Students can access the CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit with Solutions and marking scheme Set 10 will help students in understanding the difficulty level of the exam.
CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Set 10 with Solutions
समयः 3 होराः
पूर्णाकः 80
सामान्यनिर्देशः
- कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्र मद्धितानि सन्ति।
- कृपया सम्यक्तया परीक्षणं कूर्वन्तु यत् अस्मिन् प्रश्नपत्रे 18 प्रश्नाः सन्ति।
- अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः खण्डाः सन्ति।
प्रश्नपत्रस्वरूपम्-
‘क’ खण्डः – अपठितावबोधनम् – 10 अङ्काः
‘ख’खण्डः – रचनात्मककार्यम् – 15 अङ्काः
‘ग’ खण्डः – अनुप्रयुक्तव्याकरणम् – 25 अङ्काः
‘घ’ खण्डः – ड पठितावबोधनम् – 30 अङ्काः - प्रत्येकं खण्डम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
- उत्तरलेखनात् पूरव प्रश्नस्य क्रमाङ्कः अवश्यं लेखनीयः।
- प्रश्नस्य क्रमादधः प्रशनपत्रानुसारम् अवश्यमेव लेखनीयः।
- सर्वेषा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि ।
- प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।
खण्ड-‘क’ (10 अङ्काः)
(अपठिति अवबोधनम्)
प्रश्न 1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत- बिच (10)
“चलभाषियन्त्रम्” वर्तमानयुगस्य जौवनम् एव वर्तते । अस्य मुख्यं प्रयोजनं दूरस्थेन जनेन सह वार्तालापः इति, परम् अद्य अस्माकं जीवनशैली एव अनेन पूर्णतया प्रभाविता वर्तते। अधुना अनेन केवलं वार्ता व न भवति अपितु वार्तया सहैव वयं प्रियजनं द्रष्टुम् अपि सक्षमः। अपि च ईमेल-फेसबुक-व्हाटसएप- माध्यमः वार्ता सुकरा भवति। अस्य माध्यमेन गमनागमनार्थं शीघ्रमेव जनाः सरलताया वाहनं प्ापनुवन्ति। यदि कदापि वयं मार्ग विस्मरामः तदा उचितं मार्ग प्रदर्शयितुम् अपि इदं श्रेयस्करम्। न केवलमेतदेव अपितु एतत् यन्त्रं विभिन्नाभिः क्रोडाभिः मनोरञ्जनं चापि करोति, अतः बालाः वृद्धां युवकाः सर्वे एव एतस्य यन्त्रस्य दासाः अभवन्। अधुना तु इदं यन्त्र मित्र, विद्यालयः, मार्गदर्शकः च सर्वमपि अभवत्।
प्रश्नाः
(अ) एकपदेन उत्तरत-(केवलं प्रष्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(i) वर्तमानयुग्स्य जीवनं किं वर्तते ?
उत्तरः
चलभाषियन्त्रम्
(ii) के सरलतया वाहनं प्राणुवन्ति
उत्तरः
जनाः
(iii) एतत् यन्त्रं काभिः मनोरञ्जनं चापि करोति?
उत्तरः
विभिनक्रौडाभिः।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत-(केवलं प्रष्नद्यम्) (2 × 2 = 4)
(i) अद्य चलभाषियत्तरेण का प्रभाविता वर्तते
उत्तरः
अद्य चलभाषियन्त्रम् अस्माकं जीवनशेली पूर्णतया प्रभाविता वर्तते।
(ii) अधुना वार्ता कैः सुकरा भवति ?
उत्तरः
अधुना वार्ता हमेल-फसनृक -व्हाटसएप-माध्यमैः सुकरा भवति।
(iii) के एतस्य यन्त्रस्य दासाः अभवन्?
उत्तरः
बालाः, वृद्धाः, युबकाः सर्वे एवं एतस्य यन्त्रस्य दासाः अभवन्।
(इ) ह उपयुक्तं शीर्षकं -अस्य अनुच्छेदस्य कृते एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । (1× 1 = 1)
उत्तरः
उपयुक्तं शीर्षकम्
“चलभाषियन्त्रम्”
(ई) निर्देशानुसारं उत्तरत-(केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3)
(i) “करोति! इत्यस्याः क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
(क) यन्त्रम्
(ख) अनेन
(ग) इदम्
(घ) चापि
उत्तरः
(क) यन्त्रम्
(ii) “सुकरा” इति पदस्य विशेष्यं गद्यंशात् चित्वा लिखत्।
(क) वार्ता
(ख) दासाः
(ग) सक्षमः
(घ) सर्वम्
उत्तरः
(क) वार्ता
(iii) ‘हितकरम् ‘ इत्यस्य पदस्य कः पर्यायः अत्र आगतः?
(क) कल्याणम्
(ख) श्रेयस्करम्
(ग) लाभम्
(घ) हितम्
उत्तरः
(ख) श्रेयस्करम्
(iv) अनुच्छेदे “कटिनतया” पदस्य कः विपर्ययः आगतः?
(क) सरलम्
(ख) सरलतया
(ग) सक्षम
(घ) सरलाः
उत्तरः
(ख) सरलतया
खण्ड-‘ख’ 15 अङ्काः
(रचनात्मकं कार्यम्)
प्रश्न 2. भवत्याः नाम अदितिः अस्ति। भवत्याः विद्यालये पर्यांवरणदिवसः परिपालितः। एतद्-विषये स्वसखीं प्रेरणां प्रति लिखिते पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पत्रं च पुनः उत्तरपुस्तिकायां लिखत- (½ × 10 = 5)
परीक्षाभवनात्
दिनाङ्कः __________
प्रिय (i) ______________
(ii) ______________ नमस्ते।
हयः एव मम विद्यालये (iii) _____________ मानितः। सर्वे छत्राः (iv)_______________ आसन्। छात्राः अध्यापकः सह पादपानाम् (v) __________ व्यस्ताः आसन्। मम विद्यालयस्य परिसरे तु (vi) _____________ प्रसृतः। एकादश द्रादशकक्षायाः छत्राः विद्यालयात् बहिः गत्वा (vii) ______________ उभयतः पादपान् (vii) ______________ । स्वे जनाः अस्माकं विद्यालयस्य छात्राणां प्रयासस्य (viii) ___________________ कृतवन्तः। यदि सर्वे विद्यालयाः एवं कुर्युः तर्हिं (x) _________________ रक्षणं स्यात्।
भवदीया अभिन्ना सखी
अदितिः।
[मञ्जूषा – हरीतिमा, उत्साहिता, प्रशंसाम्, आरोपितवन्तः, प्रेरणे, मार्गम्, आरोपणे, सस्नेहम्, पर्यावरणदिवसः, वातावरणस्य]
उत्तरः
परीक्षाभवनात्
दिनाङ्कः xx/xx/xxxx
प्रिय (i) प्ररणे
(ii) सस्नेहं नमस्ते।
हयः एव मम विद्यालये (iii) पर्यारणदिवसः मानितः। सर्वे छात्राः (iv) उत्साहिता: आसन्। छत्राः अध्यापकं सह पादपानाम् (v) आरोपणे व्यस्ताः आसन्। मम विद्यालयस्य परिसरे तु (vi) हरीतिमा प्रस॒तः। एकादश-द्रादशकक्षायाः छात्राः विद्यालयात् बहिः गत्वा (vii) मार्गम् उभयतः पादपान् (viii) आरोपितवन्तः। सरवे जनाः अस्माकं विद्यालयस्य छत्राणां प्रयासस्य (ix) प्रशंसाम् कृतवन्तः। यदि सर्वे विद्यालयाः एवं कूर्यः तर्हि (x) वातावरणस्य रक्षणं स्यात्।
भवदीया अभिन्ना सखी
अदितिः।
प्रश्न 3. अध प्रदत्तं चित्रं दुष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां साहाय्येन पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत- 1 × 5 = 5
(नीचे दिए गए चित्र को देखकर मज्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पाँच वाक्य संस्कृत में लिखिए।)
मज्जूषा-द्वे, बालिके, बहव:, नीत्वा, लोका:, इतस्तत:, मेलकम्, श्वेतवस्त्रम्, श्यामवस्त्रम्, गोलचक्रिका, उपविशन्ति, अनुभवन्ति, आनन्दम्, बहिः, दृश्यम्
अथवा
मञ्जूषाया प्रदत्तशब्दानां सहाय्येन निम्नलिखितं विषयं अधिकृत्य पञ्चाभि: संस्कृतवाक्यै: एकम् अनुच्छेदं लिखतः। (रचनात्मकानि पञ्चवाक्यानि-चिन्तनात्मकप्रश्नः)
(मज्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से निम्नलिखित विषय पर पाँच संस्कृत वाक्यों में एक अनुच्छेद लिखिए।)
“देशभक्ति”
मऊ्जूषा-स्वमातृभूमि:, भावना, सैनिका:, रक्षका:, स्वतन्त्रताया:, राष्ट्रम्, संस्कृति, रक्षाम्, कुर्वन्ति, भारतीया:, विचारा:, वीरा:, माता, भूमि:, मानवम्, आत्म बलिदानम्
उत्तर :
वर्णनम्-
(i) इदं मेलकस्य चित्रम् अस्ति।
(ii) अत्र गोलचक्रिका दृश्यते।
(iii) अत्र आनन्दम् अनुभवन्ति।
(iv) द्वे बालकौ इतस्ततः धावतः।
(v) जना: श्वेतवस्त्रम् श्यामवस्त्रं च धारयन्ति।
अथवा
अनुच्छेदलेखनम्
(i) वयम् स्वमातृभूमिं।
(ii) सैनिकाः देशस्य स्वतन्त्रतायाः रक्षां कुर्वन्ति।
(iii) माता भूमि: पुत्रोडहं पृथिव्या।
(iv) अस्माकं संस्कृतिः देशभावना जागृस्यति।
(v) भारतीया : स्वतंत्रतायाः रक्षका: आत्म बलिदानं दत्तवन्तः।
प्रश्न 4. अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृत भाषया अनूद्य लिखत् (केवलं वाक्यपञ्चकम् ) (1 × 5 = 5)
(i) रमँ घर जाना चाहता हूँ।
उत्तरः
अहं गृहं गन्तुम् इच्छामि ।
(ii) जाते हुए मैने सर्पं को देखा।
उत्तरः
गच्छन् अहं सर्पम् अपश्यम् ।
(iii) वक्ष पर बन्दर चदृता है।
उत्तरः
कपिः वृक्षे आरोहति।
(iv) विद्या खर्च करने पर बढ़ती है।
उत्तरः
विद्या व्यये कृते वर्धते।
(v) गंगा को भागीरथी भी कहा जाता है।
उत्तरः
गंगा भागीरथी इत्यपि कथ्यते ।
(vi) उसका नाम ऋषिकुमार है ।
उत्तरः
तस्य अभिधानम् ऋषिकुमारः अस्ति।
(vii) क्रिकेट उसका प्रिय खेल है।
उत्तरः
क्रिकेटं तस्य प्रिय क्रोडा अस्ति।
खण्ड ग’ 25 अङ्काः
(अनुप्रयुक्त व्याकरणम्)
प्रश्न 5. अधोलिखितवाक्येषु रेखा्कितपदेषु सन्धि सन्धिच्छेदं वा कुरुत -(केवलं परश्नचतुष्टम्) (1 × 4 = 4)
(i) स तु चक्रम् एव अयाचत।
उत्तरः
सत्तु
(ii) अतः अहम् एतत् + ब्रवीमि तस्मिन् प्रोणपुत्र न विश्वसितव्यम्।
उत्तरः
एतद्व्रवीमि
(iii) अतः प्रयतिष्ये चक्षुषोऽस्य पुनः प्रत्यारोपणामय इति ।
उत्तरः
चक्षुषः + अस्य
(iv) मम विद्यालये षण्नवतिः छत्राः सन्ति।
उत्तरः
षट् + नवतिः
(v) दन्तैः + हीनः शिलाभक्षी परपादेन गच्छति ।
उत्तरः
दनतैहीनः
प्रश्न 6. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्य: चित्वा लिखत-(केवलं प्रश्नचतुष्ट्यम्) 1 × 4 = 4
निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के प्रकृति प्रत्ययों को जोड़कर या अलग करके उचित उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए। (केवल चार प्रश्न)
(i) शीताधिक्येन कम्प् + शानच् नर्तकी सभागारं गच्छति।
(क) कम्पमान:
(ख) कम्पमाना
(ग) कम्पायमाना।
उत्तर :
(ख) कम्पमाना
(ii) जनानाम् लौकिकः व्यवहारः अपि अद्भुतः भवति।
(क) लौक + ठक्
(ख) लोक + उक्
(ग) लोक + मतुप्।
उत्तर :
(ख) लोक + ठक्
(iii) बालिकाभि: राष्ट्रगीतं गै + तत्व्यत्।
(क) गीतव्यम्
(ख) गातव्यम्
(ग) गातव्यः।
उत्तर :
(ख) गातव्यम्
(iv) स्वर्णस्य महत् + त्व सर्वे स्वीकुर्वन्ति।
(क) महताम्
(ख) महत्त्वम्
(ग) महत्व।
उत्तर :
(ख) महत्त्वम्
(v) दीपिका क्रिकेट-क्रीडायाम् कुशल + टाप् अस्ति।
(क) कुशला
(ख) कुशली
(ग) कुर्लिनी।
उत्तर :
(क) कुशला।
प्रश्न 7. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृतिप्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा समुचितम् उत्तर परदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत । (केवलं प्रशनचतुष्टयम्) (1 × 4 = 4)
(i) प्रकृतेः शोभा अनुपम् + टाप् भवति ।
(क) अनुपमा
(ख) अनुपमता
(ग) अनूपा
(घ) अनूपाम्
उत्तरः
(क) अनुपमा
(ii) सुशीला सेवायाः महत् + त्व जानाति।
(क) महत्वः
(ख) महत्वम्
(ग) महत्व
(घ) महत्ताम्
उत्तरः
(ख) महत्वम्
(iii) सूर्यस्य प्रचण्डतायाः अनुभवं ग्रीष्मऋतौ भवति।
(क) प्रचण्ड + टाप्
(ख) प्रचण्ड + त्व
(ग) प्रचण्ड + तल्
(घ) प्रचण्ड + घञ्
उत्तरः
(ग) प्रचण्ड + तल्
(iv) यथा फलवन्तः वृक्षाः नमन्ति तथैव गुणिनो जनाः।
(क) फल + मतुप्
(ख) फल + वतुप्
(ग) फल + वत्
(घ) फल + क्तवतु
उत्तरः
(क) फल + मतुप्
(v) एषा नदी वेगेन प्रवहति ।
(क) नदी + डीप्
(ख) नद् + डीप्
(ग) नदं + डीप्
(घ) नद + ई
उत्तरः
(ख) नद् + डीप्
प्रश्न 8. अधोलिखितं संवादं मञ्जूषायां प्रदत्तैः पदैः वाच्यपरिवर्तनं कृत्वा पुनः लिखत । (केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3)
शिक्षक : – कित्वं संस्कृतं जानासि ?
छत्रः – आम्, मया (1) ______________ ज्ञायते।
(क) संस्कृतानि
(ख) संस्कृत
(ग) संस्कृतम्
(घ) संस्कृतः
उत्तरः
(ग) संस्कृतम्
शिक्षक : – किं भवान् महाभारतं पठति?
छत्रः – आम्, (ii)___________ महाभारतं पद्यते ।
(क) मया
(ख) अहम्
(ग) त्वम्
(घ) आवाम्
उत्तरः
(क) मया
शिक्षकः – किं तव भगिनी आयुर्वेदं पठति।
छत्रैः – आम्, तया आयुर्वेदः (iii) _____________ ।
(क) पठयति
(ख) पद्यते
(ग) पठयसि
(घ) पठयन्ते
उत्तरः
(ख) पद्यते
शिक्षकः किं त्वया क्रीडनाय (iv) ______________ ।
(क) गच्छति
(ख) गच्छसि
(ग) गम्यते
(घ) गम्येते
उत्तरः
(ग) गम्यते
प्रश्न 9. अधोलिखितदिनचर्चायां रिक्तस्थानानि कालबोधकशब्दै: पूरयत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 1 × 4 = 4
(कालबोधक शब्दों से निम्नलिखित दिनचर्या को पूरा कीजिए।) (केवल चार प्रश्न)
(i) दिव्यांश प्रात: 8: 00 ……… वादने योगं करोति।
(ii) रमेशः सायं 4: 30 ……… वादने भ्रमणाय गच्छति।
(iii) रमा प्रात: 7:15 ……… वादने प्रातराशं करोति।
(iv) चन्द्रशेखर: सायं 6: 30 ……. वादने व्यायामं करोति।
(v) कमलेशः रात्रौ 8: 45 ……… वादने पुस्तकं पठति।
उत्तर :
(i) अष्ट-वादने
(ii) सार्ध-चतुर / चतुः वादने
(iii) सपाद-सप्त
(iv) सार्धषट् / षड् वादने
(v) पादोन नव वादने
प्रश्न 10. मञ्जूषायाः उचितम् अव्ययपदं चित्वा वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत । (केवलं प्रश्नत्रयम्)
(i) छात्राः तथैव कार्य कुर्वन्ति ____________ तेषां गुरवः कथयन्ति।
उत्तरः
यथा
(ii) सायं समये _____________ असौ गन्तव्याद् दूरे आसीत्।
उत्तरः
अपि
(iii) ___________ दीपो दिने यथा।
उत्तरः
वृथा
(iv) वायुः _______ आयाति ?
उत्तरः
कतः
[मञ्जुषा-यथा, अपि, वृथा, कृतः]
प्रश्न 11. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखा्कितपदम् अशुद्धम् अस्ति। शुद्धं पदं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत । (केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3)
(i) आवां संस्कृतम् पठमि।
(क) अहम्
(ख) त्वम्
(ग) युवाम्
(घ) वयम्
उत्तरः
(क) अहम्
(ii) जलम् निर्मलः अस्ति।
(क) निर्मलेन
(ख) निर्मले
(ग) निर्मलम्
(घ) निर्मलः
उत्तरः
(ग) निर्मलम्
(iii) शिक्षकः छात्रान् पाठं पाठयन्ति।
(क) पाठयति
(ख) पाठयसि
(ग) पामि
(घ) पाठयामि
उत्तरः
(क) पाठयति
(iv) त्वया सह तव माता अपि गच्छन्ति।
(क) गच्छत
(ख) गच्छति
(ग) गच्छतु
(घ) गच्छथः
उत्तरः
(ख) गच्छति
खण्ड-‘घ’ (30 अङ्काः)
(पठ्ति-अववबोधनम्)
प्रश्न 12. अधोलिखितं पद्य पठित्वा प्रदत्तश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत- 6
निम्नलिखित पद्य को पढ़कर दिये गये प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।
पापिनाज्च सदा दुःखं, सुखं वै मुण्यकर्मणाम्।
एवं स्थिरतरं ज्ञात्वा साधुवृत्ति समाचरेत्॥
(अ) एकपदेन उत्तरत-(केवलं प्रश्नद्वयम्) 1 × 2 = 2
एक शब्द में उत्तर लिखिए। (केवल दो प्रश्न)
(i) पापिनाब्च सदा किं भवति?
(ii) केषां सुखं भवति ?
(iii) जीवने का समाचरेत् ?
(ब) पूर्णवाक्येन उत्तरत-(केवलं प्रश्नमेकम्) 2 × 1 = 2
पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए। (केवल दो प्रश्न)
(i) ‘पापिनां सदा दुःखं भवति’ इति ज्ञात्वा मानवः कीदृशम् आचरणं कुर्यात् ?
(ii) जनै: स्थिरतरं किं ज्ञातव्यम् ?
(स) प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत। (केवलं प्रश्नचतुष्ट्यम्) 1 / 2 × 4 = 2
दिए गए विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए। (केवल चार प्रश्न)
(i) ‘सुखम’ इत्यस्य विलोमपदं किं प्रयुक्तम् ?
(क) पुण्यम्
(ख) दुःखम्
(ग) धनम्
(ii) ‘कर्मणाम्’ इत्यस्य विशेषणं किम् ?
(क) वै
(ख) एवं
(ग) ‘पुण्य’ इति
(iii) ‘समाचरते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपद किम् ?
(क) मानव:
(ख) शिशु:
(ग) वृद्ध:
(iv) ‘सर्वदा’ इति पदस्य पर्यायपदं किम् प्रयुक्तम् ?
(क) वै
(ख) एवम्
(ग) सदा
(v) ‘पुण्यकर्मणाम्’ इत्यस्य विलोमपदं किम् ?
(क) स्थिरतरम्
(ख) पापिनाम्
(ग) दु:खम्
प्रश्न 13. अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत- (5)
तोयैरल्यैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे,
मालाकार! व्यरचि भवता या तपोरस्य पुष्टिः।
सा कि शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारां,
धारासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन । ।
प्रश्नाः
(अ) एकपदेन उत्तरत-(केवलं प्रशनद्रयम्) (½ × 2 = 1)
(क) प्रस्तुत श्लोके कं सम्बोधितम् अकरोत्?
उत्तरः
मालाकारम्
(ख) मालाकारः कैः तरोः पुष्टिं करोति?
उत्तरः
तोयैः
(ग) तपोरस्य पालन-पोषणं तव कया भावेन अभवत् ?
उत्तरः
करुणया ।
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत-(केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) अल्पैः तोयैः अपि भवता कदा तरोः पुष्टिः व्यरचि ?
उत्तरः
(क) अल्यैः तोयैः अपि भवता भीमभानौ निदाघे तरो: पुष्टिः व्यरचि।
(ख) वर्षाकाले अपि भवता सरलतया किं सम्भवम् अस्ति?
उत्तरः
वर्षाकाले अपि भवता सरलतया ग्रीष्पस्य वृक्षारोपणं सम्भवम् अस्ति।
(ग) वारिदेन कां विकिरता इत जनयितुं सा किं शक्या ?
उत्तरः
वारिदेन वारां विकिरता इह जनयितुं सा (पुष्टिः) किं शक्या ।
(इ) निर्देशानुसारम् उत्तरत / भाषिक कार्यम्-(केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) तोयैः अल्यैः अपि करुणया भीम मानौ निदाे’ अत्र किं विशेषण पदं प्रयुक्तम् ?
उत्तरः
अल्पैः
(ख) “मालाकारः तोयैः तरोः पुष्टिं करोति” अत्र किं कर्तृपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तरः
मालाकारः
(ग) ग्रीष्मकाले” इत्यर्थे अत्र कः पर्यायः प्रयुक्तः ?
उत्तरः
निदाघे।
प्रश्न 14. अधोलिखितं नाद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत- 10
काकः – (सव्यङ्ग्यम्) अरे अहिभुक्। नृत्यातिरिक्तं का तव विशेषता यत् त्वां वनराजपदाय योग्यं मन्यामहे वयम्।
मयूरः – यतः मम नृत्यं तु प्रकृतेः आराधना । पश्य ! पश्य! मम पिच्छानामपूर्व सौदर्यम् (पिच्छानुदघाट्य नृत्यमुद्रायां स्थितः सन्) न कोऽपि त्रैलोक्ये मत्सदृशः सुन्दरः। वन्यजन्तूनामुपरि आक्रमणं कर्तारं तु अहं स्वसौन्दर्येण नृत्येन च आकर्षितं कृत्वा वनात् बहिष्करिष्यामि । अतः अहमेव योग्यः वनराजपदाय।
(अ) एकपदेन उत्तरत- (केवलं प्रर्नद्रयम्) (½ × 2 = 1)
(क) अहिभुक् कः अस्ति?
उत्तरः
मयूरः
(ख) मयूरस्य विशेषता किम् अस्ति?
उत्तरः
नृत्यम्
(ग) काकः कौदृशम् वदति ?
उत्तरः
सव्यङ्ग्यम्
(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) केषाम् उपरि आक्रमणं कृत्वा अहं वनात् बरहिंष्कारिष्यामि ?
उत्तरः
वन्यजन्तुनामुपरि आक्रमणं कर्तारं तु अहं स्वसौन्दरयेण नृत्येन च आकर्षितं कृत्वा वनात् बहिष्करिष्यामि ।
(ख) मयूरः कथं नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति ?
उत्तरः
मयूरः पिच्छानुदघाट्य नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति।
(ग) पिच्छकम् सौन्दर्यं कौदृशम् अस्ति ?
उत्तरः
पिच्छानां सोन्दर्यम् अपूर्वम् अस्ति।
(इ) निर्देशानुसारम् / भाषिक कार्यम्-(केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2)
(क) “वयम् त्वां योग्यं मन्यामहे” अत्र किं क्रियापदं प्रयुक्तम् ?
उत्तरः
मन्यामहे
(ख) मम पिच्छानाम् अपूर्वं सौन्दर्यम्” अत्र किं विशेष्यपदं प्रयुक्तम् ?
उत्तरः
पिच्छानाम्
(ग) “अन्तः! इत्यस्यपदस्य अत्र कः विपर्यय प्रयुक्तः ?
उत्तरः
बहिः
प्रश्न 15. रेखाछ्रितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम) 1 × 4 = 4
(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए।) (केवल चार प्रश्न)
(i) पुरा त्वया मह्यं व्याघ्रत्रयं दत्तम्।
(ii) सिंहः वानराभ्यां स्वरक्षायाम् असमर्थ एवासीत्।
(iii) आरोग्यम् चापि व्यायामाद् उपजायते।
(iv) धैर्यवान् लोके परिभवं न प्राप्नोति।
(v) शिविना विना इदं दुष्करं कार्य क: कुर्यात्!
उत्तर :
(i) कस्यै
(ii) कस्याम् / कुत्र
(iii) कस्मात् / कस्माद् / कथम्
(iv) कुत्र / कस्मिन्
(v) केन
प्रश्न 16. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्यः अन्वयं पूरयत- (1 × 4 = 4)
निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति,
धरुवं स तस्यापगमे प्रसीदति।
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै,
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति । ।
अन्वयः-यः (i) ______________ उद्दिश्य प्रकुप्यति तस्य (ii) _____________ सः धरुवं प्रसीदति। यस्य (iii) _____________ अकारण्द्वेषि अस्ति (iv) ______________ तं कथं परितोषयिष्यति ?
उत्तरः
अन्वयः- यः (i) निमित्तम् उद्दिश्य प्रकुप्यति तस्य (ii) अपगमे सः धुवं प्रसीदति। यस्य (iii) मन: अकारणद्वेषि अस्ति (iv) जनः तं कथं परितोषयिष्यति ?
अथवा
मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पुनः लिखत्-
श्लोकः- आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति । ।
भावार्थः प्रस्तुत श्लोके (i) _________ महत्वं वर्णयत्। नराणां शरीरे स्थितः (ii) _____________ आलस्यम् अस्ति। आलस्येन समम् कोऽपि अन्यः शत्रुः नास्ति। उद्यमेन सम-बन्धुः नास्ति। श्रमम् कृत्वा नरः (iii) ______________ अपितु प्रसनं भवति अतः आलस्यं परित्यज्य (iv) _____________ क्रियात्। यथा सुप्तस्य सिंहस्य मुखे हिरणाः स्वयं न प्रविशन्ति।
उत्तरः
भावार्थः
भावः प्रस्तुते श्लोकं परिश्रमस्य महत्वं वर्णयत्। नराणां शरीरे स्थितः महान् रिपुः आलस्यम् अस्ति। आलस्येन समं कोऽपि अन्यः शत्रुः नास्ति। उद्ययेन समं -बन्धुः नास्ति । श्रमं कृत्वा नरः नावसीदति अपितु प्रसन्नं भवति अतः आलस्यं परित्यज्य उद्यमं क्रियात्। यथा
सुप्तस्य सिहंस्य मुखे हिरणा स्वयं न प्रविशन्ति।
प्रश्न 17. अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारेण योजयत- (½ × 8 = 4)
(i) तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथिं चौरोऽयम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्रा्षिपत्।
(ii) तस्यामेव रात्रौ तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तर प्रविष्टः।
(iii) चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत “चौरोऽयं चौरोऽयम्” इति।
(iv) यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चौर आसीत्।
(v) तत्र निहितामेकां मज्जूषाम् आदाय पलायितः।
(vi) करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्।
(vii) कश्चन निर्धनो जनः भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्मुपार्जितवान्।
(viii) निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा ।
उत्तरः
(vii) कश्चन निर्धनो जनः भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान्।
(viii) निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा ।
(vi) करुणापरो गृही तस्यै आश्रयं प्रायच्छत्।
(ii) तस्यामेव रात्रो तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः ।
(v) तत्र निहितामेकां मज्जूषाम् आदाय पलायितः।
(iii) चोरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत “चौरोऽयं चौरोऽयम्” इति।
(iv) यद्यपि ग्रामस्य आर्षी एव चौर आसीत्।
(i) तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथिं चोरोऽयम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत् ।
प्रश्न 18. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्कानुक्मूलम् उचितार्थं चिनुत-(केवलं प्रश्नत्रयम्) (1 × 3 = 3)
(i) सुरभिवचनं श्रुत्वा भृशं विस्मतं जातम्।
(क) अत्यधिकम्
(ख) भूरिशः
(ग) स्नेहभावः
(घ) प्रीतिम्
उत्तरः
(क) अत्यधिकम्
(ii) गावश्च गोभिः तुरगाः तुरदगैः।
(क) अश्वाः
(ख) राजा
(ग) अजाः
(ष) सिंहाः
उत्तरः
(क) अश्वाः
(iii) अलम्-अलम् अतिविकत्थनेन ।
(क) आत्मश्लाघूया
(ख) आत्मशलाघाम्
(ग) आत्मप्रशंसाम्
(घ) आत्मग्लानिः
उत्तरः
(क) आत्मश्लाघूया
(iv) विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा ।
(क) निर्जनप्रदेशे
(ख) हरितप्रदेशे
(ग) रहसम्
(घ) अरण्ये
उत्तरः
(क) निर्जनप्रदेशे