्) इत्यस्य स्थाने शकृत् (अर्थात् विष्ठा) इति, सकलम् (पूर्णम्) इत्यस्य स्थाने शकलं ( खण्डम्) इति दोषपूर्णम् उच्चारणं न भवेत्। अत्र स्वजन: इत्यादीनाम् उदाहरणद्वारा एकस्य वर्णस्य उच्चारणस्य दोषेण कथं समग्रपदस्य अर्थः परिवर्तितः भवति इति दर्शितम् ।
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
- अधीषे – तुम पढ़ते हो (You read),
- श्वजन:- कुत्ता (Dog),
- सकलम् – पूरा (Entire),
- शकलम्- टुकड़ा (Fragment),
- सकृत् एक बार (Once),
- शकृत् – मल ( Faeces)।
अर्थ – पुत्र ! यदि तुमने अभी अधिक अध्ययन नहीं किया है, फिर भी व्याकरण पढ़ो। जिससे कि ‘स्वजन : ‘ शब्द का उच्चारण ‘श्वजनः’, ‘सकलम्’ शब्द का उच्चारण ‘शकलम्’ और ‘सकृत्’ शब्द का उच्चारण ‘शकृत् ‘ न हो जाए ।
सरलार्थ-
हे पुत्र ! यदि तुम अधिक विषयों का अध्ययन नहीं कर पा रहे हो, तब भी व्याकरण तो अवश्य पढ़ो। जिससे कि उच्चारण करते समय तुम्हारे द्वारा स्वजन ( प्रिय जन) की जगह श्वजन (कुत्ता) ऐसा न हो जाए। ऐसे ही सकृत् ( एक बार ) की जगह शकृत् (मल/गंदगी), सकल (सम्पूर्ण) की जगह शकल (टुकड़ा) कहीं ऐसा दोष पूर्ण प्रयोग न हो जाए । यहाँ स्वजन: आदि द्वारा यह बताया गया है कि किस प्रकार एक ‘वर्ण’ के दोष पूर्ण उच्चारण से समूचे पद का अर्थ बदल जाता है।

(2) व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् ।
भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत् ॥२॥
पदच्छेदः – व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्याम् न च पीडयेत् भीता पतनभेदाभ्याम् तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्।
अन्वयः – यथा पतनभेदाभ्यां भीता व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां पुत्रान् हरेत् न च पीडयेत् तद्वत् (जन:) वर्णान् प्रयोजयेत्।
भावार्थ: – व्याघ्री स्वशिशुं दन्तैः नयति । तस्याः दन्ताः अतीव तीक्ष्णाः भवन्ति । अतः सा शिशुं तथा न गृह्णाति येन शिशुः क्षतः भवेत् । एवमेव तथा न गृह्णाति येन शिशुः पतेत् । वर्णानाम् उच्चारणम् अपि तथैव कर्तव्यम् । वर्णोच्चारणम् अतिकठोररूपेण अतिशैथिल्येन वा न कर्तव्यम्।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
- व्याघ्री – बाघिन (Tigress),
- दंष्ट्राभ्याम् – दाँतों से (With the fangs),
- पीडयेत् – कष्ट दें (May cause pain),
- भीता-डरी हुई (Afraid ),
- प्रयोजयेत् – उच्चारण / प्रयोग कर सकता है (May pronounce/apply)।
अर्थ- जैसे बाघिन दाँतों के बीच अपने बच्चों को दबा, बिना चोट पहुँचाए, यहाँ से वहाँ ले जाती है, उसी प्रकार मनुष्य को भी वर्गों का प्रयोग सावधानीपूर्वक करना चाहिए।
सरलार्थ-
बाघिन अपने बच्चों को दाँतों से उठाकर ले जाती है। उसके दाँत अधिक तीव्र होते हैं। इसलिए वह बच्चे को अपने दाँतों से ऐसे नहीं उठाती है जिससे उन्हें चोट पहुँचे, ऐसे ही अपने बच्चे को नहीं पकड़ती जिससे वे गिर जाएँ। मनुष्य को वर्णों का उच्चारण भी उसी प्रकार करना चाहिए। वर्णों का उच्चारण न तो अत्यधिक चीखकर और न ही ज्यादा धीरे करना चाहिए।
(3) एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिता: ।
सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥३॥
पदच्छेदः – एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः न अव्यक्ताः न च पीडिताः सम्यग् वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ।
अन्वयः – एवम् अव्यक्ताः पीडिताः च वर्णाः न प्रयोक्तव्याः । सम्यक् वर्णप्रयोगेण (सः) ब्रह्मलोके महीयते ।
भावार्थ: – वर्णानाम् उच्चारणसमये इदम् अवधेयं यत् वर्णाः स्पष्टतया स्वाभाविकरूपेण च उच्चारणीयाः । एतेन श्रोता वक्तुः भावान् सम्यक्तया अवगच्छति । एवं सावधानम् उच्चारणशीलः समाजे सम्मानं प्राप्नोति ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
- अव्यक्ता: – अस्पष्ट (Unclear),
- पीडिता: – अधिक प्रयत्न से (Afflicted),
- महीयते – सम्मानित होता है (Honoured)।
अर्थ-इस प्रकार वर्णों का प्रयोग न हि आवश्यकता से कम प्रयत्न करना और हि आवश्यकता से अधिक करना चाहिए। सही प्रकार के वर्णों के प्रयोग से ही मनुष्य ब्रह्मलोक में पूज्य होता है।
सरलार्थ –
वर्णों के उच्चारण करते समय यह ध्यान दें जिससे वर्णों का स्पष्ट और स्वाभाविक रूप से उच्चारण किया जाना चाहिए। इससे श्रोता वक्ता के भावों को सही से समझ सकता है । इस प्रकार सावधानीपूर्वक उच्चारण करने वाला व्यक्ति समाज में सम्मान को प्राप्त करता है।
![]()
(4) माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः ।
धैर्यं लयसमसमर्थ च षडेते पाठका गुणाः ॥४॥
पदच्छेदः – माधुर्यम् अक्षरव्यक्तिः पदच्छेदः तु सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च षट् एते पाठका गुणाः ।
अन्वयः – माधुर्यम् अक्षरव्यक्तिः पदच्छेदः तु सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च एते षट् पाठकाः गुणाः (भवन्ति)।
भावार्थः – मधुरेण स्पष्टम् उच्चारणम्, अपेक्षितस्थाने पदच्छेदः, सर्वेषां श्रवणयोग्येन समुचितस्वरेण कथनम्, सन्देहं विना पठनाय धैर्य, विषये च तल्लीनता इति एते उत्तमस्य पाठकस्य षड् गुणाः भवन्ति । पठनम् इति कौशलं सम्पादयितुं वयम् एतान् गुणान् वर्धयामः ।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
- माधुर्यम् – मिठास (Sweetness),
- अक्षरव्यक्तिः – अक्षरों की स्पष्टता (Clarity of letters),
- सुस्वर :- मधुर स्वर (Pleasant voice),
- धैर्यम् – आत्मविश्वास (Self confidence)।
अर्थ – मधुरता, स्पष्ट बोलना, बड़े-बड़े शब्दों को तोड़ना, सुंदर स्वर (मीठे स्वर) में बोलना, धैर्यपूर्वक बोलना, लय सहित बोलना, ये उत्तम पाठकों के छः गुण हैं।
सरलार्थ-
मधुर और स्पष्ट उच्चारण, जहाँ आवश्यक हो वहाँ पर शब्दों का विभाजन, सभी श्रोताओं के लिए श्रवणयोग्य स्वर में पाठ करना, बिना झिझक आत्मविश्वास के साथ पढ़ना और विषय में पूरी ध्यान मग्न होकर पढ़ना – ये एक उत्तम पाठक के छह गुण होते हैं। ‘पठन’ एक कौशल है और इस कौशल को निखारने के लिए हम इन सभी गुणों को बढ़ाते हैं ।
(5) गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः ।
अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः ॥५॥
पदच्छेदः – गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठक : अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च षट् एते पाठकाधमाः ।
अन्वयः – गीती शीघ्री शिरःकम्पी लिखितपाठकः अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च एते षट् पाठकाधमाः भवन्ति ।
भावार्थ: – यः जनः गीतगानम् इव पठति, शीघ्रं – शीघ्रं वेगेन वा पठति, मस्तकदोलनं कृत्वा पठति, यः जनः लिखित्वा लिखित्वा पठति, अर्थबोधं विना पठति, मन्दस्वरेण पठति सः अधमपाठकः इति उच्यते । अतः पठनकाले वयम् एतान् दोषान् परिष्कृत्य पठामः चेत् आदर्शपाठकाः भवामः।
शब्दार्था: (Word Meanings) :
- शीघ्री – तेज गति से पढ़ने वाला (Fast reader),
- शिरः कम्पी – सिर हिलाकर पढ़ने वाला (One who nods head at reading time)
- अनर्थज्ञ: – जो अर्थ नहीं जानता (One who does not understand meaning),
- अल्पकण्ठः- धीमे स्वर वाला (Weak-voiced)।
अर्थ- गाते हुए पढ़ने वाला, बहुत जल्दी-जल्दी पढ़ने वाला, सिर हिलाकर पढ़ने वाला, तथा जो लिख-लिख कर पढ़ने वाला, अर्थ न जानने वाला, मंद स्वर में पढ़ने वाला, ये अधम पाठक के छह दोष होते हैं।
सरलार्थ-
जो व्यक्ति गीत गाते हुए पाठ पढ़ता है, जो बहुत जल्दी-जल्दी पाठ पढ़ता है, जो पढ़ते समय अपना सिर हिलाता रहे, जो लिख-. लिख कर पढ़ने लगे, जो अर्थ समझे बिना पाठ पढ़ता है, और जो मंद स्वर में पाठ पढ़ता है तो ऐसे व्यक्ति को अधम पाठक (सबसे खराब पाठक) कहा जाता है।

अत्र इदम् अवधेयम्
(यहाँ यह ध्यान दिया जाना चाहिए)
‘शिक्षा – कल्प – व्याकरण-निरुक्त – छन्दः- -ज्योतिषम्’ इति षट् वेदाङ्गानि सन्ति।
वेदाङ्गानि
- शिक्षा – शिक्षाग्रन्थेषु वर्णानाम् उच्चारणविधिः, स्वराः, विरामः च वर्णिताः सन्ति ।
- कल्पः – कल्पग्रन्थेषु यज्ञादीनां क्रियाविधेः वर्णनम् अस्ति ।
- व्याकरणम् – व्याकरणग्रन्थेषु भाषायाः नियमाः सन्ति ।
- निरुक्तम् – अस्मिन् शास्त्रे शब्दानां व्युत्पत्तिः वर्तते ।
- छन्दः – अस्मिन् शास्त्रे मात्रा-ताल – इत्यादिदृष्ट्या गायनसम्बद्धं वर्णनम् अस्ति ।
- ज्योतिषम् – अस्मिन् शास्त्रे सूर्य-चन्द्र- इत्यादीनां नक्षत्राणां गतेः एवं तेषां प्रभावस्य वर्णनम् अस्ति ।
सरलार्थ-
पाणिनीय शिक्षा में वेदांगों के लिए कहा गया है-
| छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽय पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्। तस्मात् साङ्गमधीत्यैवब्रह्मलोके महीयते ।।’ |
अर्थात् – छन्द को वेद का पैर, कल्प को वेद के हाथ, ज्योतिष को वेद की आँखें, निरुक्त को वेद के कान, शिक्षा को वेद की नाक और व्याकरण को वेद का मुख कहा गया है।
| ‘शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष’- ये छह वेदों के अंग माने गए हैं। |
- शिक्षा – शिक्षा ग्रन्थों में वर्णों के उच्चारण की विधि, स्वरों विराम आदि का वर्णन किया गया है।
- कल्प – कल्प ग्रन्थों में यज्ञ आदि धार्मिक क्रियाओं की विधियों का वर्णन मिलता है।
- व्याकरण – व्याकरण ग्रन्थों में भाषा के नियम बताए गए हैं।
- निरुक्त – इस शास्त्र में शब्दों की उत्पत्ति की जानकारी दी जाती है।
- छन्दः – इस शास्त्र में मात्रा, ताल इत्यादि गायन संबंधित विधियाँ को वर्णन हैं।
- ज्योतिष – इस शास्त्र में सूर्य, चन्द्रमा इत्यादि नक्षत्रों की गति और उनके प्रभाव का वर्णन है।
![]()
Class 8 Sanskrit Chapter 12 कः रक्षति कः रक्षितःSummary Notes
कः रक्षति कः रक्षितः Summary
यह पाठ पर्यावरण पर केन्द्रित है। हमारे दैनिक जीवन में प्लास्टिक का अत्यधिक प्रयोग होता है। पर्यावरण के लिए प्लास्टिक अत्यधिक घातक है। प्रस्तुत पाठ में पर्यावरण के प्रदूषण की समस्या को उजागर किया गया है तथा पर्यावरण प्रदूषण की समस्या के प्रति संवेदनशील समझ विकसित करने का प्रयास किया गया है। पाठ का सार इस प्रकार है :

मनुष्य पूर्वकाल में कपास से, मिट्टी से अथवा लोहे से निर्मित वस्तुओं का उपयोग किया करता था। ये वस्तुएँ पर्यावरण को प्रदूषित नहीं करती थीं। कारण कि, ये आसानी से गल जाती हैं और नष्ट-भ्रष्ट हो जाती हैं।
आजकल लोग प्लास्टिक का अधिक प्रयोग करते हैं। लोग प्लास्टिक से निर्मित थैलों को तथा अन्य वस्तुओं को इधर-उधर फेंक देते हैं। ये वस्तुएँ न तो गलती हैं और न ही सड़ती हैं। ये यथावत् पड़ी रहती हैं तथा वातावरण को दूषित करती हैं।

मनुष्य कदापि इस ओर ध्यान नहीं देता कि प्लास्टिक पर्यावरण को बहुत क्षति पहुँचाता है और इससे मानव का अहित होता है। अतः हमारा यह परम कर्त्तव्य बनता है कि हम पर्यावरण की शुद्धि की ओर ध्यान दें तथा पर्यावरण को दूषित होने से बचाएँ।
कः रक्षति कः रक्षितः Word Meanings Translation in Hindi
मूलपाठः, अन्वयः, शब्दार्थः सरलार्थश्च ।
(क) (ग्रीष्मौ सायंकाले विद्युदभावे प्रचण्डोष्मणा पीडितः वैभवः गृहात् निष्क्रामति)
वैभवः – अरे परमिन्दर्! अपि त्वमपि विद्युदभावेन पीडितः बहिरागतः?
परमिन्दर् – आम् मित्र! एकतः प्रचण्डातपकालः अन्यतश्च विद्युदभावः परं बहिरागत्यापि पश्यामि यत् वायुवेगः तु सर्वथाऽवरुद्धः।
सत्यमेवोक्तम् प्राणिति पवनेन जगत् सकलं, सृष्टिर्निखिला चैतन्यमयी।
क्षणमपि न जीव्यतेऽनेन विना, सर्वातिशायिमूल्यः पवनः॥1॥
विनयः – अरे मित्र! शरीरात् न केवलं स्वेदबिन्दवः अपितु स्वेदधाराः इव प्रस्रवन्ति स्मृतिपथमायाति शुक्लमहोदयैः रचितः श्लोकः। तप्तर्वाताघातैरवितुं लोकान् नभसि मेघाः,
आरक्षिविभागजना इव समये नैव दृश्यन्ते॥2॥
अन्वयः-(इदम्) जगत् सकलं, चैतन्यमयी निखिला सृष्टिः पवनेन प्राणिति। अनेन विना क्षणमपि न जीव्यते। पवनः सर्वातिशायिमूल्यः।।1।।
तप्तैः वाताघातैः लोकान् अवितुं मेघाः नभसि आरक्षिविभागजना इव समये नैव दृश्यन्ते।।।2।।
शब्दार्थ-
प्रचण्ड-भयंकर।
बहिः-बाहर।
आगतः-आ गया।
प्रचण्ड-तीव्र।
अन्यतः-और भी।
आगत्य-आकर।
अवरुद्धः-रुक गया।
प्राणिति-जीवित है (Survives)।
सकलम्-सारा।
निखिला-सम्पूर्णं (Whole)।
जीव्यते-जीवित है।
सर्वातिशायि-सबसे बढकर।
स्वेदबिन्दवः-पसीने की बूंदें।
प्रस्रवन्ति-बह रही हैं।
तप्तैः-गर्म।
वाताघातैः-लू के द्वारा।
अवितुम्-रक्षा करने के लिए।
नभसि-आकाश में। आरक्षिः-पुलिस।
दृश्यन्ते-दिखाई पड़ते हैं।
सरलार्थ-
(गर्मी की ऋतु में शाम को बिजली के अभाव में तीव्र गर्मी के द्वारा पीड़ित वैभव घर से
बाहर निकलता है)
वैभव – अरे परमिन्दर्! क्या तुम भी बिजली के अभाव से पीड़ित होकर बाहर आ गए हो?
परमिन्दर – हाँ, मित्र! एक तो तीव्र गर्मी का समय, दूसरे बिजली का अभाव। परन्तु बाहर आकर भी देखता हूँ कि वायु की गति पूर्णतः रुक गई है। सच ही कहा है पवन के द्वारा समस्त जगत् तथा चैतन्यपूर्ण यह समग्र सृष्टि जीवित है। इसके बिना क्षणभर भी जीवित नहीं रहा जाता है। सबसे अधिक मूल्य वाली वायु है।
विनय – अरे मित्र! शरीर से न केवल पसीने की बूँदें, अपितु पसीने की नदियाँ बह रही हैं। शुक्लमहोदय के द्वारा रचित श्लोक याद आ रहा है गर्म लू से संसार की रक्षा करने के लिए आकाश में बादल पुलिस विभाग के लोगों के समान समय पर दिखाई नहीं पड़ते हैं।
(ख) परमिन्दर् – आम् अद्य तु वस्तुतः एव
निदाघतापतप्तस्य, याति तालु हि शुष्कताम्।
पुंसो भयादितस्येव, स्वेदवज्जायते वपुः॥3॥
जोसेफः – मित्राणि! यत्र-तत्र बहुभूमिकभवनानां, भूमिगतमार्गाणाम्, विशेषतः
मैट्रोमार्गाणां, उपरिगमिसेतूनाम् मार्गेत्यादीनां निर्माणाय वृक्षाः कर्त्यन्ते
तर्हि अन्यत् किमपेक्ष्यते अस्माभिः? वयं तु विस्मृतवन्तः एव
एकेन शुष्कवृक्षण दह्यमानेन वह्निना।
दह्यते तद्वनं सर्वं कुपुत्रेण कुलं यथा॥4॥
परमिन्दर् – आम् एतदपि सर्वथा सत्यम्! आगच्छन्तु नदीतीरं गच्छामः। तत्र चेत्
काञ्चित् शान्तिं प्राप्तुं शक्ष्येम।
अन्वयः-निदाघतापतप्तस्य (जनस्य) तालु शुष्कतां याति। पुंसः भयादितस्येव वयुः स्वेदवत् जायते।।3।।
वह्निना दह्यमानेन एकेन शुष्कवृक्षेण सर्वं तद्वनं दह्यते, यथा कुपुत्रेण कुलम्।।4।।
शब्दार्थ-
वस्तुतः-वास्तव में।
निदाघ-गर्मी।
याति-प्राप्त होता है।
शुष्कताम्-सूखापन।
पुंसः-मनुष्य का।
भयादितस्य-भयभीत।
वपुः-शरीर।
स्वेदवत्-पसीने से तर।
उपरिगामि-ऊपर से जाने वाले।
कर्त्यन्ते-काटे जाते हैं।
शुष्क-सूखा।
विस्मृतवन्तः- भूल गए हैं।
वह्निना-अग्नि के द्वारा।
दह्यमानेन-जलाए जाते हुए।
शक्ष्येम-सकेंगे।
आगच्छन्तु-आओ।
सरलार्थ –
परमिन्दर् – हाँ! आज तो वास्तव में
गर्मी के ताप से पीड़ित मनुष्य का तालु सूख जाता है। भयभीत मनुष्य का शरीर पसीने से तर हो जाता है।
जोसेफ – मित्र! जहाँ-तहाँ अत्यधिक पृथ्वी पर भवनों का, भूमिगत मार्गों का, विशेषरूप से मैट्रो के मार्गों का, ऊपर से गुजरने वाले पुलों का-इत्यादि के निर्माण के लिए वृक्ष काटे जाते हैं। अवश्य ही हमसे क्या अपेक्षा की जाती है? हम तो भूल ही गए अग्नि के द्वारा जलाए जाते हुए एक सूखे वृक्ष के द्वारा ही समग्र वन जला दिया जाता है, जिस प्रकार कुपुत्र के द्वारा कुल (नष्ट हो जाता है।)
परमिन्दर् – हाँ, यह भी सत्य है! आओ, नदी के किनारे चलते हैं। वहाँ कुछ शान्ति प्राप्त कर सकेंगे।
(ग) (नदीतीरं गन्तुकामाः बालाः यत्र-तत्र अवकरभाण्डारं दृष्ट्वा वार्तालापं कुर्वन्ति)
जोसेफः – पश्यन्तु मित्राणि यत्र-तत्र प्लास्टिकस्यूतानि अन्यत् चावकरं प्रक्षिप्तमस्ति।
कथ्यते यत् स्वच्छता स्वास्थ्यकरी परं वयं तु शिक्षिताः अपि अशिक्षिता
इवाचरामः अनेन प्रकारेण…. वैभवः – गृहाणि तु अस्माभिः नित्यं स्वच्छानि क्रियन्ते परं किमर्थं स्वपर्यावरणस्य
स्वच्छतां प्रति ध्यानं न दीयते। विनयः पश्य-पश्य उपरितः इदानीमपि अवकरः मार्गे क्षिप्यते।
(आहूय) महोदये! कृपां कुरू मार्गे भ्रमद्भ्यः । एतत् तु सर्वथा अशोभनं कृत्यम्।
अस्मत्सदृशेभ्यः बालेभ्यः भवतीसदृशैः एवं संस्कारा देयाः ।
रोजलिन् – आम् पुत्र! सर्वथा सत्यं वदसि! क्षम्यताम्। इदानीमेवागच्छामि। (रोजलिन् आगत्य बालैः साकं स्वक्षिप्तमवकर मार्गे विकीर्णमन्यदवकर चापि सङ्गृह्य अवकरकण्डोले पातयति)
शब्दार्थ- अवकर-कूड़ा।
प्रक्षिप्तम्-फेंक दिया।
आचरामः-आचरण करते हैं।
दीयते-दिया जाता है।
उपरितः-ऊपर से।
भ्रमद्भ्यः -भ्रमण करते हुए। क
कत्यम्-कार्य।
क्षम्यताम्-क्षमा करिए।
अवगच्छामि-जानती हूँ।
कण्डोले-टोकरी में।
सरलार्थ-
(नदी के किनारे जाने के इच्छुक बालक जहाँ-तहाँ गन्दगी के ढेर देखकर वार्तालाप करते हैं)
जोसेफ – मित्र, देखो! जहाँ-तहाँ प्लास्टिक का थैला तथा अन्य कूड़ा फेंका हुआ है। कहा जाता है कि स्वच्छता स्वास्थ्यकर होती है, परन्तु हम शिक्षित होते हुए भी अनपढ़ों की तरह आचरण करते हैं, इस प्रकार हम घरों को नित्य स्वच्छ करते हैं, परन्तु किसलिए अपने पर्यावरण की स्वच्छता की ओर ध्यान नहीं दिया जाता है। विनय देखो, देखो। ऊपर से अब भी मार्ग में कूड़ा डाला जा रहा है।
(बुलाकर)-देवी! मार्ग में भ्रमण करने वालों पर कृपा करो। यह तो पूर्णतः अशोभन कार्य है। हमारे जैसे बच्चों को आप जैसी (महिलाओं) को संस्कार देना चाहिए।
रोजलिन् – हाँ पुत्र! तुम पूर्णरूप से सच कहते हो। क्षमा कर देना। अब मैं जान गई हूँ। (रोजलिन् ने आकर बालकों के साथ अपने द्वारा फेंके गए कूड़े को मार्ग तथा शेष कूड़े को कूड़ादान में डाल दिया।)
(घ) बालाः – एवमेव जागरूकतया एव प्रधानमन्त्रिमहोदयानां स्वच्छताऽभियानमपि गतिं प्राप्स्यति।
विनयः – पश्य पश्य तत्र धेनुः शाकफलानामावरणैः सह प्लास्टिकस्यूतमपि
खादति। यथाकथञ्चित् निवारणीया एषा। (मार्गे कदलीफलविक्रेतारं दृष्ट्वा बालाः कदलीफलानि क्रीत्वा धेनुमाह्वयन्ति भोजयन्ति च, मार्गात् प्लास्टिकस्यूतानि चापसार्य पिहिते अवकरकण्डोले क्षिपन्ति)
शब्दार्थ-
प्राप्स्यति-प्राप्त करेगा।
आवरणैः-छिलकों।
यथाकथञ्चित्-जैसे-तैसे।
निवारणीया-हटाना चाहिए।
कदली-केला।
अपसार्य-हटाकर।
पिहित-ढके हुए।
सरलार्थ-
बालक – इसी प्रकार जागरूकता से ही प्रधानमन्त्री महोदय का स्वच्छता अभियान भी गति प्राप्त करेगा।
विनय – देखो, देखो। वहाँ गाय सब्जी और फलों के छिलकों के साथ प्लास्टिक के थैले को भी खा रही है। जैसे तैसे-इसे हटाना चाहिए।
(मार्ग में केला बेचने वाले को देखकर बच्चे केले खरीदकर गाय को बुलाते हैं और खिलाते हैं। मार्ग से प्लास्टिक के थैलों को हटाकर ढके हुए कूड़ादान में डालते हैं।)
(ङ) परमिन्दर् – प्लास्टिकस्य मृत्तिकायां लयाभवात् अस्माकं पर्यावरणस्य कृते महती क्षतिः भवति। पूर्वं तु कार्पासेन, चर्मणा, लौहेन, लाक्षया, मृत्तिकया, काष्ठेन वा निर्मितानि वस्तूनि एव प्राप्यन्ते स्म। अधुना तत्स्थाने प्लास्टिकनिर्मितानि वस्तूनि एव प्राप्यन्ते।
वैभवः – आम् घटिपट्टिका, अन्यानि बहुविधानि पात्राणि, कलमेत्यादीनि सर्वाणि नु प्लास्टिकनिर्मितानि भवन्ति।
जोसैफः – आम् अस्माभिः पित्रोः शिक्षकाणां सहयोगेन प्लास्टिकस्य विविधपक्षाः विचारणीयाः। पर्यावरणेन सह पशवः अपि रक्षणीयाः। (एवमेवालपन्तः सर्वे नदीतीरं प्राप्ताः, नदीजले निमज्जिताः भवन्ति गायन्ति च
सुपर्यावरणेनास्ति जगतः सुस्थितिः सखे।
जगति जायमानानां सम्भवः सम्भवो भुवि॥5॥
सर्वे – अतीवानन्दप्रदोऽयं जलविहारः।
अन्वयः-
सखे, जगतः सुस्थितिः सुपर्यावरणेन अस्ति। जगति जायमानानां सम्भवः भुवि सम्भवः।।5।।
शब्दार्थ-
मृत्तिकायां-मिट्टी में।
क्षतिः-हानि। कार्पासेन-कपास से।
चर्मणा-चमड़े से। लाक्षया-लाख से।
काष्ठेन-काठ से। आलपन्तः-बात करते हुए।
निमज्जिताः-स्नान किया।
सरलार्थ –
परमिन्दर – प्लास्टिक के मिट्टी में नष्ट न होने के कारण हमारे पर्यावरण की महान् हानि होती है। पहले तो कपास से, चमड़े से, लोहा से, लाख से, मिट्टी से अथवा काठ से निर्मित वस्तुएँ ही प्राप्त होती थीं। अब उसके स्थान पर प्लास्टिक निर्मित वस्तुएँ ही प्राप्त होती हैं।
वैभव – हाँ, घड़ी की पट्टियाँ, अन्य बहुत से पात्र, कलम इत्यादि सभी प्लास्टिक से निर्मित होती हैं। जोसेफ हाँ, हमारे माता-पिता तथा गुरु जी के सहयोग से प्लास्टिक के विविध पक्षों पर विचार करना चाहिए। पर्यावरण के साथ पशुओं की भी रक्षा करनी चाहिए। (इस प्रकार वार्तालाप करते हुए सभी नदी के किनारे पहुँच गए और नदी के जल में स्नान किया तथा गाते हैं-) सुपर्यावरण के द्वारा ही जगत की सुन्दर स्थिति है। संसार में उत्पन्न होने वालों की उत्पत्ति पृथ्वी पर है।
सभी – जल में अति आनंद प्राप्त करते हैं।