Our free Class 8 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 8 Sanskrit Chapter 3 सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु Worksheet with Answers make learning easier and fun.
Class 8 Sanskrit Chapter 3 Worksheet सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
Class 8 Sanskrit सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु Worksheet
सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु Worksheet
प्रश्न 1.
निम्नलिखित – प्रश्नानाम् उत्तरम् एकपदेन लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए ।)
(क) सिंहस्य बलः कः न वेत्ति ? ________________
(ख) कति गुणाः पुरुषं दीपयन्ति ? ________________
(ग) एकेन चक्रेण कस्य गतिः न भवेत् ? ________________
(घ) कार्याणि केन सिध्यन्ति ? ________________
(ङ) पुरुषकारेण विना किं न सिध्यति ? ________________
(च) फलोद्गमैः तरवः कथं भवन्ति ? ________________
प्रश्न 2.
निम्नलिखित – प्रश्नानाम् उत्तरं पूर्णवाक्येन लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए ।)
(क) सत्पुरुषाणां स्वभावं वर्णयत ।
____________________________
(ख) रथस्य गतिः कथं सम्यक् भवति ?
____________________________
(ग) वसन्तस्य गुणं क: वेत्ति ?
____________________________
(घ) देवत्वं कस्य परिचायकं भवति ?
____________________________
(ङ) कार्याणि कथं पूर्णानि भवन्ति ?
____________________________
(च) कीदृशः नरः पूज्यते ?
____________________________
प्रश्न 3.
शुद्ध-कथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्ध कथनस्य समक्षं ‘न’ इति लिखत |
(सही कथन के सामने ‘आम्’ गलत कथन के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) एकेन चक्रेण रथस्य गतिः सम्यक् भवति ।
(ख) सुभाषितानि स्थकर्तव्यस्य मार्गदर्शनं कुर्वन्ति ।
(ग) वायसः वसन्तस्य गुणं वेत्ति ?
(घ) पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ।
(ङ) सा सभा सफला मन्यते यत्र वृद्धाः न सन्ति ।
(च) दुर्जनेन सह मैत्री सदैव करणीया ।
प्रश्न 4.
मञ्जूषातः उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(मंजूषा से उचित पद को चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
| मञ्जूषा
मेघाः |
(क) दुर्जनेन सह ____________ कदापि न करणीया ।
(ख) ____________ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति ।
(ग) ____________ समृद्धिभिः अनुद्धताः भवन्ति ।
(घ) अस्मिन् संसारे विविधा: ____________ भवन्ति ।
(ङ) नवजलैः परिपूर्णा : ____________ अवनताः भवन्ति।
(च) रथस्य गति: ____________ एव सम्यक् भवति।
प्रश्न 5.
निम्नलिखितपदम् आधृत्य वाक्यनिर्माणं कुरुत ।
(निम्नलिखित पद के आधार पर वाक्य निर्माण कीजिए ।)
(क) कथाम् – ____________
(ख) समाजे – ____________
(ग) कुर्वन्तु – ____________
(घ) चक्रेण – ____________
(ङ) दुर्जनेन – ____________
(च) तरवः – ____________
प्रश्न 6.
निम्नलिखित पदानां परिचयं लिखत ।
(निम्नलिखित पदों के परिचय लिखिए |)
| पदम् | विभक्तिः | लिङ्गम् | वचनम् |
| (क) निर्माणाय | चतुर्थी | पुल्लिङ्गम् | एकवचनम् |
| (ख) प्रज्ञा | |||
| (ग) समाजे | |||
| (घ) शास्त्राणाम् | |||
| (ङ) वचनानि | |||
| (च) प्रेरकस्य |
प्रश्न 7.
उचितं मेलनं कुरुत ।
(उचित मिलान कीजिए।)
प्रश्न 8.
रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए ।)
(क) तानि सर्वदा जनानां हिताय भवन्ति ।
____________________________
(ख) मूषकः सिंहस्य बलं न वेत्ति ।
____________________________
(ग) फलभारेण वृक्षाः नम्राः भवन्ति ।
____________________________
(घ) अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति ।
____________________________
(ङ) विद्यया अलङ्कृतोऽपि दुर्जनः परिहर्तव्यः ।
____________________________
(च) भाग्ये स्थितेऽपि उद्योगेन एव फलं लभ्यते।
____________________________
प्रश्न 9.
अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा तदाधारितान् प्रश्नान् उत्तरत।
(अधोलिखित श्लोक को पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर दीजिए ।)
(क) गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे।
स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्।।
I. एकपदेन उत्तरत। ( एक पद में उत्तर दीजिए ।)
(i) का: भारतभूमेः गुणगानं कुर्वन्ति ? ____________
(ii) वयं सर्वे भारतीयाः कथं स्म: ? ____________
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
अस्मिन् भारतभूमिभागे के धन्या : ?
____________________________
III. भाषिककार्यम्। (भाषा संबंधी कार्य ।)
(i) ‘मनुष्यरूपेण जन्मग्रहणार्थम् अभिलषन्ति।’ अत्र क्रियापदं किम् अस्ति ? ____________
(ii) ‘सर्वे भारतीयाः’ अत्र विशेषणपदं किम् अस्ति ? ____________
(iii) ‘गुणगानं देवाः कुर्वन्ति ।’ अत्र कर्तृपदं किम् अस्ति ? ____________
(ख) भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्रमैः नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः ।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ।।
I. एकपदेन उत्तरत। (एक पद में उत्तर दीजिए।)
(i) वृक्षेषु कानि जायन्ते ? ____________
(ii) फलभारेण के नम्राः भवन्ति ? ____________
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए ।)
के सदैव परोपकाराय यत्नशीलाः भवन्ति ?
____________________________
III. भाषिककार्यम् । (भाषा संबंधी कार्य ।)
(i) ‘पापाय’ अस्मिन् पदे का विभक्तिः ? ____________
(ii) ‘ते परोपकारं व्रतरूपेण धारयन्ति ।’ अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम् अस्ति ? ____________
(iii) ‘फलभारेण ते वृक्षाः नम्राः भवन्ति ।’ अत्र क्रियापदं किम् अस्ति ? ____________
प्रश्न 10.
मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखितश्लोकयोः अन्वयं पूरयत ।
(मंजूषा से उचित पद चुनकर नीचे लिखे श्लोकों के अन्वय पूरे कीजिए ।)
(क) यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदनतापताडनैः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ।।
मञ्जूषा- कनकं, शीलेन, चतुर्भिः, यथा
अन्वयः – (i) ____________ निघर्षण-छेदन-ताप-ताडनैः चतुर्भिः ( उपायैः) (ii) ____________ परीक्ष्यते। तथा कुलेन (iii) ____________ गुणेन कर्मणा (च) (iv) ____________ पुरुषः परीक्ष्यते।
(ख) अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ।।
मञ्जूषा- यथाशक्ति, पुरुषं, दमः, अष्टौ
अन्वयः प्रज्ञा कौल्यं (i) ____________ श्रुतं पराक्रमः अबहुभाषिता च (ii) ____________ दानं कृतज्ञता च (इत्येते) (iii) ____________ गुणा: (iv) ____________ दीपयन्ति ।
प्रश्न 11.
मञ्जूषातः उचितं पदं चित्वा अधोलिखितश्लोकयोः भावार्थं पूरयत ।
(मंजूषा से उचित पद चुनकर नीचे लिखे श्लोकों के भावार्थ पूरे कीजिए ।)
(क) दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं चापि न कारयेत् ।
उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम्॥
मञ्जूषा- माधुर्यं, विश्वासयोग्यः, विद्यया, अङ्गारः
भावार्थ: – दुर्जनेन सह मैत्री न करणीया । यतो हि दुर्जन: (i) ____________ न भवति। दुर्जनेन सह बन्धुता प्रीतिः न करणीया । यतः तस्य दुर्जनस्य मुखे (ii) ____________ कपटता भवति। (iii) ____________ परं हृदये उष्णः भवति चेत् तापेन करं ज्वालयति । पुनः यदि सः अङ्गारः शीतलः अस्ति तदापि हस्तं मलिनं करोति । तथैव दुर्जनः सर्वदा एव अनिष्टं करोति कारयति च । अत: (iv) ____________ अलङ्कृतोऽपि दुर्जनः परिहर्तव्यः ।
(ख) यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत्।
एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ।।
मञ्जूषा- पुरुषार्थेन, प्रयत्नः, मानवरथस्य, चक्रद्वयेन
भावार्थः – रथस्य गति: (i) ____________ एव सम्यक् भवति। एकेन चक्रेण रथस्य गमनं न सम्भवेत्। रथस्य गतिः स्थगिता स्यात्- (ii) ____________ विना फलं न सिध्यति । भाग्ये स्थितेऽपि उद्योगेन एव फलं लभ्यते । अत्र अनुभूयते यत् (iii) ____________ भाग्यं च (iv) ____________ द्वे चक्रे स्तः । उक्तम् अपि- उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
प्रश्न 12.
पाठप्रदत्तश्लोकेषु भवतः प्रियः केचित् त्रयाणां श्लोकानां शुद्धरूपेण लेखनं कुरुत ।
(पाठ में दिए गए श्लोकों में से अपने पसंद के किन्हीं तीन श्लोकों को शुद्ध लिखिए ।)
(i) ____________________________
(ii) ____________________________
(iii) ____________________________
बहुविकल्पीय प्रश्नाः
प्रश्न 1.
प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चिनुत । (दिए गए विकल्पों से सही उत्तर चुनिए ।)
(क) वृक्षाः फलोद्गमैः भवन्ति-
(i) उद्धता:
(ii) नम्राः
(iii) उन्नता:
(ख) देवत्वं विहाय मनुष्यरूपेण जन्मग्रहणार्थम् अभिलषन्ति-
(i) सिंहा:
(ii) दानवाः
(iii) देवा:
(ग) कनकम् एवं पुरुषः ____________ प्रकारैः परीक्ष्यते।
(i) चतुर्भिः
(ii) पञ्चभिः
(iii) द्वि
(घ) मुखे माधुर्यं परं हृदये कपटता भवति ।
(i) सज्जनस्य
(ii) मित्रस्य
(iii) दुर्जनस्य
(ङ) ‘परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्’ इति उक्तम्-
(i) व्यासेन
(ii) भारद्वाजेन
(iii) रमेशेन
(च) नवजलैः परिपूर्णा : अवनताः भवन्ति –
(i) नद्या:
(ii) मेघाः
(iii) रत्नाकराः
प्रश्न 2.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत ।
(कोष्ठक से सही पद को चुनकर रिक्त स्थान भरिए ।)
(क) समयानुसारं वृक्षेषु ____________ जायन्ते। (फलम् / फलानि / फले)
(ख) ____________ तापेन करं ज्वालयति । (आकाशः/अङ्गारः / वायुः)
(ग) भाग्ये स्थितेऽपि ____________ फलं लभ्यते। (शीलेन / गुणेन / उद्योगेन)
(घ) ____________ सदा अनिष्टं करोति कारयति च । (सज्जनः/गुणवान्/दुर्जन:)
(ङ) कुलेन, शीलेन, गुणेन ____________ परीक्ष्यते। (सिंह: /पुरुष: /गर्दभ:)
(च) अस्मिन् संसारे विविधाः ____________ भवन्ति । (सभा/सभा: /सभे)