Our free Class 7 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 7 Sanskrit रचना लेखन Lekhan Worksheet with Answers make learning easier and fun.
Class 7 Sanskrit रचना लेखन Worksheet with Answers
चित्राधारितवर्णनम्
निर्देशाः अधोदत्तानि चित्राणि दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तानां शब्दानां सहायतया संस्कृतेन पञ्चवाक्यानि रचयत।
(निम्नलिखित चित्रों को देखकर मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य बनाइए।)
प्रश्न 1.
| मञ्जूषा – क्रीडन्ति, गृहम्, पितराभ्याम्, क्रीडाक्षेत्रे, वृक्षा:, हरिताः, पादकन्दुकेन |
(क) ___________________________________
(ख) ___________________________________
(ग) ___________________________________
(घ) ___________________________________
(ङ) ___________________________________
उत्तर :
(क) इदं चित्रं क्रीडाक्षेत्रस्य अस्ति ।
(ख) अत्र बालकाः पादकन्दुकेन क्रीडन्ति ।
(ग) क्रीडाक्षेत्रे अनेकाः हरिताः वृक्षाः सन्ति।
(घ) एकः बालकः एका बालिका च पितराभ्यां सह फुटबाल क्रीडां पश्यतः ।
(ङ) अत्र एकं सुन्दरं गृहम् अपि दृश्यते।
प्रश्न 2.
| मञ्जूषा— व्यायामं, दोलायाम्, उपवनस्य, राजहंसा:, हरिताः, पुष्पाणि, पत्राणि । |
(क) ___________________________________
(ख) ___________________________________
(ग) ___________________________________
(घ) ___________________________________
(ङ) ___________________________________
उत्तर :
(क) इदं चित्रम् उपवनस्य अस्ति ।
(ख) द्वौ बालकौ व्यायामं कुरुतः ।
(ग) एकः बालकः एका बालिका च दोलायाम् उपविशतः ।
(घ) सरोवेरे अनेके राजहंसाः तरन्ति ।
(ङ) उपवने अनेके हरिताः वृक्षाः पुष्पाणि पत्राणि च सन्ति ।
प्रश्न 3.
| मञ्जूषा – युद्धे, कुरुक्षेत्रस्य, भूमौ, अर्जुनः, गीतायाः, स्वकर्त्तव्यस्य, प्रेरितः । |
(क) ___________________________________
(ख) ___________________________________
(ग) ___________________________________
(घ) ___________________________________
(ङ) ___________________________________
उत्तर :
(क) इदं चित्रं महाभारतस्य युद्धे कुरुक्षेत्रस्य अस्ति ।
(ख) रथे श्रीकृष्णः भूमौ च अर्जुन उपविशतः ।
(ग) चित्रे श्रीकृष्ण : अर्जुनाय गीतायाः उपदेशं ददाति ।
(घ) श्रीकृष्ण : अर्जुनं स्वकर्त्तव्यस्य पालनाय अकथयत् ।
(ङ) श्रीकृष्णस्य उपदेशान् प्रेरितः अर्जुनः युद्धाय सन्नद्धः अभवत्।
प्रश्न 4.
| मञ्जूषा— चलचित्र भवनस्य दृष्टुम्, चिकिटम्, जनसम्मर्दः, परिवारेण, मनोरञ्जनाय, मध्यान्तरे, खाद्य-सामग्रीम् । |
(क) ___________________________________
(ख) ___________________________________
(ग) ___________________________________
(घ) ___________________________________
(ङ) ___________________________________
उत्तर :
(क) इदं चित्रं चलचित्र भवनस्य अस्ति।
(ख) जना: चलचित्रं दृष्टुं चिकिटम् क्रीणान्ति ।
(ग) अत्र विशाल जनसम्मर्दः दृश्यते।
(घ) जनाः मित्रैः परिवारेण वा सह अत्र मनोरञ्जनाय आगच्छन्ति।
(ङ) मध्यान्तरे जनाः खाद्य-सामग्रीं खादन्ति ।
प्रश्न 5.
| मञ्जूषा—गणतन्त्रदिवस, राष्ट्रीयपर्व:, भारत द्वारे, ध्वजोतोलनम्, गणवेशान्, सम्पूर्ण भारते, अवकाशः । |
(क) ___________________________________
(ख) ___________________________________
(ग) ___________________________________
(घ) ___________________________________
(ङ) ___________________________________
उत्तर :
(क) इदं गणतन्त्रदिवसस्य चित्रम् अस्ति ।
(ख) अयं पर्व: भारतीयानां राष्ट्रीयपर्वः अस्ति ।
(ग) अस्मिन् दिवसे भारत द्वारे ध्वजोतोलनं भवति ।
(घ) भारत द्वारे सैनिकाः गणवेशान् धारयित्वा पथ सञ्चलनं कुर्वन्ति।
(ङ) अस्मिन् दिवसे सम्पूर्ण भारते अवकाशः भवति ।
निबन्ध-लेखनम्
निर्देशाः अधोदत्तेषु निबन्धेषु रिक्तस्थानानि मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा पूरयत ।
(निम्नलिखित निबंधों में रिक्त स्थानों को मंजूषा में दिए गए उचित शब्दों को चुनकर पूरा कीजिए।)
प्रश्न 1.
शिक्षक दिवसः
| मञ्जूषा – कृतज्ञता, राष्ट्रीय:, कल्याणे, शिक्षकाणां सम्माने, शिक्षाशास्त्री भूतपूर्वराष्ट्रपते:, महत्त्वपूर्णम्, पञ्चमे, समायोजितो, |
शिक्षा शास्त्री |
शिक्षक-दिवस: (i) __________ दिवसः अस्ति । एष: एक: (ii) __________ दिवसः वर्तते। अयं दिवसः भारतस्य (iii) __________ राधाकृष्णन-महोदयस्य जन्मदिवसः अस्ति । तस्य जन्म सितम्बर मासस्य (iv) __________ दिनांके अभवत्। राधाकृष्णन – महोदय: एक महान (v) __________ शिक्षकः च आसीत् । अतः तस्य (vi) __________ अयं दिवसः शिक्षक दिवस रूपेण सर्वत्र (vii) __________ भवति । अस्य दिवस्य माध्ययेन वयं शिक्षकाणां सम्मानं कुर्मः। राष्ट्रस्य निर्माणे शिक्षकाणां स्थानं (viii) __________ इति सदैव स्मरणीयम्। धन्यः अयं दिवसः यः छात्राणां मनसि शिक्षकान् प्रति (ix) __________ प्रकटयति। शिक्षक-दिवसोऽयं शिक्षकाणां (x) __________ समर्थो भवेत्।
उत्तर :
(i) शिक्षकाणां
(ii) राष्ट्रीय:
(iii) भूतपूर्वराष्ट्रपतेः
(iv) पञ्चमे
(v) शिक्षाशास्त्री
(vi) सम्माने
(vii) समायोजितो
(viii) महत्त्वपूर्णम्
(ix) कृतज्ञतां सत्संगतिः
(x) कल्याणे
प्रश्न 2.
सत्संगतिः
| मञ्जूषा – कीर्ति, सत्संगतिः, पुसाम्, पवित्रं, संगेन, संसर्गेण, सज्जनसंगत्या, सहायतां, वाल्मीकिः, उन्नतिं |
सज्जनानां सङ्गति: (i) __________ कथ्यते। सज्जनानां सङ्गत्या मन: (ii) __________ भवति । (iii) __________ जनः स्वार्थ भावं त्यजति । सज्जनानां (iv) __________ दुर्जनः अपि सज्जनः भवति । नारदस्य संङ्गत्या दस्युः रत्नाकरः अपि कवि : (v) __________ अभवत्। सत्संगत्या मानव (vi) __________ प्राप्नोति। सत्सङ्गति: मानवस्यः सर्वविध (vii) __________ करोति । योग्य – छात्राणां (viii) __________ छात्रः योग्यः भवति। सत्सङ्गतिः मानवस्य (ix) __________ तनोति । अतः सत्यमेव कथितम् – “सत्संगतिः कथय किं न करोति (x) __________।”
उत्तर :
(i) सत्संगतिः
(ii) पवित्रं
(iii) सज्जनसंगत्या
(iv) संसर्गेण
(v) वाल्मीकिः
(vi) उन्नतिं
(vii) सहायतां
(viii) संगेन
(ix) कीर्ति
(x) पुसोम्
प्रश्न 3.
भ्रमण-स्थलानि
| मञ्जूषा – स्थलेषु, गोवा, गुहायां, साबरमती आश्रम, भ्रमणाय निर्धारितुं, तटे, सर्वश्रेष्ठं, महत्त्वं, विश्वनाथ । |
भारत देशे अनेक प्रसिद्धा स्थलाः सन्ति । तेषु साबरमती काशी, (i) __________ सबरीमाला च अतिमहत्त्वपूर्णानि सन्ति। साबरमती-नद्या – तीरै: (ii) __________ अस्ति । अत्र स्थित्वा महात्मा गान्धी स्वतन्त्रता: – संग्रामं (iii) __________ समर्थः आसीत् । काशी (iv) __________ स्थलं अस्ति । इदं हिन्दूधर्मस्य परं – प्रसिद्धः (v) __________ तीर्थ क्षेत्र अस्ति। अस्य तीर्थ क्षेत्रस्य इतिहासे अत्यन्तं (vi) __________ वर्तते। गोवा नगरम् अपि अत्यन्त – रमणीयं स्थलं अस्ति । इदं स्थलं समुद्रस्य (vii) __________ वर्तते। अनेके जना: दिसम्बर मासे अत्र (viii) __________
आगच्छन्ति । अत्र भ्रमणं अति-आह्लादकरः भवति । सबरीमाला केरल नगरे अस्ति । सबरीमालायाः (ix) __________ सबरीनदीतीरं अत्यन्तं प्रसिद्धं अस्ति। जनाः ग्रीष्म ऋतौ भ्रमणाय शिमला – नगरं, कश्मीर:, मसूरी आदय: (x) __________ अपि गच्छन्ति । तत्र गत्वा ते शीतलताम् अनुभवन्ति आनन्दिताः च भवन्ति।
उत्तर :
(i) गोवा
(ii) साबरमती आश्रम
(iii) निर्धारिंतु
(iv) सर्वश्रेष्ठं
(v) विश्वनाथ
(vi) महत्त्वं
(vii) तटे
(viii) भ्रमणाय
(ix) गुहायां
(x) स्थलेषु
प्रश्न 4.
स्वदिनचर्या
| मञ्जूषा – नत्वा, ईश्वरं, नमामि, लब्ध्वा, सज्जीकृत्य, शारीरिकशिक्षणस्य, अल्पाहारं, अर्धहोरापर्यन्तं, व्यायामं, व्यायामाय |
अहं प्रातः नित्यं पञ्चवादने उत्तिष्ठामि। अहं सर्वप्रथमं (i) __________ स्मरामि । ततः माता – पितरौ च (ii) __________ । तयोः आशीर्वादैः द्विगुणोत्साहं (iii) __________ स्वदैनिककार्येषु तत्परः भवामि। तत्पश्चात् (iv) __________ उद्यानं गच्छामि। (v) __________ कृत्वा गृहम् आगच्छामि। तत्पश्चात् (vi) __________ स्थित्वा शीतलेन जलेन स्नानं करोमि। ततः पूजन करोमि । एतदनन्तरं दुग्धादिकं (vii) __________ कृत्वा किञ्चित कालपर्यन्तं पठामि । अत्रान्तरे विद्यालयस्य समयः भवति । ततः अर्धहोरापूर्वमेव पठन – सामग्री (viii) __________ विद्यालयं गच्छामि। तत्र शिक्षकमहोदयान् (ix) __________ कक्षायां शान्त्या पठामि । यदा (x) __________ कालांशः भवति तदा क्रीडामपि करोमि ।
उत्तर :
(i) ईश्वरं
(ii) नमामि
(iii) लब्ध्वा
(iv) व्यायामाय
(v) व्यायामं
(vi) अर्धहोरापर्यन्तं
(vii) अल्पाहारं
(viii) सज्जीकृत्य
(ix) नत्वा
(x) शारीरिकशिक्षणस्य
प्रश्न 5.
क्रीडाप्रतियोगिता
| मञ्जूषा—आनन्दकरः, पारितोषिकान्, रुचिकर, मल्लयुद्धे, क्रीडा – प्रतियोगिता, प्रतियोगिता:, विविधानां, मान्यते, प्रतिवर्षं, विद्यालयस्य |
अद्यत्वे विश्व (i) __________ बहुप्रचलिताः सन्तिः। मया (ii) __________ क्रीडाप्रतियोगिताः दृष्टाः । तत्र (iii) __________ क्रीडा दिवस: (iv) __________। गतवर्षेऽपि (v) __________ क्रीडानां (vi) __________ अभवन्। कबड्डी प्रतियोगिता अत्यधिक (vii) __________ आसीत्। प्रधावन – प्रतियोगितायां मयाऽपि (viii) __________ भाग: गृहीतः। छात्रमल्लाः अतीव रोमाञ्चकारिणः आसन् । तत्र ते नवीनं मान स्थापयन्ति स्म। अन्ते अध्यक्ष महोदय: । (ix) __________ अयच्छत्। अयं समारोहः अतीव (x) __________ आसीत्।
उत्तर :
(i) क्रीडा – प्रतियोगिता
(ii) विद्यालयस्य
(iii) प्रतिवर्षं
(iv) मान्यते
(v) विविधानां
(vi) प्रतियोगिता:
(vii) रुचिकर
(viii) मल्लयुद्धे
(ix) पारितोषिकान्
(x) आनन्दकरः
प्रश्न 6.
कृषकः
| मञ्जूषा – दिवसे, दुःखानि, उत्थाय, अंकुरेभ्यः, धनवान्, क्षेत्राणि, परिश्रमं ग्रामीणानां, बीजानि, शीतकाले |
कृषक: प्रतिदिनं प्रात:काले (i) __________ वृषभान आदाय क्षेत्रं गच्छति । सः तत्र (ii) __________ कर्षति । कृष्टेषु क्षेत्रेषु (iii) __________ वपति | बीजेभ्यः अंकुरा: जायन्ते । (iv) __________ शस्यं जायते । शस्येन एव सम्पूर्ण: देश: (v) __________ धान्यवान च भवति। भारतवर्षे (vi) __________ जनानां मुख्य कर्मं कृषिकर्मः अस्ति। ग्रामीणा: कृषकाः कठोरं (vii) __________ कुर्वन्ति । ते ग्रीष्म अतिप्रतप्ते (viii) __________ मध्याह्ने अपि कृषिकर्मणि संलग्नाः भवन्ति। एवम् एव वर्षासु (ix) __________ च ते कठिनं परिश्रमं कुर्वन्ति । ते स्वकीयानि सुखानि त्यक्त्वा देशस्य कृते (x) __________ सहन्ते ।
उत्तर :
(i) उत्थाय
(ii) क्षेत्राणि
(iii) बीजानि
(iv) अंकुरेभ्यः
(v) धनवान्
(vi) ग्रामीणानां
(vii) परिश्रमं
(viii) दिवसे
(ix) शीतकाले
(x) दुःखानि
अनुच्छेद पूर्ति
निर्देशाः अधोलिखितान् अनुच्छेदान् मञ्जूषायाः सहायतया पूरयत ।
(निम्नलिखित अनुच्छेदों को मंजूषा की सहायता से पूरा कीजिए ।)
प्रश्न 1.
महापुरुषाः
| मञ्जूषा – महापुरुष:, महत्त्वपूर्णं, स्वजीवनं, कतिपया: अनुसन्धानम्, |
भारतदेशे अनेके महापुरुषाः अभवन् । कतिपयाः राजनीति क्षेत्रे (i) __________ कार्यम् अकुर्वन। अनेके विज्ञान क्षेत्रे (ii) __________ आविष्कारं च कृतवन्त: (iii) __________ धर्मप्रचाराय समाजसेवायै च (iv) __________ समर्पितवन्तः। विवेकानन्दः एतादृश: (v) __________ आसीत्। सः भारतीय-संस्कृते महत्त्वं प्रतिपादितवान् ।
उत्तर :
(i) महत्त्वपूर्णं
(ii) अनुसन्धानम्
(iii) कतिपयाः
(iv) स्वजीवनं
(v) महापुरुषः
प्रश्न 2.
वर्षाकालः
| मञ्जूषा – जलपूर्णं, नद्यः, सुखकरः, आकाशे, कृषकाः |
वर्षाकाल: (i) __________ भवति । अस्मिन् काले विशेषतया (ii) __________ प्रसन्नाः भवन्ति । ते कृषि कार्यं कुर्वन्ति । अस्मिन् काले (iii) __________ मेघाः भवन्ति। नभः मेघाच्छन्नः भवति । सरः (iv) __________ भवति। मण्डूकाः जलाशयेशु गीतं गायन्ति (v) __________ जलपूर्णाः प्रवाहपूर्णाश्च भवन्ति ।
उत्तर :
(i) सुखकरः
(ii) कृषकाः
(iii) आकाशे
(iv) जलपूर्णं
(v) नद्यः
प्रश्न 3.
आदर्शः पुरुषः श्रीरामः
| मञ्जूषा – मिथिलायाः, अयोध्यायाः, चत्वारः, रघुः, आज्ञापालकः |
श्रीराम: (i) __________ नृपस्य दशरथस्य पुत्रः आसीत्। दशरथः राज्ञः अजस्य पुत्र आसीत् । दशरथस्य पितामहस्य नाम (ii) __________ आसीत्। दशरथस्य (iii) पुत्राः आसन् रामः, लक्ष्मणः, भरतः शत्रुघ्नश्च । रामः सुशीलः, निपुण:, (iv) __________ च आसीत्। श्री रामस्य विवाहः सीतया सह अभवत् । सीता राज्ञः जनकस्य पुत्री आसीत् । जनक:(v) __________ नृपः आसीत्।
उत्तर :
(i) अयोध्यायाः
(ii) रघुः
(iii) चत्वारः
(iv) आज्ञापालक:
(v) मिथिलाया:
प्रश्न 4.
दहेज प्रथा
| मञ्जूषा – प्रथा, कलङ्कः, पिता, जीवनेन, कन्यकाः। |
‘दहेज ‘ इति शब्द समाजस्य (i) __________ अस्ति। विवाहः जीवनस्य एक: अमूल्यों निधिः अस्ति। विवाहस्य (ii) __________ सह अभिन्नः सम्बन्धः अस्ति । निर्धनानां तु (iii) __________ बहुकालम् अविवाहिताः एव भवन्ति । पुरा (iv) __________ कन्यायै विवाहे अपार- धनंराशीम् अयच्छत् । अद्यत्वे तु इयं (v) __________ अस्माकं समाजे दृढ परम्परा इव विद्यते ।
उत्तर :
(i) कलङ्कः
(ii) जीवनेन
(iii) कन्यकाः
(iv) पिता
(v) प्रथा
प्रश्न 5.
जलम् एव जीवनम्
| मञ्जूषा – जलाशयाः, जीवः, वाष्पम्, जीवनम्, उष्णं |
जलं बिना न कोऽपि (i) __________ जीवति। अतः जलं (ii) __________ अस्ति । एषा धरा जलेन समृद्धा अस्ति । अत्र जलेन पूरिताः कूपा:, तडागाः, नद्यः आदय: (iii) __________ सन्ति। सूर्यस्य किरणैः जलाशयानां जलम् (iv) __________ भवति। उष्णं जलं वाष्परूपेण परिणतं भवति । (v) __________ एव ‘मेघ: ‘ भूत्वा वर्षति।
उत्तर :
(i) जीवः
(ii) जीवनम्
(iii) जलाशयाः
(iv) उष्णं
(v) वाष्पम्
प्रश्न 6.
महात्मा गाँधी
| मञ्जूषा – जीवनपर्यंतं, सज्जनः, गुजरात, पितुः, प्रकृत्यौ |
अस्य महापुरुषस्य जन्म (i) __________ प्रान्ते अभवत। तस्य (ii) __________ नाम करमचंदः मातुः नाम च पुतलीबाई इति आसीत् । पितरौ अति सज्जनौ (iii) __________
आस्ताम्। महात्मा गान्धी अपि (iv) __________ एव आसीत्। सः (v) __________ देश सेवाम् अकरोत्।
उत्तर :
(i) गुजरात
(ii) पितुः
(iii) प्रकृत्यौ
(iv) सज्जनः
(v) जीवनपर्यंतं
प्रश्न 7.
विद्याविहीनः नरः पशु इव
| मञ्जूषा – स्वदेशे, विद्यया, भवति, व्यये, संसारे |
विद्या विहीन: नरः पशु इव (i) __________ | सर्वाणि धनानि (ii) __________ कृते न्यूनानि भवन्ति, परन्तु विद्या व्यये कृते वर्धते। (iii) __________ मानवस्य समाजे सम्मानं भवति । राजा (iv) __________ एव पूज्यते, परन्तु विद्वान् संपूर्णे (v) __________ आदरं प्राप्नोति । सर्वेषाम् एतत् कर्त्तव्यम् अस्ति यत् ते परिश्रमेण विद्यां लब्धवान्।
उत्तर :
(i) भवति
(ii) व्यये
(iii) विद्यया
(iv) स्वदेशे
(v) संसारे
प्रश्न 8.
जन्मभूमिः
| मञ्जूषा — सर्वस्मिन् पात्रं, सर्वेषां अस्माकं, मनुष्यस्य |
जन्मभूमि: (i) __________ सर्वदैव आदरस्य (ii) __________ भवति। भारतवर्षम् (iii) __________ जन्मभूमिः अस्ति । स्वदेशस्य कृते (iv) __________ हृदये सम्मानं सत्कारं भवन्ति: । (v) __________ संसारे भारतवर्षस्य साम्प्रतमादरो भवति ।
उत्तर :
(i) मनुष्यस्य
(ii) पात्रं
(iii) अस्माकं
(iv) सर्वेषां
(v) सर्वस्मिन्
प्रश्न 9.
एकलव्यः
| मञ्जूषा – प्रवीणः, सविनयं प्रतिमां, अस्त्रविद्यां प्राप्तुम् |
एकदा एकलव्यः आचार्य द्रोणं समीपम् गत्वा (i) __________ अवदत्-“भगवन्। भवतः सकाशात् अहम् (ii) __________ प्राप्तुं आगच्छम्।” द्रोणाचार्यः उत्तरं अयच्छत् – ” त्वं निषादोऽसि । अतः अस्त्रविद्याम् (iii) __________ अयोग्यः।” निराशः एकलव्य : गुरुद्रोणाचार्यस्य एकां (iv) __________ स्थापयित्वा अस्त्राभ्यासं प्रारम्भं कृतवान्। अल्पेन एवं कालेन सः अस्त्रविद्यायाम् अतीव (v) __________ जातः ।
उत्तर :
(i) सविनयं
(ii) अस्त्रविद्यां
(iii) प्राप्तुम्
(iv) प्रतिमां
(v) प्रवीणः
प्रश्न 10.
व्यायामः
| मञ्जूषा – छात्राणां, सर्वोत्कृष्टः, शरीरे, पाचनशक्तिः, विकासशीला |
स्वास्थ्यं व्यायामेन प्राप्यते । व्यायामेन (i) __________ वर्धते। अनेन (ii) __________ स्फूर्ति आयाति । मनः प्रसन्नं भवति । बुद्धिः (iii) __________ शरीरं च सुन्दरं भवति । व्यायामस्य अनेके प्रकाराः सन्ति । भ्रमणं, धावनं, क्रीडनादिकः । भ्रमणं तु (iv) __________ व्यायाम:। (v) __________ कृते तु व्यायामः परमावश्यकः । सर्वे नियमितं व्यायामं कुर्वन्तु स्वस्थाः च भवन्तु।
उत्तर :
(i) पाचनशक्तिः
(ii) शरीरे
(iii) विकासशीला
(iv) सर्वोत्कृष्ट
(v) छात्राणां
संवाद-लेखनम्
निर्देशाः अधोलिखितान् संवादान् मञ्जूषायां प्रदत्त शब्दैः पूरयत ।
(निम्नलिखित संवादों को मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पूरा कीजिए ।)
प्रश्न 1.
द्वयोः मित्रयोः मध्ये पर्यावरणसम्बद्धः संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत ।
(दो मित्रों के मध्य हुए पर्यावरण से संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूर्ण कीजिए । )
| मञ्जूषा – महत्त्वं, पर्यावरणस्य, विद्यालयं, रक्षणे, प्रतियोगिता । |
रोहितः — मोहित ! त्वं कुत्र गच्छसि ?
मोहितः – अहं (i) __________ गच्छामि।
रोहितः — किम् अर्थम् ? अद्य तु रविवासरः अस्ति ।
मोहितः — अद्य अस्माकं विद्यालये एका (ii) __________ अस्ति ।
रोहितः — कस्मिन् विषये ?
मोहित :- (iii) __________ महत्त्वं विषये ।
रोहितः – अति उत्तमः ! पर्यावरणस्य (iv) __________ को न जानाति ?
मोहितः — आम् ! पर्यावरणस्य (v) __________ एव अस्माकं रक्षणं भवति । अधुना अहं गच्छामि।
उत्तर :
(i) विद्यालयं
(ii) प्रतियोगिता,
(iii) पर्यावरणस्य
(iv) महत्त्वं
(v) रक्षणे
प्रश्न 2.
पिता पुत्रयोः मध्ये वृत्तपत्रसम्बद्धः संवादं मञ्जूषाया: सहायतया सम्पूर्णं कुरुत |
(पिता और पुत्र के मध्य हुए समाचार से संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूर्ण कीजिए।)
| मञ्जूषा- -गाँधी जयन्ती, स्वच्छतायाः, कुत्र, चालितम्, प्रधानमन्त्रिणा । |
पिता:- (i) __________ अस्ति अद्यतनं समाचार पत्रम् ?
पुत्रः – इदं समाचारपत्रं वर्तते, परन्तु अद्य समाचारे किं विशेषम् अस्ति ?
पिता:- अद्य (ii) __________ अस्ति ।
पुत्रः- आम् जानामि । गाँधीजयन्ती अवसरे एव अस्माकं (iii) __________ स्वच्छ-भारत-अभियानं (iv) __________ ।
पिता:- आम्! इदम् अभियानं (v) __________ कृते एव अस्ति।
पुत्रः अहं अस्मिन् विषये ज्ञातुम् उत्सुकः अस्मि।
उत्तर :
(i) कुत्र
(ii) गाँधी जयन्ती
(iii) प्रधानमन्त्रिणा
(iv) चालितम्
(v) स्वच्छतायाः
प्रश्न 3.
द्वे सख्यौ मध्ये रामायणं सम्बन्धी संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत।
(दो सखियों के मध्य हुए रामायण से संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए।)
| मञ्जूषा – वाल्मीकिना, पठसि, ऋषि, लिखितम्, पठामि। |
कविता – त्वं किम् (i) __________?
नमिता – अहं रामायणं (ii) __________ ।
कविता – इदं रामायणं केन (iii) __________?
नमिता – किं त्वं न जानासि ? इदम् तु
महर्षिणा (iv) __________ लिखितम् ।
कविता – महर्षि वाल्मीकिः कः आसीत् ?
नमिता – सः तु एकः (v) __________ आसीत्।
उत्तर :
(i) पठसि
(ii) पठामि
(iii) लिखितम्
(iv) वाल्मीकिना
(v) ऋषि
प्रश्न 4.
द्वयोः मित्रयोः मध्ये शिक्षाव्यवस्थायाः सम्बन्धी संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत ।
(दो मित्रों के मध्य हुए शिक्षा पद्धति से संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए।)
| मञ्जूषा – कीदृशी, कस्याः, दोषपूर्णा, नैतिक शिक्षायाः, पाठः |
रविः – अद्यत्वे शिक्षा – पद्धति: (i) __________?
मेहुल :- अद्यत्वे तु शिक्षा-पद्धति: (ii) __________ अस्ति ।
रविः – आधुनिक-शिक्षापद्धतौ (iii) __________ अभावः दृश्यते?
मेहुल :- आधुनिक शिक्षापद्धतौ (iv) __________ अभावः दृश्यते।
रविः – अस्याः समस्यायाः निवारणाय किं करणीयम् ?
मेहुल : – नूनं पाठ्यक्रमे नैतिक शिक्षायाः (v) __________ अपि भवेत्।
उत्तर :
(i) कीदृशी
(ii) दोषपूर्णा
(iii) कस्याः
(iv) नैतिक शिक्षायाः
(v) पाठ:
प्रश्न 5.
शिक्षकस्य छात्रस्य च मध्ये विश्व कप विषये सम्बद्धः संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत।
(शिक्षक और विद्यार्थी के मध्य हुए विश्वकप से संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए।)
| मञ्जूषा – प्रभृति:, विश्व कप:, नायक:, यावत्, विजयी. |
अध्यापकः–छात्राः! किं यूयं टी-20 विश्व कप विषये जानीथ।
छात्राः -आम्!
अध्यापकः– रीता, त्वम् (i) __________ विषये किञ्चित् वद।
विश्व-कपः प्रतियोगिता कदा अभवत्?
रीता – अयम् अस्मिन् एव वर्षे जून मासस्य एक तारिकायाः (ii) __________ नवविंशति तारिका (iii) __________ अभवत्।
अध्यापकः- -अयं विश्व कप: क: अजयत् ? कविता: अधुना त्वं वद ।
कविता – अस्मिन् तु भारत: एव (iv) __________ अभवत् विश्व-चैम्पियन च अभवत् ।
अध्यापकः – शोभनम् ! अपि च अस्याम् प्रतियोगितायाम् क्रिकेट-दलस्य (v) __________ रोहित शर्मा आसीत्।
उत्तर :
(i) विश्व कप:
(ii) प्रभृतिः
(iii) यावत्
(iv) विजयी
(v) नायक:
प्रश्न 6.
द्वे सख्यौ मध्ये पितुः सम्बन्धी संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत ।
(दो सखियों के मध्य हुए पिता संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए।)
| मञ्जूषा – नवजीवन, चिकित्सकः, विभागे, करोति, चिकित्सालये |
मीता – भो काव्या! तव पिता किं (i) __________ ?
काव्या- – मम पिता एक : (ii) __________ अस्ति ।
मीता — कस्मिन् (iii) __________ ?
काव्या- दिल्ल्यां (iv) __________ चिकित्सालये ।
मीता — चिकित्सालये तव पिता कस्मिन् (v) __________ अस्ति ?
काव्या- – मम पिता अस्थि विभागे अस्ति ।
उत्तर :
(i) करोति
(ii) चिकित्सकः
(iii) चिकित्सालये
(iv) नवजीवन
(v) विभागे
प्रश्न 7.
द्वे सख्यौ मध्ये स्वास्थ्य सम्बन्द्ध संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत ।
(दो सखियों के मध्य हुए स्वास्थ्य संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए।)
| मञ्जूषा — बर्गरम्, हानि:, सांयकाले, फलानि हानिकारकः । |
गुञ्जनः – प्रियशे ! किं त्वं प्रतिदिनं __________ बर्गरं खादसि?
प्रियशा – आम्! मह्यं तु __________ अति-रोचते।
गुञ्जनः—बर्गरः तु स्वास्थाय __________ भवति।
सांयकाले तु त्वया __________ खादितव्यानि ।
प्रियशा – अहं जानामि यत् फलानि तु स्वास्थाय अति अनिवार्यं सन्ति परं फलानि तु मह्यं न रोचन्ते ।
गुञ्जन – यदि एतत् न करिष्यति तर्हि स्वास्थ्यस्य __________ भविष्यति ।
प्रियशा – शोभनम् ! अधुना यावत् अहं फलानि अवश्यमेव खादिष्यामि।
उत्तर :
(i) सांयकाले
(ii) बर्गरम्
(iii) हानिकारक
(iv) फलानि
(v) हानि:
प्रश्न 8.
द्वयोः मित्रयोः मध्ये योगः सम्बन्द्धः संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत ।
(दो मित्रों के मध्य हुए योग संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा — उत्थाय, उत्तिष्ठामि, शयनात्, काले, योगाभ्यासं |
सुमितः – मित्र ! प्रातः काले (i) __________ कदा उत्तिष्ठसि ?
अमितः – अहं प्रातः पञ्चवादन (ii) __________ उत्तिष्ठामि ।
सुमित :- प्रत्यूषे (iii) __________ किं करोषि ?
अमित: – अहं (iv) __________ करोमि । योग: स्वास्थ्याय लाभप्रदः भवति । त्वं कदा उत्तिष्ठसि ?
सुमितः – अहं तु सप्तवादन – काले (v) __________।
उत्तर :
(i) शयनात्
(ii) काले
(iii) उत्थाय
(iv) योगाभ्यासं
(v) उत्तिष्ठामि
प्रश्न 9.
राज्ञः वृद्धस्य च मध्ये फलंसम्बद्धः संवादं मञ्जूषायाः सहायतया सम्पूर्णं कुरुत ।
(राजा एवं वृद्ध व्यक्ति के मध्य हुए फल (आम) से संबंधित संवाद को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा – दशवर्षै:, फलानि, वपति, आम्रः, वपामि |
राजा – अपि महाभाग ! किं (i) __________ भवान् ?
वृद्धः—आम्रं (ii) __________।
राजा – (iii) __________ कदा फलिष्यति।
वृद्ध:—(iv) __________।
राजा – किं भवान स्वजीवनकाले एतस्य (v) __________ खादिष्यति ।
वृद्धः – न जाने, तावत्काल पर्यन्तं जीविष्यामि न वा ।
उत्तर :
(i) वपति
(ii) वपाम
(iii) आम्रः
(iv) दशवर्षे:
(v) फलानि
पत्र – लेखनम्
निर्देशाः मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोदत्तेषु पत्रेषु, रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत।
(मंजूषा से उचित पद चुनकर निम्नलिखित पत्रों में रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
प्रश्न 1.
शुल्कक्षमार्थं प्रधानाचार्यं प्रति लिखितम् अधोदत्तपत्रं मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । (शुल्कमुक्ति हेतु प्रधानाचार्य को लिखे गए नीचे दिए गए पत्र में रिक्त स्थानों की पूर्ति मञ्जूषा से उचित शब्द चुनकर कीजिए।)
| मञ्जूषा—प्रदानात्, शिक्षाशुल्कं, व्यवधानाः, निवेदनम्, सदस्याः |
परीक्षा भवनात्।
अलीगढ़तः ।
दिनाङ्क __________
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्य महोदय:,
रा. इ. का. (मयराष्ट्रम्),
विषयः. शुल्कक्षमार्थं प्रार्थनापत्रम् ।
महोदयः,
सविनयं (i) __________ अस्ति यत् मम पिता एक: कृषकः अस्ति । मम परिवारे पञ्च (ii) __________ सन्ति। तेषां पालनपोषणम् अतिकठिनम् अस्ति । विद्यालयस्य (iii) __________ प्रदानं तु कठिनतरं भवति । धनाभावेन कदाचित् मम अध्ययने (iv) __________ न स्यात्। अतः मम प्रार्थना अस्ति यत् शिक्षाशुल्कं (v) __________ मोचयित्वा माम अनुगृहणन्तु ।
भवदीयः शिष्यः
नरेश:
उत्तर :
(i) निवेदनम्
(ii) सदस्याः
(iii) शिक्षाशुल्कं
(iv) व्यवधानाः
(v) प्रदानात्
प्रश्न 2.
अवकाशार्थं प्रधानाचार्यं प्रति लिखितम् अधोदत्तं पत्रं मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा पूरयत ।
(अवकाश प्राप्ति के लिए प्रधानाचार्य को लिखे गए नीचे दिए गए पत्र को मञ्जूषा से उचित शब्द चुनकर पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा – पीडित, विद्यालयम् अस्ति, मम, भवतां |
परीक्षा भवनात्।
दिल्लीत:
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्य महोदय:,
बाल शिक्षा निकेतन उ. मा. विद्यालय:,
माधवपुरं (मयराष्ट्रम्),
विषयः — अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रम् ।
महोदयः,
सविनयं निवेदनम् (i) __________ यत् अहं दिनद्वयात् शीतज्वरेण (ii) __________ अस्मि। अतः अस्मात् कारणात् (iii) __________ आगन्तुम् असमर्थंः अस्मि । अत: (iv) __________ पञ्चदिवसस्य अवकाशं स्वीकुर्वन्तु भवन्तः । भवतः अति कृपां भविष्यति । (v) __________ शिष्यः ।
वीरेश:
उत्तर :
(i) अस्ति
(ii) पीडित:
(iii) विद्यालयम्
(iv) मम
(v) भवतां
प्रश्न 3.
परीक्षासफल्यात् मित्राय लिखितं वर्धापन – पत्रं मञ्जूषातः समुचितदानि चित्वा पूरयत।
(परीक्षा में सफलता प्राप्ति पर मित्र को लिखे गए बधाई – पत्र को मञ्जूषा से उचित पद चुनकर पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा—अयं, त्वया, प्रियमित्र, भवान्, अधिगत्य |
4/10 पल्लवपुरम्,
मयराष्ट्रतः ।
दिनाङ्क: 5/9/20XX
(i) __________ सुरेश !
सप्रेम नमोनमः ।
परीक्षायां तव सफलतायाः पत्रं (ii) __________ अहम अमन्दम् आनन्दम् अन्वभवम्। (iii) __________ कृतस्य कठोर परिश्रमस्य एव (iv) __________ परिणामः यत् त्वं प्रथमां श्रेणी लब्ध्वा उत्तीर्णवान् । त्वं मम पित्रोरपि च साधुवादान अर्हसि। आशासे (v) __________ आगामिनि वर्षे अतोऽपि अधिकतरं प्रशस्तं परीक्षाफलं लप्स्यते ।
पुनरपि भूयोभूयः वर्धापनं कामयमानः,
तव मित्रम्
प्रमोदः
उत्तर :
(i) प्रियमित्र
(ii) अधिगत्य
(iii) त्वया
(iv) अयं
(v) भवान्
प्रश्न 4.
स्वविद्यालयस्य वार्षिकोत्सवं वर्णयन्तः मित्रं दिनेशं प्रति लिखिते अधोदत्तपत्रं मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा पूरयत।
(अपने विद्यालय के वार्षिकोत्सव का वर्णन करते हुए अपने मित्र दिनेश को लिखे गए नीचे दिए गए पत्र को उचित शब्दों से चुनकर पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा – वर्षिकोत्सवस्य, मित्र, व्यस्ताः, सप्रेमनम:, अध्यक्षः |
4/6 विद्यामंगलं छात्रावासः,
श्रद्धापुरं मयराष्ट्रतः।
दिनाङ्कः 8/4/20XX
प्रिय (i) __________ दिनेश !
(ii) __________ ।
भवतः पत्रं प्राप्तम्। अहं स्वविद्यालयस्य (iii) __________ वर्णयामि। एकमासपूर्वमेव विद्यालयस्य सर्वे शिक्षकाः छात्रा: च कार्येषु (iv) __________ आसन्। शिक्षानिदेशकः कार्यक्रमस्य (v) __________ आसीत्। सः अस्माकं विद्यालयस्य अतीव प्रशंसाम् अकरोत् योग्येभ्यः छात्रेभ्यः च पुरस्कारान् अयच्छत्।
भवतः सुहृदः
अनुरागः
उत्तर :
(i) मित्र
(ii) सप्रेमनम:
(iii) वार्षिकोत्सवस्य
(iv) व्यस्ता:
(v) अध्यक्षः
प्रश्न 5.
जन्मदिवसस्य उपलक्ष्ये मित्रं प्रति लिखितम् इदं पत्रं मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा पूरयत ।
(जन्मदिन के अवसर पर मित्र को लिखे गए इस पत्र को मञ्जूषा से उचित शब्द चुनकर पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा—जन्मदिवसः आगत्य, अवसरे, वर्धयतु, सप्रेमनम: |
परीक्षा भवनात्।
कर्णपुरतः
दिनाङ्क: 5/4/20XX
प्रिय मित्र
(i) __________।
आगामीमासे मम (ii) __________ मानितः भविष्यति। अस्मिन् (iii) __________ भवताम् उपस्थिति अति आवश्यकम् अस्ति। त्र्यदिनपूर्वं (iv) __________ कार्यक्रमस्य शोभां (v) __________।
तव मित्रम्।
मनोहर:
उत्तर :
(i) सप्रेमनमः
(ii) जन्मदिवसः
(iii) अवसरे
(iv) आगत्य
(v) वर्धयतु
प्रश्न 6.
विद्यालस्य पर्यटन-कार्यक्रमानुमत्यै पितरं प्रति लिखितं पत्रं मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा पूरयत । (विद्यालय के पर्यटन कार्यक्रम की अनुमति के लिए पिता को लिखे गए पत्र को मञ्जूषा से उचित शब्द चुनकर पूरा कीजिए।)
| मञ्जूषा – पर्यटन कार्यक्रमः, पूज्य, मुम्बई नगरं गमिष्यन्ति, चिन्ता |
18/ 10 गोविन्द विहार:,
जयपुरतः।
दिनाङ्क 21/7/20XX
(i) __________ पितृमहोदयाः ।
सादरं नमोनमः ।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अगस्तमासे विद्यालयस्य (ii) __________ अस्ति। अस्मिन् वर्षे पर्यटन – केन्द्र (iii) __________ अस्ति । अस्मिन् वर्षे अहम् अपि गन्तुम् इच्छामि । विद्यालस्य अध्यापकाः अपि तत्र (iv) __________ । अतः भवता कोऽपि (v) __________ न करणीया । कृपया माम् अनुजानातु ।
भवदीयः पुत्रः।
रीतेश:
उत्तर :
(i) पूज्य
(ii) पर्यटन कार्यक्रमः
(iii) मुम्बई नगरम्
(iv) गमिष्यन्ति
(v) चिन्ता
प्रश्न 7.
स्वाध्ययनस्य प्रगति विषयं भ्रातंः प्रति लिखित पत्रं मञ्जूषायाः सहायतया पूरयत।
(अपने अध्ययन की प्रगति के विषय में भाई को लिखे गए पत्र को मञ्जूषा की सहायता से पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा – करणीया, हिन्दीभाषां, अनुजः, आवृति, भ्रात: । |
पतञ्जलिछात्रावासः
दिल्लीतः ।
दिनाङ्क: 25/7/20XX
आदरणीय (i) __________
सप्रेम नमोनमः
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अहम् अत्रैव ध्यानेन पठामि। अहं गृहकार्यं दत्तचित्तेन करोमि । विभिन्न विषयाणां पाठानाम् (ii) __________ सम्यक् रूपेण करोमि। प्रातः काले उत्थाय संस्कृतस्य अध्ययनं करोमि । गणिते काठिन्यं नास्ति। रात्रौ आङ्ग्ल भाषां (iii) __________ च पठामि। भवता चिन्ता न (iv) __________।
भवदीयः (v) __________
कृष्णा
उत्तर :
(i) सांयकाले
(ii) बर्गरम्
(iii) हानिकारक:
(iv) फलानि
(v) हानिः
प्रश्न 8.
स्वदेशस्य प्रमुख-उत्सवानां विषये विदेशे स्थित स्व- मित्रं डेविडं प्रति लिखितं पत्रं पूरयत।
(अपने देश के प्रमुख उत्सवों के विषय में विदेश में रह रहे अपने मित्र डेविड को लिखे गए पत्र को पूरा कीजिए ।)
| मञ्जूषा – राष्ट्रे, परस्परं, प्रकटिता, उत्सवाः, होलिका । |
10/40 एफ. अलकापुरी
शिमला नगरतः ।
दिनाङ्कः 22/7/20XX
प्रिय मित्रं, डेविड ।
नमोनमः
अत्र कुशलं तत्रास्तु। भवता भारतीयान् उत्सवान् प्रति जिज्ञासा (i) __________। अस्माकं देशे द्विविद्याः उत्सवाः सन्ति। राष्ट्रीय उत्सवाः सामाजिक उत्सवाः च । राष्ट्रीय उत्सवेषु गणतन्त्र दिवसः स्वतन्त्रता दिवसः च सम्पूर्णे (ii) __________ उल्लासेन मान्यते।
समाजिकेषु उत्सवेषु (iii) __________ दीपावली, विजयदशमी, ईद, बैशाखी आदयः प्रमुखा: (iv) __________ सन्ति। अत्र इयं विशेषता अस्ति यत् सर्वे जना: (v) __________ स्नेहेन पर्वाणाम् आयोजनं कुर्वन्ति ।
स्वपितृभ्यां मम प्रणामाः निवेदनीयाः ।
भवत: मित्रम् ।
रीतेश:
उत्तर :
(i) प्रकटिता
(ii) राष्ट्रे
(iii) होलिका
(iv) उत्सवाः
(v) परस्परं