Our free Class 8 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 8 Sanskrit Chapter 5 गीता सुगीता कर्तव्या Worksheet with Answers make learning easier and fun.
Class 8 Sanskrit Chapter 5 Worksheet गीता सुगीता कर्तव्या
Class 8 Sanskrit गीता सुगीता कर्तव्या Worksheet
गीता सुगीता कर्तव्या Worksheet
प्रश्न 1.
निम्नलिखित – प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत ।
(नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए ।)
(क) कौरवपाण्डवानां मध्ये युद्धः कुत्र अभवत्? _______________
(ख) गीतायाम् उपदेशाः कीदृशाः सन्ति ? _______________
(ग) बुद्धिनाशः कस्मात् भवति ? _______________
(घ) भगवान् श्रीकृष्णः कम् उपदिशति ? _______________
(ङ) कीदृशः जनः ज्ञानं लभते ? _______________
(च) सर्वे जन्तवः कथं तुष्यन्ति ? _______________
प्रश्न 2.
रञ्जितपदं शुद्धं कृत्वा वाक्यानि पुनर्लिखत ।
(रंगीन पदों को सही करके वाक्यों को पुनः लिखिए |)
(क) भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनेन उपदिशति।
_______________________________
(ख) भवान् यथार्थज्ञानं प्राप्तुं प्रयासं कुरुत ।
_______________________________
(ग) रमेशः स्वजनकाय सह तत्र गतवान्।
_______________________________
(घ) ज्ञानी गुरुः भवता ज्ञानं प्रदास्यति।
_______________________________
(ङ) सः कस्यामपि परिस्थिति विचलितः न भवति ।
_______________________________
(च) श्रीकृष्णस्य उपदेशम् एव गीता अस्ति।
_______________________________
प्रश्न 3.
निम्नलिखित वाक्यानि निर्देशानुसारं परिवर्तनं कुरुत ।
(नीचे दिए वाक्यों का निर्देश के अनुसार परिवर्तन कीजिए ।)
(क) भवान् गुरोः समीपं गच्छतु । – बहुवचने → _______________
(ख) गुरु ज्ञानं प्रदास्यति । – द्विवचने → _______________
(ग) सः विनाशं प्राप्नोति । – बहुवचने → _______________
(घ) एते अमृततुल्याः उपदेशाः सन्ति । – एकवचने → _______________
(ङ) सः स्थितप्रज्ञः भवति । – बहुवचने → _______________
(च) त्वं प्रयासं कुरु । – द्विवचने → _______________
प्रश्न 4.
उचितं मेलनं कुरुत ।
(उचित मिलान कीजिए।)
प्रश्न 5.
शुद्ध-कथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्ध कथनस्य समक्षं ‘न’ इति लिखत ।
(सही कथन के सामने ‘आम्’ गलत कथन के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) अर्जुनः गीतायाः ज्ञानं श्रीकृष्णं यच्छति । _______________
(ख) गीता – जयन्ती महोत्सव : कुरुक्षेत्रे आचरितः। _______________
(ग) स्थितप्रज्ञः लोभी कामी च भवति । _______________
(घ) रमेशः स्वजनकेन सह कुरुक्षेत्रं गतवान्। _______________
(ङ) गीतायाम् अमृततुल्याः उपदेशाः सन्ति । _______________
(च) क्रोधात् स्मृतिविभ्रमः भवति । _______________
प्रश्न 6.
मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत।
(मंजूषा से उचित पद को चुनकर रिक्त स्थानों को भरिए ।)
| मञ्जूषा
शिष्याय |
(क) मनुष्यः _______________ नाशात् विनाशं प्राप्नोति ।
(ख) सर्वे जन्तवः _______________ तुष्यन्ति ।
(ग) ममत्वरहितः _______________ मम प्रिय भवतिः ।
(घ) तत्त्वज्ञानी गुरु: _______________ ज्ञानं प्रदास्यति।
(ङ) क्रोधात् _______________ उत्पद्यते।
(च) कौरवपाण्डवानां मध्ये युद्धः _______________ अभवत्।
प्रश्न 7.
निम्नलिखित पदानां मूलशब्द, विभक्ति वचनं च लिखत ।
(निम्नलिखित पदों के मूलशब्द, विभक्ति तथा वचन लिखिए |)
| पदानि | मूलशब्द: | विभक्तिः | वचनम् |
| (क) क्रोधात् | क्रोध | पञ्चमी | एकवचनम् |
| (ख) भवान् | |||
| (ग) बुद्धेः | |||
| (घ) गीतायाम् | |||
| (ङ) ईश्वरे | |||
| (च) मे | |||
| (छ) बान्धवान् |
प्रश्न 8.
निम्नलिखितपदानि आधृत्य वाक्यानि रचयत ।
(निम्नलिखित पदों के आधार पर वाक्य बनाइए ।)
(क) कुरुक्षेत्रे – _______________
(ख) प्रियः – _______________
(ग) दृष्ट्वा – _______________
(घ) दिव्यज्ञानम् – _______________
(ङ) स्थितधीः – _______________
(च) अविवेकः – _______________
प्रश्न 9.
अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत।
(अधोलिखित श्लोक को पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर दीजिए ।)
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ।।
I. एकपदेन उत्तरत। (एक पद में उत्तर दीजिए ।)
(i) स्मृति विभ्रमः कस्मात् भवति ? _______________
(ii) स्मृतेः नाशात् कः नश्यति? _______________
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
मनुष्यः कथं विनाशं प्राप्नोति ? _______________________________
III. भाषिककार्यम् । (भाषा संबंधी कार्य ।)
(i) ‘क्रोधः’ इति पदे किं लिङ्गम् ? _______________
(ii) ‘नाशात्’ इति पदे का विभक्तिः ? _______________
(iii) ‘प्रणश्यति’ इति क्रियापदस्य द्विवचने रूपं किम् ? _______________
प्रश्न 10.
मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखितश्लोकयोः अन्वयं पूरयत ।
(मंजूषा से उचित पद चुनकर नीचे लिखे श्लोकों के अन्वय पूरे कीजिए ।)
(क) सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ।।
मञ्जूषा- दृढनिश्चयः, मे, सन्तुष्टः, अर्पितमनोबुद्धि:
अन्वयः यः योगी सततं (i) _______________ यतात्मा (ii) _______________ मयि (च) (iii) _______________ (भवति) सः मद्भक्त: (iv) _______________ प्रियः (भवति)।
(ख) यस्मान्नोद्विजते लोक: लोकान्नोद्विजते च यः।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ।।
मञ्जूषा- लोकात्, मुक्तः, लोक:, यः
अन्वयः – यस्मात् (i) _______________ न उद्विजते, य: च (ii) _______________ न उद्विजते. (iii) _______________ (भवति)। च हर्ष – अमर्ष-भय- उद्वेगै: (iv) _______________ सः मे प्रियः
प्रश्न 11.
मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखितश्लोकयोः भावार्थं पूरयत ।
(मंजूषा से उचित पद चुनकर नीचे लिखे श्लोकों के भावार्थ पूरे कीजिए ।)
(क) दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते।।
मञ्जूषा- स्थितप्रज्ञः, सुखप्राप्तये, आसक्तिः, उद्वेगं
भावार्थ: – यः मनुष्यः आपत्कालेषु (i) _______________ न अनुभवति । यः (ii) _______________ अपि निस्पृहः (इच्छारहितः ) भवति । यः इच्छा, (iii) _______________भयः, क्रोधः, इत्येतेभ्यः मुक्तः भवति । सः मौनी पुरुष : (iv)_______________भवति।
(ख) अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ।।
मञ्जूषा- स्वाध्यायः, प्रियकरं, वाङ्मय, वाचिकं
भावार्थः – यत् अनुद्वेगकरं (भषणम् उद्वेगं न जनयेत्), सत्यं, (i) _______________ हितकरं च भाषणं स्यात्, तत् (ii) _______________ तेषाम् अभ्यासः च (iii) _______________ तपः इति कथ्यते । शास्त्रादीनां स्वाध्यायः, तपः कथ्यते। तथा (iii) _______________ अभ्यासश्चापि यथाविधि वाङ्मयं तपः इति उच्यते ।
प्रश्न 12.
हिन्दीभाषायाम् अनुवादं कुरुत ।
(हिन्दी भाषा में अनुवाद कीजिए ।)
(क) सः मनुष्यः प्रियतमः भक्तः भवति ।
_______________________________
(ख) तत्त्वज्ञानी गुरुः भवते ज्ञानं प्रदास्यति ।
_______________________________
(ग) अविवेकात् आत्मानं विस्मरति ।
_______________________________
(घ) गीतायाम् अमृततुल्याः उपदेशाः सन्ति ।
_______________________________
(ङ) वयं श्लोकान् मिलित्वा गायामः ।
_______________________________
(च) सः मौनी पुरुषः स्थितप्रज्ञः भवति ।
_______________________________
प्रश्न 13.
संज्ञा – सर्वनाम – विशेषणपदानि पृथक्-पृथक् कुरुत।
(संज्ञा, सर्वनाम एवं विशेषण पदों को अलग – अलग कीजिए ।)
बहुविकल्पीय प्रश्नाः
प्रश्न 1.
प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चिनुत ।
(दिए गए विकल्पों से सही उत्तर चुनिए ।)
(क) स्मृतेः नाशात् नश्यति –
(i) विद्या
(ii) बुद्धि:
(iii) बलम्
(ख) श्रीगीता – जयन्ती महोत्सवः आचरित : –
(i) दिल्याम्
(ii) कुरुक्षेत्रे
(iii) वाराणस्याम्
(ग) कथावाचकः कस्याः विषये वर्णयति स्म ?
(i) गीतायाः
(ii) रामायणस्य
(iii) सीताया:
(घ) स्वबान्धवान् दृष्ट्वा युद्धं कर्तुं न इच्छति स्म
(i) माधवः
(ii) श्रीकृष्णः
(iii) अर्जुन:
(ङ) ‘विगतस्पृहः’ इत्यस्य अर्थः अस्ति –
(i) श्रद्धावान्
(ii) अनुरागरहितः
(iii) दार्शनिक:
(च) ‘उपदिशति’ इति क्रियापदस्य कर्ता अस्ति-
(i) श्रीकृष्णः
(ii) अर्जुन:
(iii) पार्थ:
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत ।
(कोष्ठक से सही पद को चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) ‘सह’ योगे _______________ विभक्तिः भवति । (प्रथमा/द्वितीया/तृतीया)
(ख) स्मृतिविभ्रमः _______________ भवति । (क्रोधात्/सम्मोहात्/लोभात्)
(ग) ‘सुखेषु’ इति पदे _______________ विभक्ति: प्रयुक्ता । (पञ्चमी/षष्ठी/सप्तमी)
(घ) आधारे _______________ विभक्तिः प्रयुक्ता भवति । (षष्ठी/सप्तमी/प्रथमा)
(ङ) ‘प्रदास्यति’ इति पदस्य कर्ता _______________ अस्ति । (गुरवः / गुरो: गुरुः)
(च) _______________ दरिद्रता न भवेत्। (वचनेन / क्रोधेन / लोभेन)