By going through these Sanskrit Class 7 Notes and NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 6 Hindi Translation Summary Explanation Notes क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् students can clarify the meanings of complex texts.
Sanskrit Class 7 Chapter 6 Hindi Translation क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् Summary
क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् Meaning in Hindi
Class 7 Sanskrit Chapter 6 Summary Notes क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
मानसिक क्षमता को बढ़ाने का सशक्त माध्यम अंत्याक्षरी है। इस खेल में जिस प्रकार प्रथम समूह के व्यक्ति द्वारा गाए गए गीत के अंतिम वर्ण से द्वितीय समूह का व्यक्ति गीत गाता है, उसी प्रकार श्लोकांत्याक्षरी में प्रथम समूह का व्यक्ति श्लोक के अंतिम वर्ण से द्वितीय समूह का व्यक्ति श्लोक आरंभ करता है। प्रस्तुत पाठ में विद्या – महत्त्व पर आधारित श्लोकांत्याक्षरी खेली गई है। विद्या – महत्त्व के श्लोक संस्कृत साहित्य के विभिन्न ग्रंथों से लिए गए हैं।
प्रस्तुत पाठ में सुभाषितों को एक नए रूप में दिया गया है, जो अति रुचिकर एवं प्रेरणादायक है। पाठ में सुभाषितों को ‘अन्त्याक्षरी’ के रूप में लिखा गया है। जो विद्यार्थियों के लिए रोमांचक एवं ज्ञानवर्धक है। इस प्रकार की क्रीडा यदि कक्षा में यदा-कदा करवाई जाएँ, तो विद्यार्थी अवश्य ही कुछ सुभाषित स्मरण करेंगे और सुभाषितों का सकारात्मक प्रभाव अवश्य ही विद्यार्थियों पर पड़ेगा। इस प्रकार विषय को मनोरञ्जक बनाकर पढ़ाना अति सरल व उपयुक्त होगा।
Class 7 Sanskrit Chapter 6 Hindi Translation क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
(क) – सखि दीपिके! वयम् अधुना क्रीडितुम् अभिलषामः।
– अरे भारत! बहिः वृष्टिः अस्ति, कथं क्रीडामः?
– वृष्टिः अस्तु नाम। इच्छा अस्ति चेत् क्रीडामः। बहिर्गमनस्य आवश्यकता एव नास्ति। एषा नूतना क्रीडा अस्ति भोः! ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’ इति।
– किम् अन्त्याक्षरी क्रीडा? अहमपि क्रीडामि।
– अवश्यम्। आगच्छन्तु। वयं सर्वे क्रीडामः।
– सखि! तर्हि क्रीडायाः नियमान् सूचयतु।
– वयं गणद्वयं रचयामः। प्रथमगणस्य नाम- ‘ज्ञानमाला’ एवं च द्वितीयगणस्य नाम- ‘रत्नमाला’। आदौ प्रथमगणस्य सदस्यः एकं पद्यं गायति। तस्य पद्यस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयगणस्य सदस्यः सदस्या वा अन्यं श्लोकं गायति एवं क्रमशः क्रीडा प्रचलति।
– अहो! महान् आनन्दः भविष्यति, तर्हि क्रीडामः। आदौ ज्ञानमालागण: ‘र्’ इति अक्षरात् पद्यं गायति ततः रत्नमालागणः वदति। (पृष्ठ 57)

शब्दार्था:
वृष्टिः – बारिश। चेत् – यदि। बर्हिगमनस्य – बाहर जाने की। नूतना – नई। आगच्छन्तु – आओ। तर्हि – तो। गणद्वयं – दो समूह। आदौ – पहले। वा – अथवा।
![]()
सरलार्थ-
– सखी दीपिका! हम आज खेलना चाहते हैं।
– अरे भारती ! बाहर बारिश है, कैसे खेलें?
– बारिश हो। इच्छा है यदि खेलते हैं। बाहर जाने की आवश्यकता ही नहीं है। यह नई क्रीडा है। ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’।
– क्या अन्त्याक्षरी क्रीडा? मैं भी खेलती हूँ।
– अवश्य आओ हम सब खेलते हैं।
– सखी! तो क्रीडा (खेल) के नियम बताओ।
– हम सब दो समूह बनाते हैं। पहले समूह का नाम ‘ज्ञानमाला’ और दूसरे समूह का नाम ‘रत्नमाला’। सबसे पहले प्रथम समूह का सदस्य एक पद्य गाता है। उस पद्य के अन्तिम व्यञ्जनवर्ण से दूसरे समूह का सदस्य या सदस्या अन्य श्लोक गाता है, इस प्रकार क्रमश: क्रीडा चलती है।
– आह! महान् आनन्द होगा, तो खेलते हैं। सर्वप्रथम ज्ञानमाला समूह ‘र्’ अक्षर से गीत गाता है। फिर रत्नमाला समूह बोलता है।
(ख) रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥१॥
पदच्छेद: – रूप-यौवन-सम्पन्नाः विशाल-कुल- सम्भवाः विद्या – हीनाः न शोभन्ते निर्गन्धाः इव किंशुकाः।
अन्वयः – रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः (परन्तु) विद्याहीना: (जनाः) निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते।
भावार्थ: – येषां सुन्दरं रूपम् अस्ति यौवनम् अस्ति, उत्तमे कुले जन्म अपि प्राप्तम्, किन्तु ते यदि विद्यायाः अर्जनं न कुर्वन्ति तर्हि तेषां शोभा न भवति। यथा पुष्पिताः पलाशवृक्षाः दर्शने अतीव सुन्दराः सन्ति किन्तु तेषु सुगन्धः न भवति। जनाः तेषाम् उपयोगं न कुर्वन्ति। अतः रूपस्य यौवनस्य उच्चकुलस्य च अपेक्षया विद्या एव श्रेष्ठा। (पृष्ठ 58)

शब्दार्थाः
रूपयौवनसम्पन्नाः – रूप और यौवन से सम्पन्न। विशालकुलसम्भवाः – विशाल कुल में उत्पन्न। निर्गन्धाः – सुगन्धरहित। इव – समान। शोभन्ते – शोभा नहीं देते। किंशुकाः – पलाश के वृक्ष।
![]()
सरलार्थ-
रूप और यौवन से सम्पन्न, विशाल कुल में उत्पन्न (परन्तु) विद्याहीन (मनुष्य) सुगन्धरहित पलाशवृक्ष के समान शोभा नहीं देते।
(ग) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥२॥
पदच्छेदः – काव्य-शास्त्र- विनोदेन कालः गच्छति धीमताम् व्यसनेन च मूर्खाणाम् निद्रया कलहेन वा।
अन्वयः – धीमतां कालः काव्यशास्त्रविनोदेन मूर्खाणां च (काल) व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति।
भावार्थ: – बुद्धिमन्तः जनाः काव्यानां शास्त्राणां च अनुशीलनेन समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति, परन्तु मूर्खजना: शयनं कृत्वा, परस्परं कलहं कृत्वा अथवा दुर्व्यसनेन अमूल्यसमयस्य दुरुपयोगं कुर्वन्ति। अतः वयं नित्यं विद्याभ्यासेन पठनेन लेखनेन वा समयस्य सदुपयोगं कुर्मः। (पृष्ठ 59)

शब्दार्था:
काव्यशास्त्रविनोदेन – काव्य और शास्त्र के विनोद (अध्ययन) से। कालः – समय। धीमतां – बुद्धिमानों का। व्यसनेन – दुर्व्यसन से। मूर्खाणां – मूर्खो का। निद्रया – नींद से। कलहेन – झगड़े से। वा – अथवा।
सरलार्थ-
बुद्धिमानों का समय काव्य और शास्त्रों के अध्ययन से और मूर्खों का दुर्व्यसन से नींद से अथवा झगड़े से बीतता है।
(घ) विद्या विवादाय धनं मदाय
शक्तिः परेषां परिपीडनाय।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्
ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥३॥
पदच्छेदः – विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषाम् परिपीडनाय खलस्य साधोः विपरीतम् एतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय।
अन्वयः – खलस्य विद्या विवादाय धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय (च भवति)। (परं) साधोः एतद्-विपरीतं (विद्या) ज्ञानाय (धनं) दानाय (शक्ति) रक्षणाय च (भवति)।
भावार्थ: – दुष्टः जनः विद्याया: उपयोगं कलहार्थं करोति। धनस्य उपयोगम् अहङ्कारार्थं करोति। सामर्थ्यस्य उपयोगम् अन्येषां पीडनार्थं च करोति, किन्तु सज्जनस्य स्वभावः एतस्य विपरीतः भवति। सः विद्याया: उपयोगम् अन्येषां ज्ञानवर्धनार्थं करोति। धनस्य उपयोगं दानार्थं करोति। सामर्थ्यस्य उपयोगं दुर्बलानां रक्षणार्थं च करोति। (पृष्ठ 59)

शब्दार्थाः
विवादाय – विवाद के लिए। मदाय – अभिमान के लिए। परेषां – दूसरों को। परिपीडनाय – कष्ट देने के लिए। खलस्य – दुष्ट की। साधोः – साधु की। दानाय – दान के लिए। रक्षणाय – रक्षा करने के लिए।
सरलार्थ-
दुष्ट की विद्या विवाद के लिए, धन अभिमान के लिए, शक्ति दूसरों को कष्ट देने के लिए। इसके विपरीत साधु की (विद्या) ज्ञान के लिए (धन) दान के लिए, (शक्ति) रक्षा करने के लिए होती है।
![]()
(ङ) येषां न विद्या न तपो न दानं
ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥४॥
पदच्छेद: – येषाम् न विद्या न तपः न दानम् ज्ञानं न शीलम् न गुणः न धर्मः ते मर्त्यलोके भुवि भार-भूताः मनुष्य-रूपेण मृगाः चरन्ति।
अन्वयः – येषां (जनानां) विद्या न तपः न दानं न ज्ञानं न शीलं न गुणः न, धर्म: (अपि) न (अस्ति), ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः मृगाः मनुष्यरूपेण चरन्ति।
भावार्थ: – ये जनाः विद्यां न अर्जयन्ति कठिनव्रतं न आचरन्ति दानं न कुर्वन्ति ज्ञानं न अर्जयन्ति उत्तमचरित्रवन्तः न भवन्ति, गुणवन्तः न सन्ति धर्माचरणं न कुर्वन्ति, ते अस्यां भूमौ भारभूताः सन्तः पशवः इव इतस्तत: भ्रमन्ति। (पृष्ठ 60)

शब्दार्था:
येषां – जिनकी। मर्त्यलोके – संसार में। भूवि – पृथ्वी पर। भारभूताः – भार। मृगाः – पशु। चरन्ति – घूमते हैं।
सरलार्थ- जिनकी न विद्या, न तप न दान, न ज्ञान, न शील, न गुण, न धर्म (है) वे संसार में पृथ्वी पर भार (हैं), मनुष्य रूप से पशु घूमते हैं।
(च) तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी।
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव ॥५॥
पदच्छेद: – तदा वृत्तिः च कीर्ति: च लक्ष्मीः वाणी यशस्विनी तत्त्वज्ञानम् परा शान्तिः यदा विद्या भवेत् तव।
अन्वयः – यदा विद्या भवेत् तदा तव वृत्तिः कीर्तिः, लक्ष्मी:, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञानं परा शान्ति: च (भवेत्)।
भावार्थ: – यदि त्वं विद्याम् अर्जयसि तर्हि त्वम् उद्योगं, यशः, धनं, कीर्तिप्रदां वाणीं वास्तविकं ज्ञानम् उत्तमां शान्तिं च प्राप्नोषि अतः निरन्तरं विद्यार्जनं करणीयम् (पृष्ठ 60)

शब्दार्था:
वृत्ति: – उद्योग। लक्ष्मी – सम्पत्ति। तत्त्वज्ञानम् – यथार्थ ज्ञान। भवेत्तव – (भवेत् + तव) तुम्हारी हो।
सरलार्थ-
जब विद्या हो, तब ही तुम्हारा उद्योग, कीर्ति, लक्ष्मी, यशस्वी वाणी, यथार्थ ज्ञान और परम शान्ति हो (प्राप्त हो)।
![]()
(छ) विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं
विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥६॥
पदच्छेदः – विद्या नाम नरस्य रूपम् अधिकम् प्रच्छन्न- गुप्तं धनम् विद्या भोगकरी यश:- सुखकरी विद्या गुरूणाम् गुरुः विद्या बन्धु-जन: विदेश गमने विद्या परा देवता विद्या राजसु पूज्यते न हि धनम् विद्या-विहीनः पशुः।
अन्वयः – विद्या नाम नरस्य अधिकम् रूपं प्रच्छन्नगुप्तं धनम् (च अस्ति)। विद्या भोगकरी यशः सुखकरी (च अस्ति)। विद्या गुरूणाम् गुरु: (अस्ति)। विद्या विदेशगमने बन्धुजन (भवति)। विद्या परा देवता (अस्ति)। विद्या राजसु पूज्यते धनं न हि (पूज्यते)। विद्याविहीन: (जन:) पशुः (भवति)।
भावार्थ:- विद्या मनुष्यस्य श्रेष्ठं सौन्दर्यम् अस्ति, गुप्तं च धनम् अस्ति। विद्या आनन्दं जनयति कीर्ति वर्धयति, सुखं च प्रददाति। विद्या गुरूणां गुरुः अस्ति। विदेशयात्रायां विद्या बन्धुः भवति। विद्या प्रधाना देवता अस्ति। राजसभासु विदुषाम् एव सम्मानः भवति, न तु धनिकस्य। अतः यः विद्याहीनः भवति सः पशुसमानः भवति। (पृष्ठ 61)

शब्दार्था:
प्रच्छन्नगुप्तम् – ढका हुआ सुरक्षित। भोगकरी – भोगों को देने वाली। सुखकरी – सुख देने वाली। गुरूणां – गुरुओं की। विदेशगमने – विदेश जाने पर। परा देवता – श्रेष्ठ देवता। राजसु – राजाओं में।
सरलार्थ-
विद्या मतलब मनुष्य का अधिक (विस्तृत) रूप, छिपा हुआ गुप्त धन (है) । विद्या भोगों को देने वाली, यश और सुख देने वाली गुरुओं की गुरु है। विद्या विदेश जाने पर बन्धुजन है, विद्या श्रेष्ठ देवता है, विद्या राजाओं में पूजी जाती है ना कि धन, विद्याविहीन पशु (समान) है।
(ज) शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतलङ्घनम्।
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥७॥
पदच्छेद: – शनै: पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वत- लङ्घनम् शनैः विद्या शनैः वित्तम् पञ्च एतानि शनैः शनैः।
अन्वयः – पन्थाः शनैः, कन्था शनैः पर्वतलङ्घनं शनैः, विद्या शनै:, वित्तं शनैः च एतानि पञ्च (कार्याणि) शनै: शनैः (करणीयानि)।
भावार्थ: – मनुष्यः सर्वदा गमनसमये सावधानं चलेत्। वस्त्रस्य सीवनं जागरूकतया कुर्यात्। पर्वतस्य उपरि आरोहणं क्रमेण कुर्यात्। विद्यां धनं च निरन्तरं प्रयत्नेन अर्जयेत्। एतानि पञ्च कार्याणि शनैः अर्थात् सोपानक्रमेण एव कुर्यात्। (पृष्ठ 62)

शब्दार्था:
शनै: – धीरे। पन्थाः – रास्ते। कन्था – गुदड़ी। वित्तं धनम्। पर्वतलङ्घनं पर्वत पर चढ़ना।
सरलार्थ-
रास्ते धीरे, गुदड़ी धीरे पर्वत पर चढ़ाई धीरे, विद्या धीरे और धन धीरे ये पाँच (कार्य) धीरे-धीरे ही करने चाहिए।
![]()
(झ) न विद्यया विना सौख्यं नराणां जायते ध्रुवम्।
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत् ॥८॥
पदच्छेदः – न विद्यया विना सौख्यम् नराणाम् जायते ध्रुवम् अतः धर्म-अर्थ-मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासम् समाचरेत्।
अन्वयः – विद्यया विना नराणां ध्रुवं सौख्यं न जायते। अतः धर्म-अर्थ- मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासं समाचरेत्।
भावार्थ: – मानवानां कृते विद्यार्जनम् अत्यन्तम् अनिवार्य भवति। यदि नराः विद्यार्जनं न कुर्वन्ति तर्हि स्थिरं सुखं न प्राप्नुवन्ति। अतः धर्मसाधनाय अर्थलाभाय मोक्षं प्राप्तुं च विद्याभ्यासं कुर्यात्। (पृष्ठ 62)

शब्दार्था:
विद्यया विना – विद्या के बिना। सौख्यं – सुख। ध्रुवम् – निश्चय ही। अतो – इसलिए। धर्मार्थमोक्षेभ्यो – धर्म/अर्थ और मोक्ष के लिए। समाचरेत् – करना चाहिए।
सरलार्थ-
विद्या के बिना मनुष्यों को निश्चित ही सुख नहीं मिलता। अतः धर्म, अर्थ (धन) और मोक्ष के लिए विद्या का अभ्यास करना चाहिए।
(ञ) ताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम्।
पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥९॥
पदच्छेद: – ताराणाम् भूषणम् चन्द्रः लतानाम् भूषणम् सुमम् पृथिव्याः भूषणम् राजा विद्या सर्वस्य भूषणम्।
अन्वयः – चन्द्रः ताराणां भूषणम् (अस्ति), सुमं लतानां भूषणम् (अस्ति), राजा पृथिव्याः भूषणम् (अस्ति), (परं) विद्या सर्वस्य भूषणम् (अस्ति)।
भावार्थ: – तारकाः चन्द्रेण सह शोभन्ते। लताः कुसुमैः सह शोभन्ते। राजा पृथिव्याः शोभां वर्धयति। विद्यया सर्वेषां मनुष्याणां शोभा वर्धते। (पृष्ठ 63)

शब्दार्था:
ताराणाम् – तारों का। भूषणम् – आभूषण। लतानां – बेलों का। सुमम् – पुष्प। पृथिव्या: – पृथ्वी का।
सरलार्थ-
तारों का आभूषण चन्द्रमा बेलों का आभूषण फूल, पृथ्वी का आभूषण राजा विद्या सबका आभूषण है।
(ट) न चोरहार्यं न च राजहार्य न भ्रातृभाज्य न च भारकारि।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥१०॥
पदच्छेदः – न चोर-हार्यम् न च राज-हार्यम् न भ्रातृ-भाज्यम् न च भारकारि व्यये कृते वर्धते एव नित्यम् विद्या धनम् सर्व-धन-प्रधानम्।
अन्वयः – (विद्याधनं) चोरहार्यं न (अस्ति) राजहार्यं न (अस्ति), भ्रातृभाज्यं न (अस्ति), भारकारि च न (अस्ति), व्यये कृते (विद्याधनं) नित्यं वर्धते एव (अतः) विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् (अस्ति)।
![]()
भावार्थ: – चोर: धनं चोरयितुं शक्नोति। राजा धनम् अपहर्तुं शक्नोति। भ्रातृषु धनस्य विभाजनं भवितुम् अर्हति। धनस्य व्ययेन धनं न्यूनं भवति। किन्तु विद्यारूपं धनं चोरः चोरयितुं न शक्नोति। राजा तस्य अपहरणं कर्तुं न शक्नोति।
विद्याधनस्य विभाजनं न भवति । विद्या भारयुक्ता न भवति । विद्यायाः वितरणेन विद्याधनम् इतोऽपि वर्धते, अतः सर्वधनेषु विद्याधनम् एव प्रमुखं धनम् अस्ति। (पृष्ठ 63)

शब्दार्था:
चोरहार्यं – चोर द्वारा चुराने योग्य। राजहार्यं – राजा द्वारा हरण करने योग्य। भ्रातृभाज्यं – भाई द्वारा बाँटने योग्य। भारकारि – भार स्वरूप। व्यये कृते – खर्च करने पर। वर्धत – बढ़ता है।
सरलार्थ-
(विद्याधन) न चोर द्वारा चुराने योग्य न राजा द्वारा हरण करने योग्य, न भाई द्वारा बाँटने योग्य और न भार-स्वरूप है। खर्च करने पर भी नित्य ही बढ़ता है। सब धनों में प्रधान विद्या धन है।
सदाचारः पाठ का परिचय
प्रस्तुत पाठ के श्लोकों के द्वारा मनुष्य के सद्व्यवहार का ज्ञान दिया गया है। मनुष्य का आचरण समाज में, गुरुजन और माता-पिता एवं मित्रों के प्रति कैसा होना चाहिए, इसका उपदेश दिया गया है।
सदाचारः Summary
प्रस्तुत पाठ में सदाचार एवं नीति से सम्बन्धित बातें कही गई हैं। प्रथम श्लोक में कहा गया है आलस्य मनुष्य का महान शत्रु है और परिश्रम बन्धु। द्वितीय श्लोक में कहा गया है कि मृत्यु किसी की प्रतीक्षा नहीं करती। मनुष्य को समय रहते ही कार्य पूर्ण कर लेने चाहिएँ।
तीसरे श्लोक में बताया है कि मनुष्य को प्रिय सत्य बोलना चाहिए तथा अप्रिय सत्य नहीं बोलना चाहिए। इसी प्रकार प्रिय असत्य भी नहीं कहना चाहिए। . चतुर्थ श्लोक में कहा है कि मनुष्य को कुटिल व्यवहार कदापि नहीं करना चाहिए। उसे अपने व्यवहार में सरलता, कोमलता तथा उदारता आदि रखनी चाहिए।
पाँचवें श्लोक में बताया गया है कि मनुष्य को श्रेष्ठ गुणों से युक्त व्यक्ति व माता-पिता की मन, वचन और कर्म से सेवा करनी चाहिए। छठे श्लोक में कहा है कि मित्र के साथ कलह करके व्यक्ति कभी भी सुखी नहीं रह सकता है। अतः मनुष्य को ऐसा नहीं करना चाहिए।
सदाचारः Word Meanings Translation in Hindi
(क) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपूः।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥
अर्थः निश्चय से आलस्य मनुष्यों के शरीर में रहने वाला सबसे बड़ा दुश्मन (शत्रु) है। प्रयत्न (परिश्रम) के साथ उसका (मनुष्य का) कोई मित्र नहीं है जिसे करके वह दु:खी नहीं होता है।
English Translation :
Certainly, laziness is the greatest enemy dwelling in the human body. Hard work has no enemy. By doing hard work man never becomes sad.
अन्वयः – हि …………. (i) मनुष्याणां शरीरस्थः ……. (ii) रिपुः (अस्ति)। ……………. (iii) बन्धुः नास्ति, यं कृत्वा (मानव:) न …………… (iv)
मञ्जूषा- अवसीदति, आलस्यं महान्, उद्यमसमः
उत्तर-
(i) आलस्यं (ii) महान् (iii) उद्यमसमः (iv) अवसीदति
भावार्थः –
अर्थात् अस्मिन् संसारे ………..(i) एव जनानां शरीरे स्थितः महान् ……… (ii) अस्ति तेन कारणेन एव जनाः दु:खानि, दरिद्रतां कष्टानि च प्राप्नुवन्ति/परन्तु तथैव ……… (iii) एव जनानां मित्रमपि वर्तते। तम् कृत्वा जनाः कदापि ………(iv) न भवन्ति अर्थात् सदैव सुखानि एव प्राप्नुवन्ति। मञ्जूषा- परिश्रम्, आलस्यम्, दुःखिनः, शत्रुः
उत्तर-
(i) आलस्यम् (ii) शत्रुः (iii) परिश्रम् (iv) दु:खिनः
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
आलस्यम्-आलस्य (laziness)। हि-निश्चय से (certainly)। शरीरस्थः -शरीर में रहने वाला (dwelling in the human body)। महान्-सबसे बड़ा (greatest/ biggest)। रिपुः-शत्रु (दुश्मन) है (enemy)। उद्यमसमः-परिश्रम के समान (similar to hard work)। बन्धुः-मित्र(friend)। यम्-जिसको (whom)। न-नहीं (no/not)। अवसीदति-दुःखी होता है (becomes sad)।
(ख) श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम्।
नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम्॥2॥
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
कुर्वीत-करना चाहिए (should do), पूर्वाह्ने-दोपहर से पहले (in the forenoon), आपराह्निकम्-दोपहर का (of the afternoon), न प्रतीक्षते-प्रतीक्षा नहीं करती है (does not wait), कृतमस्य (कृतम् + अस्य)-इसका हो गया है (his work is done), वा-या (or)
सरलार्थ :
कल का काम आज कर लेना चाहिए और दोपहर का पूर्वाह्न में। मृत्यु प्रतीक्षा (इन्तज़ार) नहीं करती कि इसका काम हो गया या नहीं हुआ अर्थात् इसने काम पूरा कर लिया या नहीं। भाव यह है कि काम को कभी टालना नहीं चाहिए क्योंकि पता नहीं कब जीवन समाप्त हो जाए।
English Translation :
One should do today what needs to be done tomorrow and in the afternoon. Death never waits for anyone whether a person’s job is done or not, that is to say that one should not procrastinate for what one doesn’t know when death will strike.
(ग) सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः॥3॥
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
ब्रूयात्-बोलना चाहिए (should speak), प्रियम्-मधुर (sweet), सत्यं-सच (truth), अनृतम्-झूठ (lie), सनातन:-शाश्वत (सदा से चला आ रहा) (eternal), धर्म:-धर्म/आचार (ethic).
सरलार्थ :
सच बोलना चाहिए, प्रिय बोलना चाहिए, अप्रिय सच नहीं बोलना चाहिए और प्रिय झूठ भी नहीं बोलना चाहिए। यही शाश्वत (सदा से चला आ रहा) धर्म (आचार) है।
English Translation :
One should speak the truth, should speak pleasant words, should never speak the bitter truth a sweet lie. This is an eternal ethic.
(घ) सर्वदा व्यवहारे स्यात् औदार्यं सत्यता तथा।
ऋजुता मृदुता चापि कौटिल्यं च न कदाचन ॥4॥
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
सर्वदा-हमेशा (always), औदार्यम्-उदारता (generosity), ऋजुता-सीधापन (simplicity, straightforward), मृदुता-कोमलता (tenderness), कौटिल्यं-कुटिलता, टेढ़ापन (crookedness), न कदाचन-कभी नहीं (never).
सरलार्थ :
व्यवहार में हमेशा (सदैव) उदारता, सच्चाई, सरलता और मधुरता हो (होनी चाहिए), (व्यवहार में) कभी भी टेढ़ापन नहीं हो (होना चाहिए)।
English Translation :
There should always be generosity, truth, straight forwardness and pleasantness in behaviour. There should never be crookedness in behaviour.
(ङ) श्रेष्ठं जनं गुरुं चापि मातरं पितरं तथा।
मनसा कर्मणा वाचा सेवेत सततं सदा॥5॥
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
वाचा-वाणी से (by speech), मनसा-मन से (by heart), कर्मणा-कार्यों से (by actions), सततं-निरन्तर (ceaselessly), सदा-हमेशा (always), सेवेत-सेवा करनी चाहिए (should serve).
सरलार्थ :
सज्जन, गुरुजन और माता-पिता की भी हमेशा मन से, कर्म से और वाणी से निरन्तर सेवा करनी चाहिए।
English Translation :
One should ceaselessly serve the good people, teachers and parents with (one’s) heart, (good) actions and sweet speech.
(च) मित्रेण कलहं कृत्वा न कदापि सुखी जनः।
इति ज्ञात्वा प्रयासेन तदेव परिवर्जयेत्॥6॥
शब्दार्थाः (Word Meanings) :
मित्रेण-मित्र से (with friend), कलह-झगड़ा (variance quarrel), न कदापि-कभी भी नहीं (never), प्रयासेन-प्रयत्न से (by efforts), परिवर्जयेत्-दूर रहना चाहिए (stay away).
सरलार्थ :
मित्र के साथ झगड़ा करके मनुष्य कभी भी सुखी नहीं रहता है। यह जानकर प्रयत्न से उसे (झगड़े को) ही छोड़ देना चाहिए।
English Translation :
One never remains happy after quarrelling with a friend, knowing this one should stay away from quarrel i.e., make every effort to avoid strike.