Check the below Class 8 Sanskrit MCQ Chapter 5 गीता सुगीता कर्तव्या with Answers based on the latest exam pattern. Students can also read NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Questions and Answers at LearnInsta.
गीता सुगीता कर्तव्या Class 8 MCQ Questions Sanskrit Chapter 5
पठित-अवबोधनम्
• अधोलिखितानां पद्यांशं पठित्वा पद्यांशमाधारित प्रश्नानां उत्तराणि निर्देशानुसारं लिखत ।
(निम्नलिखित पद्यांशों को पढ़कर पद्यांश पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार लिखिए।)
प्रश्न 1.
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति।।
I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए)
- श्रद्धावाँल्लभते किम्?
- मनुष्यः कीदृशः ज्ञानं प्राप्तं इच्छामः ?
- ज्ञानं प्राप्तं के कुर्वन्ति ?
- संयतेन्द्रियः कः भवति ?
उत्तर:
- ज्ञानम्
- दिव्यज्ञानं
- संयतेन्द्रियः जनाः
- श्रद्धावान् मानवः
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत ।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।)
- कः परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ?
- निरन्तर प्रयासं के कुर्वन्ति ?
उत्तर:
- ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ।
- श्रद्धावान् जनाः निरन्तरं प्रयासं कुर्वन्ति ।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
- ‘लभते’ पदे का वचनमस्ति ?
- ‘परां’ शब्दस्य कोऽर्थः ?
उत्तर:
- एकवचनम्
- परम (श्रेष्ठ)
IV. अधोलिखितानि उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) ‘श्रद्धावाँल्लभते’ पदस्य सन्धि-विच्छेदः ?
(क) श्रद्धावान् + लभते
(ख) श्रद्धावान् + लभते
(ग) श्रद्धावाल् + लभते
(घ) श्रद्धा + वानलभते
उत्तर:
(क) श्रद्धावान् + लभते
(ii) ‘ज्ञानं’ पदे का विभक्तिः ?
(क) द्वितीया
(ख) पञ्चमी
(ग) चतुर्थी
(घ) तृतीया
उत्तर:
(क) द्वितीया
(iii) ‘अधिगच्छति’ पदे उपसर्गः अस्ति
(क) आ
(ख) अधि
(ग) गम्
(घ) अधी
उत्तर:
(ख) अधि
(iv) ‘गच्छति’ पदे लकारः ?
(क) गम्
(ख) गति:
(ग) गच्छ्
(घ) गय:
उत्तर:
(क) गम्
2. ‘दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ।।
I. एकपदेन उत्तरत।
(एक पद में उत्तर दीजिए।)
- विपत्तेः समये व्याकुलता अनुभवः कः न कुर्वन्ति ?
- आसक्ति, भय, क्रोधेन मुक्तः कः भवति ?
- ‘मुनिः’ कः अस्ति ?
- ‘वीतराग’ पदस्य कोऽर्थः ?
उत्तर:
- स्थितधीः मनुष्यः
- स्थितप्रज्ञः जनाः
- स्थितप्रज्ञा
- आसक्ति:
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
- स्थितप्रज्ञः कः भवति ?
- कः सुखप्राप्ति इच्छारहितं भवति ?
उत्तर:
- दुःखेषु अद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः, वीतरागभयक्रोध स्थितधीर्मुनिरुच्यते।’
- यस्य बुद्धिः ‘स्थिर’ भवति, सः सुखप्राप्तिते इच्छारहितं भवति ।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत।
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
- ‘धी’ पदस्य कोऽर्थः ?
- ‘वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते’ वाक्ये क्रियापदमस्ति ?
उत्तर:
- बुद्धि:
- उच्यते
IV. अधोलिखितानि उत्तराणि प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) ‘सुखेषु’ पदे का विभक्ति ?
(क) सप्तमी
(ख) चतुर्थी
(ग) षष्ठी
(घ) तृतीया
उत्तर:
(क) सप्तमी
(ii) ‘स्थितधीर्मुनिः’ पदस्य सन्धि-विच्छेदं किम् ?
(क) स्थितधी + मुनिः
(ख) स्थित + धीमुनिः
(ग) स्थित + धी: + मुनिः
(घ) स्थितधीमु + नि:
उत्तर:
(ग) स्थित + धी: + मुनिः
(iii) ‘स्पृहः’ पदस्य कोऽर्थः ? श्लोकानुसारेण उत्तरं दीयताम्
(क) क्रोध
(ख) भयः
(ग) इच्छा
(घ) आसक्तिः
उत्तर:
(ग) इच्छा
(iv) प्रस्तुत श्लोके ‘दुःखेषु’ पदे का वचनमस्ति ?
(क) द्विवचनम्
(ख) एकवचनम्
(ग) उभौ
(घ) बहुवचनम्
उत्तर:
(घ) बहुवचनम्
अधोलिखितानि पदानि स्त्रीलिङ्गे परिवर्तयत ।
(नीचे दिए गए वाक्यों को स्त्रीलिंग में बदलिए ।)
(क) धनवान् – ________
(ख) बुद्धिमान् – ________
(ग) शक्तिमान – ________
(घ) रूपवान् – ________
(ङ) कीर्तिमान् – ________
(च) हनुमान् – ________
(छ) विद्यावान् – ________
उत्तर :
(क) धनवती
(ख) बुद्धिमती
(ग) शक्तिमती
(घ) रूपवती
(ङ) कीर्तिमती
(च) हनुमती
(छ) विद्यावती
प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं उत्तरं चित्वा लिखत ।
(दिए गए विकल्पों से सही उत्तर चुनिए ।)
(क) कौरव-पाण्डवानां मध्ये सङ्ग्रामः अभवत्-
(i) कुरुक्षेत्रे
(ii) करनाले
(iii) फरीदाबादे
उत्तर :
(i) कुरुक्षेत्रे
(ख) युद्धे स्वबान्धवान् दृष्ट्वा युद्धं कर्तुं न इच्छति-
(i) श्रीकृष्ण
(ii) अर्जुन:
(iii) युधिष्ठिरः
उत्तर :
(ii) अर्जुन:
(ग) श्रीकृष्णः उपदेशं दत्तवान्-
(i) अर्जुनाय
(ii) भीमाय
(iii) दुर्योधनाय
उत्तर :
(i) अर्जुनाय
(घ) गीतायाम् उपदेशाः सन्ति-
(i) विषतुल्याः
(ii) अमृत-तुल्याः
(iii) जल- तुल्याः
उत्तर :
(ii) अमृत-तुल्याः
(ङ) श्रीगीता – जयन्ती-महोत्सवः आचरितः
(i) जयपुरनगरे
(ii) दिल्लीनगरे
(iii) कुरुक्षेत्रे
उत्तर :
(iii) कुरुक्षेत्रे
(च) युद्धक्षेत्रे अर्जुनः अभवत्-
(i) युद्धपराङ्मुखम्
(ii) अतिक्रोधी
(iii) ब्रह्मचारी
उत्तर :
(i) युद्धपराङ्मुखम्
(छ) कार्यक्षेत्रे जीवनक्षेत्रे च उपदेशाः पालनीयाः
(i) दुर्जनस्य
(ii) गीताया:
(iii) शत्रोः
उत्तर :
(ii) गीताया:
कोष्ठकात् उचितं पदं रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(कोष्ठक से उचित पद चुनकर खाली स्थान भरिए।)
(क) गीता सर्वदा ________ भावेन पठितव्या । (उत्तम /हीन)
उत्तर :
उत्तम
(ख) ________ स्मृतिविभ्रमः भवति । (क्रोधात् / सम्मोहात्)
उत्तर :
सम्मोहात्
(ग) ________ तत्त्वदर्शिनः भवन्ति । (ज्ञानिन:/दुर्जना:)
उत्तर :
ज्ञानिनः
(घ) ________ लभते ज्ञानम्। (श्रद्धावान्/क्रोधीजन:)
उत्तर :
श्रद्धावान्
(ङ) हर्षामर्षभयोद्वेगैः ________ स च मे प्रियः। (संयुक्त: विमुक्त:)
उत्तर :
विमुक्तः
(च) ज्ञानीजनः दुःखेषु – सुखेषु च ________ भवन्ति । (उद्विग्नमना: /अनुद्विग्नमनाः)
उत्तर :
अनुद्विग्नमनाः
(छ) ________ बुद्धिनाशः भविष्यति। (स्मृतिभ्रंशात् / सम्मोहात्)
उत्तर :
स्मृतिभ्रंशात्
समुचितेन पदेन सह मेलनं कुरुत |
(उचित पद के साथ मिलान कीजिए।)
| क | ख |
| (क) लोक: | (i) जानीहि |
| (ख) क्षमी | (ii) संयमी |
| (ग) यतात्मा | (iii) क्षमावान् |
| (घ) विद्धि | (iv) जगत् |
| (ङ) अद्वेष्टा | (v) दयार्द्रचित्तः |
| (च) करुणः | (vi) गानमयी |
| (छ) सुगीता | (vii) द्वेषरहित: |
उत्तर :
| क | ख |
| (क) लोक: | (iv) जगत् |
| (ख) क्षमी | (iii) क्षमावान् |
| (ग) यतात्मा | (ii) संयमी |
| (घ) विद्धि | (i) जानीहि |
| (ङ) अद्वेष्टा | (vii) द्वेषरहित: |
| (च) करुणः | (v) दयार्द्रचित्तः |
| (छ) सुगीता | (vi) गानमयी |
रेखांकितपदानां प्रसंगानुकूलं उचितार्थान् चिनुत ।
(रेखांकित पदों का प्रसंग अनुसार उचित अर्थ चुनिए ।)
(क) श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानम्-
(i) श्रद्धालु
(ii) कृपालु
(iii) दयालु
उत्तर :
(i) श्रद्धालु
(ख) वाङ्मयं तपः उच्यते-
(i) साहित्यकम्
(ii) वाचिकम्
(iii) व्याकरणिकम्
उत्तर :
(ii) वाचिकम्
(ग) सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः
(i) प्रसन्नाः भवन्ति
(ii) रुष्टाः भवन्ति
(iii) कुपिताः भवन्ति
उत्तर :
(i) प्रसन्नाः भवन्ति
(घ) यतात्मा दृढनिश्चयः
(i) उद्यमी
(ii) संयमी
(iii) असंयमी
उत्तर :
(ii) संयमी
(ङ) प्रणिपातेन परिप्रश्नेन-
(i) आहारेण
(ii) नमस्कारेण
(iii) ज्ञानेन
उत्तर :
(i) आहारेण
अन्वय पूर्तिः
मञ्जूषात् समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत।
(मंजूषा से उचित पदों को चुनकर निम्नलिखित श्लोक के अन्वय को पूरा कर पुन: लिखिए |)
• मञ्जूषा क्षमी, सम, करुण, अद्वेष्टा
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ।
अन्वय (i) ……… मैत्रः च (ii) …….. एव निर्ममो निरहङ्कारः (iii) ……… दुःखसुखः (iv) ………
उत्तर:
(i) अद्वेष्टा
(ii) करुणः
(iii) सम
(iv) क्षमी
वाक्य-निर्माणं
4. अधोलिखितैः शब्दैः वाक्य – निर्माणं कुरुत ।
(निम्नलिखित शब्दों से वाक्य निर्माण कीजिए।)
- भारतयात्रा
- नेतारः
- डिजिटल
- ज्ञातुम्
- अद्य
उत्तर:
- अत्र सम्पूर्णश्य भारतस्य भारत यात्रा प्रदर्शिता अस्ति ।
- अनेन दिवङ्गता नेतारः अपि जीविताः इव दृश्यन्ते ।
- अस्माकं दैनिकं जीवनं डिजिटल इत्यनेन परिवर्तितं प्रभावितं च भवति ।
- वयं इमं प्रभावं ज्ञातुम् इच्छामः ।
- अद्य सम्पूर्ण विश्वे “डिजिटल भारतम्’ इत्यस्य चर्चा श्रूयते ।
अतिलघु उत्तरीय प्रश्नांः
प्रश्न 1.
कौरवाणां पाण्डवानां च मध्ये किम् अभवत्?
उत्तर:
सङ्ग्राम:
प्रश्न 2.
कस्य उपदेशः एव श्रीमद्भागवद्गीता अस्ति?
उत्तर:
श्रीकृष्णस्य
प्रश्न 3.
गीता केन भावेन पठितव्या?
उत्तर:
उत्तमभावेन
लघु उत्तरीय प्रश्नाः
प्रश्न 1.
वीतरागभयक्रोधेन युक्तः मानवः किम् उच्यते ?
उत्तर:
वीतरागभयक्रोधेन युक्तः मानवः ‘स्थितप्रज्ञः’ उच्यते ।
प्रश्न 2.
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्गमयं किम् उच्यते?
उत्तर:
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्गमयं ‘तपः’ उच्यते।
दीर्घ उत्तरीय प्रश्ना:
प्रश्न 1.
बहवः जनाः कुत्र अगच्छन् ?
उत्तर:
‘कुरुक्षेत्रे’ बहवः जनाः अगच्छन्।
प्रश्न 2.
रमेशः पितरं किम् अपृच्छत्?
उत्तर:
रमेशः पितरं गीता का अपृच्छत् ।