Our free Class 7 Sanskrit Deepakam Worksheet and Class 7 Sanskrit Grammar व्याकरण Vyakaran Worksheet with Answers make learning easier and fun.
Class 7 Sanskrit Vyakaran Worksheet with Answers
वर्णिवचार:
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) संस्कृत भाषा कीदृशी अस्ति ?
(क) नियमबद्धा
(ग) अनियमबद्धा
(ख) नियमरहिता
(घ) असंस्कृता
उत्तर :
(क) नियमबद्धा
(ii) वर्णानां कति भेदाः सन्ति?
(क) द्वौ
(ख) त्रयः
(ग) चत्वारः
(घ) पञ्च
उत्तर :
(क) द्वौ
(iii) व्यञ्जनां कति भेदाः सन्ति?
(क) त्रयः
(ख) पञ्च
(ग) चत्वारि
(घ) द्वे
उत्तर :
(क) त्रयः
(iv) अन्तस्थः व्यञ्जनाः कति भवन्ति ?
(क) चत्वारः
(ख) त्रयः
(ग) पञ्च
(घ) द्वौ
उत्तर :
(क) चत्वारः
(v) स्पर्शव्यञ्जनाः संख्यायां कति भवन्ति ?
(क) विंशतिः
(ख) त्रिंशत्
(ग) पञ्चविंशतिः
(घ) पञ्चत्रिंशत्
उत्तर :
(ग) पञ्चविंशतिः
प्रश्न 2.
अधोदत्तशब्दानां वर्ण विच्छेदं कुरुत । (निम्नलिखित शब्दों के वर्ण विच्छेद कीजिए।)
(क) माता _________________
(ख) पिता _________________
(ग) शिक्षक: _________________
(घ) कमलम् _________________
(ङ) पुष्पम् _________________
उत्तर :
(क) म् + आ + त् + आ
(ख) प् + इ + त् + आ
(ग) श् + इ + क् + ष् + अ + क् + अ
(घ) क् + अ + म् + अ + ल् + अ + म्
(ङ) प् + उ + ष् + प् + अ + म्
प्रश्न 3.
अधोदत्तवर्णानां संयोजनं कृत्वा शब्दरचनां कुरुत । (निम्नलिखित वर्णों को मिलाकर शब्द रचना कीजिए ।)
(क) भ् + अ + व् + अ + न् + अ + म् + = _________________
(ख) भ् + आ + व् + अ + न् + अ + म् + = _________________
(ग) व् + इ + द् + इ + त् + अ: = _________________
(घ) प् + उ + ष् + प् + अ + म् = _________________
(ङ) क् + ष् + उ + ध् + आ = _________________
उत्तर :
(क) भवनम्
(ख) भावनम्
(ग) विदितः
(घ) पुष्पम्
(ङ) क्षुधा
प्रश्न 4.
वर्ण संयोजनानां शुद्धं विकल्पं चिनुत ।
(वर्ण संयोजनों का शुद्ध विल्कप चुनिए)
(i) स् + उ + न् + द् + अ + र् + अ + म् =
(क) सुदरम्
(ख) सउदरम्
(ग) सुंदरअन्
(घ) सुन्दरम्
उत्तर :
(घ) सुन्दरम्
(ii) स् + अ + त् + य् + अ + म् =
(क) सतयम्
(ख) सत्याम्
(ग) सत्यम्
(घ) सत्वम्
उत्तर :
(ग) सत्यम्
(iii) ज + ञ + आ + न् + अ + म् =
(क) ज्ञानम्
(ख) ज्ञानम्
(ग) ज्वानम्
(घ) ज्ञानाम्
उत्तर :
(क) ज्ञानम्
(iv) व् + य् + आ + क् + अ + र् + अ + ण् + अ + म् =
(क) व्याकरणम्
(ख) व्याकरणम्
(ग) वैयाकरणम्
(घ) व्यकरणम्
उत्तर :
(ख) व्याकरणम्
(v) त् + ऋ + ष् + ण् + आ =
(क) त्राष्णा
(ख) तृषणा
(ग) तृष्ण:
(घ) तृष्णा
उत्तर :
(घ) तृष्णा
प्रश्न 5.
अधोदत्तवर्णानां तेषां उच्चारणस्थानेन मेलनं कुरुत ।
(निम्नलिखित वर्णों का उनके उच्चारण स्थान से मिलान कीजिए।)
| वर्णाः | उच्चारणं स्थानम् |
| (क) अ | (i) कंठ |
| (ख) क | (ii) ओष्ठ |
| (ग) च | (iii) मूर्धा |
| (घ) ट | (iv) दंत |
| (ङ) त | (v) तालु |
| (च) प | (vi) कंठ |
उत्तर :
| वर्णाः | उच्चारणं स्थानम् |
| (क) अ | (i) कंठ |
| (ख) क | (vi) कंठ |
| (ग) च | (v) तालु |
| (घ) ट | (iii) मूर्धा |
| (ङ) त | (iv) दंत |
| (च) प | (ii) ओष्ठ |
प्रश्न 6.
अधोलिखितेषु वाक्येषु शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य समक्षम् च ‘न’ इति लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में से शुद्ध कथनों के सामने ‘हाँ’ और अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) व्यञ्जन वर्णाः हल् अपि कथ्यते।
(ख) अन्तस्थवर्णा य्, र्, ल्, व् भवन्ति।
(ग) स्वरस्य चत्वारः भेदाः भवन्ति ।
(घ) वर्णानाम् समूहः वर्णमाला कथ्यते।
(ङ) प वर्गस्य वर्णाः च्, छ्, ज्, झ्, ञ् सन्ति ।
उत्तर :
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) न
(घ) आम्
(ङ) न
प्रश्न 7.
अधोलिखिततालिकायाः वर्णान् चित्वा तेषां नाम्नः समक्षं लिखत।
(निम्नलिखित तालिका से वर्ण चुनकर उनके नाम के सामने लिखिए।)
क, फ, य, व, श, स, म, त, ग, छ, ट, द, ल, ह, क्ष, ज, भ, ढ, न, ङ, त्र, ष, ज्ञ
(क) स्पर्शव्यञ्जना: _________________
(ख) अन्तस्थव्यञ्जना: _________________
(ग) ऊष्म व्यञ्जना: _________________
(घ) संयुक्त व्यञ्जना: _________________
उत्तर :
(क) स्पर्शव्यञ्जनाः-क, फ, म त, ग, छ, ट, द, ज, भ, ढ, न, ड
(ख) अन्तस्थव्यञ्जनाः य, व ल
(ग) उष्मव्यञ्जनाः – श, ष, स, ह
(घ) संयुक्तव्यञ्जनाः क्ष, त्र, ज्ञ
प्रश्न 8.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए।)
(क) ए, ऐ, थ् वर्णेषु कस्य उच्चारण स्थानं दन्त्यः अस्ति ?
__________________
उत्तर :
थ्
(ख) ‘राम:’ इति पदे कस्य व्यञ्जन वर्णस्य उच्चारण स्थानम् ओष्ठौ स्तः ?
_________________
उत्तर :
म्
(ग) ऋ, ठ्, र्, ह् एतेषु कः वर्णः मूर्धन्यः नास्ति ?
_________________
उत्तर :
ह
(घ) इ, च्, श्, स् एतेषु कः वर्णः दन्त्यः अस्ति ?
_________________
उत्तर :
स्
(ङ) ‘य’ वर्णः कण्ठ्य अथवा तालव्यः अस्ति ?
_________________
उत्तर :
तालव्य :
शब्दविचारः (शब्द विचार)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत । (निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए | )
(i) शब्दस्य कति भेदाः सन्ति?
(क) एक:
(ख) त्रयः
(ग) द्वौ
(घ) चत्वारः
उत्तर :
(ग) द्वौ
(ii) क्रियाया: मूलरूपं किं कथ्यते ?
(क) अच
(ख) हल
(ग) धातु
(घ) विशेषणम्
उत्तर :
(ग) धातु
(iii) विकारेः शब्दस्य कति भेदाः भवन्ति ?
(क) द्वौ
(ख) त्रयः
(ग) पञ्च
(घ) चत्वारः
उत्तर :
(घ) चत्वारः
(iv) विशेष्यः किम् ?
(क) सर्वनाम
(ख) विशेषण
(ग) संज्ञा
(घ) अव्ययः
उत्तर :
(ग) संज्ञा
(v) यस्य सहायतया क्रिया भवति तं किं कथ्यते ?
(क) कर्म:
(ख) करणं
(ग) सम्प्रदानम्
(घ) अपादानम्
उत्तर :
(ख) करणं
प्रश्न 2.
विकल्पेभ्यः उचितं विकल्पं चिनुत ।
(विकल्पों में से उचित विकल्प चुनिए ।)
(i) ‘पितृ’ शब्दः अस्ति।
(क) अकारान्तः
(ख) उकारान्तः
(ग) ऋकारान्त:
(घ) इकारान्तः
उत्तर :
(ग) ऋकारान्त:
(ii) ‘मति’ शब्द अस्ति
(क) इकारान्त पुल्लिंग
(ख) इकारान्त स्त्रीलिंग
(ग) ईकारान्त पुल्लिंग
(घ) ईकारान्त स्त्रीलिंग
उत्तर :
(ख) इकारान्त स्त्रीलिंग
(iii) उत्तम पुरुष वाचक सर्वनाम शब्द अस्ति
(क) अस्मद्
(ख) तद्
(ग) यद्
(घ) युष्मद्
उत्तर :
(क) अस्मद्
(iv) ‘कमल’ शब्द अस्ति
(क) पुल्लिंग
(ख) स्त्रीलिंग
(ग) नपुंसकलिंग
(घ) इनमें से कोई नहीं
उत्तर :
(ग) नपुंसकलिंग
(v) ‘वारि’ शब्द अस्ति
(क) इकारान्त नपुंसकलिंग
(ख) इकारान्त पुल्लिंग
(ग) इकारान्त स्त्रीलिंग
(घ) नकारान्त नपुंसकलिंग
उत्तर :
(क) इकारान्त नपुंसकलिंग
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु वाक्येषु समक्षं शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य समक्षं च ‘न’ इति लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में से शुद्ध कथनों के सामने ‘हाँ’ और अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) येषु शब्देषु परिवर्तनं भवति तान् विकारी शब्द: कथ्यते ।
(ख) अविकारी शब्दाः परिवर्तनशीलाः भवन्ति ।
(ग) येषां अन्ते शब्दानाम् सुप् प्रत्यय योजयति तान् शब्दान सुबन्त
(घ) अविकारेः शब्दस्य त्रयः भेदाः सन्ति ।
(ङ) यः संख्यायाः बोधं कारयति तत् वचनं कथ्यते ।
(च) लिङ्गस्य पञ्च भेदाः भवन्ति ।
उत्तर :
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्
(च) न
प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदानां रूपाणि पुल्लिंगे लिखत । (निम्नलिखित शब्दों के रूप पुल्लिंग में लिखिए।)
(क) अभिनेत्री _________________
(ख) माता _________________
(ग) शिष्या _________________
(घ) गायिका _________________
(ङ) अजा _________________
(च) मूषिका _________________
उत्तर :
(क) अभिनेता
(ख) पिता
(ग) शिष्यः
(घ) गायकः
(ङ) अज:
(च) मूषकः
प्रश्न 5.
अधोलिखित पदेभ्यः स्त्रीलिङ्ग पदानि चित्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों में से स्त्रीलिंग शब्दों को चुनकर लिखिए | )
| छात्रा:, शिशु:, हरि:, नेता, धात्री, रजनी, बाहु, वायु, अश्रु, कौमुदी, क्रेता, राज्ञी, शोधनी, अम्बु, वस्तु |
(क) _________________
(ख) _________________
(ग) _________________
(घ) _________________
(ङ) _________________
(च) _________________
उत्तर :
(क) छात्राः
(ख) धात्री
(ग) रजनी
(घ) कौमुदी
(ङ) राज्ञी
(च) शोधनी
प्रश्न 6.
रेखाङ्कित पदानां लिङ्ग लिखत । (रेखांकित पदों के लिंग लिखिए । )
(क) साधुः प्रातः भ्रमणाय वनं गच्छति । __________________________
(ख) सः स्वच्छानि वस्त्राणि धारयति । __________________________
(ग) वाटिका आम्रवृक्षेभ्यः सुशोभिताः अस्ति। __________________________
(घ) न्यायाधीशः न्यायं करिष्यति । __________________________
(ङ) मम् गृहस्य समीपे अनेकाः विपणयः सन्ति । __________________________
(च) दासी अद्य न आगमिष्यति । __________________________
उत्तर :
(क) पुल्लिंग
(ख) नपुसंकलिंग
(ग) स्त्रीलिंग
(घ) पुल्लिंग
(ङ) स्त्रीलिंग
(च) स्त्रीलिंग
प्रश्न 7.
अधोलिखित शब्दानां, द्विवचने, बहुवचने च रूपाणि लिखत । (निम्नलिखित शब्दों के द्विवचन और बहुवचन में रूप लिखिए।)
| शब्द | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| (क) पत्रम् | ||
| (ख) साधु | ||
| (ग) नदी | ||
| (घ) शिशु | ||
| (ङ) मुनि |
उत्तर :
(क) पत्रे, पत्राणि
(ख) साधू, साधवः
(ग) नद्यौ, नद्यः
(घ) शिशु, शिशवः
(ङ) मुनी, मुनयः
प्रश्न 8.
अधोदत्तेषु वाक्येषु संज्ञापदानि विशेषणपदानि च चिनुत ।
(नीचे दिए गए वाक्यों में से संज्ञा पद, विशेषण पद चुनकर लिखिए । )
| वाक्येषु | संज्ञा | विशेषण |
| (क) एतत् दृश्यं मनोहरम् अस्ति। | ||
| (ख) तस्मिन् विद्यालये योग्याः शिक्षकाः सन्ति । | ||
| (ग) पवित्रं जलम् अस्ति । | ||
| (घ) शिशुः मधुरं दुग्धं पिबति । | ||
| (ङ) अहम् शुद्धं भोजनं खादामि । |
उत्तर :
| वाक्येषु | संज्ञा | विशेषण |
| (क) एतत् दृश्यं मनोहरम् अस्ति। | (क) दृश्यं | मनोहरम् |
| (ख) तस्मिन् विद्यालये योग्याः शिक्षकाः सन्ति । | (ख) शिक्षकाः | योग्याः |
| (ग) पवित्रं जलम् अस्ति । | (ग) जलं | पवित्रं |
| (घ) शिशुः मधुरं दुग्धं पिबति । | (घ) दुग्धं | मधुरं |
| (ङ) अहम् शुद्धं भोजनं खादामि । | (ङ) भोजनं | शुद्धं |
शब्दरूपाणि (शब्द रूप)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए |)
(i) संस्कृतभाषायां शब्दाः कति प्रकारस्य भवन्ति ?
(क) त्रयः
(ख) द्वौ
(ग) एकः
(घ) चत्वारः
उत्तर :
(क) त्रयः
(ii) संस्कृतभाषायां कति वचनानि भवन्ति ?
(क) चत्वारः
(ख) पञ्च
(ग) त्रयः
(घ) त्रीणि
उत्तर :
(घ) त्रीणि
(iii) संस्कृतभाषायां कति लिङ्गाः भवन्ति?
(क) षड्
(ख) पञ्च
(ग) त्रयः
(घ) चत्वारः
उत्तर :
(ग) त्रयः
(iv) स्वरान्तशब्दाः कान् कथ्यते ?
(क) येषाम् अन्ते स्वरः भवति
(ख) येषाम् प्रारम्भे स्वरः भवति
(ग) येषाम् मध्ये स्वरः भवति
(घ) येषाम् अन्ते व्यञ्जनः भवति
उत्तर :
(क) येषाम् अन्ते स्वरः भवति
(v) व्यञ्जनस्य अपरः नाम किम् अस्ति ?
(क) अच्
(ख) हल्
(ग) झभंञ
(घ) झटिति
उत्तर :
(ख) हल्
(vi) स्वरस्य अपरः नाम किम् अस्ति ?
(क) व्यञ्जन:
(ख) अच्
(ग) हलन्त्
(घ) अजन्त
उत्तर :
(ख) अच्
प्रश्न 2.
अधोदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि उचित शब्दैः पूरयत।
(निम्नलिखित वाक्यों में रिक्त स्थानों को उचित शब्द से पूर्ण कीजिए।)
| मञ्जूषा — व्यञ्जनान्त, अकारान्त, स्वरान्त, त्रीणि, रामाणाम् |
(क) येषाम् अन्ते स्वरः भवति तान शब्दान् __________ कथ्यते।
(ख) येषाम् अन्ते व्यञ्जनः भवति तान शब्दान् __________ कथ्यते।
(ग) संस्कृतभाषायां __________ वचनानि भवन्ति ।
(घ) येषाम् अन्ते ‘अकार: ‘ भवति तान् शब्दान् __________ कथ्यते।
(ङ) ‘राम’ शब्दरूप षष्ठी विभक्तेः बहुवचनरूपं __________ भवति।
उत्तर :
(क) स्वरान्त
(ख) व्यञ्जनान्त
(ग) त्रीणि
(घ) अकारान्त
(ङ) रामाणाम्
प्रश्न 3.
अधोलिखित वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठकेभ्यः उचितपदं चित्वा पूरयत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रिक्तस्थानों को कोष्ठक से उचित पद चुनकर पूर्ण कीजिए ।)
(क) त्वं __________ पश्यसि । (बालकेन, बालकस्य, बालकम्)
(ख) रोहसेनः मृत्तिकया __________ क्रीडति । (शकटि, शकटिकया, शकटेन)
(ग) __________ पत्राणि पतन्ति । (वृक्षात्, वृक्षस्य, वृक्षाणाम्)
(घ) सः __________ पत्रं लिखति । (लेखनी, लेखिनी, लेखिन्या)
(ङ) मालाकारः __________ माला रचयति। (पुष्पम्, पुष्पैः, पुष्पाणि)
उत्तर :
(क) बालकम्
(ख) शकटिकया
(घ) लेखिन्या
(ग) वृक्षात्
(ङ) पुष्पैः
प्रश्न 4.
अधोदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठके प्रदत्त शब्दस्य उचित रूपेण कुरुत ।
(निम्नलिखित वाक्यों के रिक्त स्थानों की पूर्ति कोष्ठक में दिए गए शब्द के उचित रूप से कीजिए।)
(क) __________ कुटीरे साधु वसति। (एतत्)
(ख) __________ बालकाय दुग्धं यच्छ। (तत्)
(ग) एतस्यां __________ पुष्पाणि सन्ति। (लता)
(घ) __________ कूपे जलं नास्ति । (एतत्)
(ङ) __________ फलानि पतन्ति । (वृक्ष)
उत्तर :
(क) एतस्मिन्
(ख) तस्मै
(ग) लतायाम्
(घ) अस्मिन्
(ङ) वृक्षात्
प्रश्न 5.
‘क’ खंडस्य ‘ख’ खंडेन सह उचित मेलनं कुरुत ।
(खंड ‘क’ का खंड ‘ख’ से सही मिलान कीजिए।)
| खण्ड (क) | खण्ड (ख) |
| (क) रामेषु | (i) चतुर्थी विभक्तिः |
| (ख) लतायाः | (ii) द्वितीया विभक्तिः |
| (ग) मुनिना | (iii) चतुर्थी विभक्ति: |
| (घ) गुरवे | (iv) तृतीया विभक्तिः |
| (ङ) पतीन् | (v) पञ्चमी / षष्ठी विभक्तिः |
| (च) भूपतये | (vi) सप्तमी विभक्तिः |
उत्तर :
| खण्ड (क) | खण्ड (ख) |
| (क) रामेषु | (vi) सप्तमी विभक्तिः |
| (ख) लतायाः | (v) पञ्चमी / षष्ठी विभक्तिः |
| (ग) मुनिना | (iv) तृतीया विभक्तिः |
| (घ) गुरवे | (iii) चतुर्थी विभक्ति: |
| (ङ) पतीन् | (ii) द्वितीया विभक्तिः |
| (च) भूपतये | (i) चतुर्थी विभक्तिः |
प्रश्न 6.
मञ्जूषायां दत्तैः सर्वनामपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
(मञ्जूषा में दिए गए सर्वनाम पदों से रिक्त स्थान पूर्ण कीजिए।)
| मञ्जूषा – ते येषां किम्, अहम्, असौ |
(क) __________ न विद्या न तपो न दानम्।
(ख) __________ मर्त्यलोके भुवि भारभूता।
(ग) मणिना भूषितो: सर्प: किम् __________ न भयङ्करः?
(घ) __________ सुनामी पीडितानां कृते धनसङ्ग्रहं करोमि ।
(ङ) __________ सुखम् अप्रवासगमनम् ?
उत्तर :
(क) येषां
(ख) ते
(ग) असौ
(घ) अहम्
(ङ) किम्
प्रश्न 7.
कोष्ठके प्रदत्त शब्दस्य उचित रूपं रिक्तस्थाने लिखित्वा वाक्यानि पूरयत।
(कोष्ठक में दिए गए शब्द के उचित रूप को रिक्त स्थान में लिखकर वाक्य पूर्ण कीजिए।)
(क) __________ नाम किम् अस्ति? (त्वम्)
(ख) __________ पुष्पाणि शोभनानि सन्ति। (एतत्)
(ग) महिला __________ जलम् आनयति। (कूप)
(घ) एतानि क्रीडकानि तु तस्य __________ सन्ति। (शिशु)
(ङ) __________ प्रतिदिनं व्यायामं करोमि । (अस्मद्)
उत्तर :
(क) तव
(ख) एतानि
(ग) कूपात्
(घ) शिशोः
(ङ) अहम्
प्रश्न 8.
निम्नलिखित पदानां लिङ्गं कोष्ठकात् चित्वा लिखत । (निम्नलिखित शब्दों के लिंग कोष्ठक से चुनकर लिखिए।)
(क) वस्त्रम् __________________________ (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्)
(ख) विद्या __________________________ (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्)
(ग) कक्षा __________________________ (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्)
(घ) भूपति __________________________ (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्)
(ङ) कोकिल __________________________ (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्)
(च) मधु __________________________ (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्)
उत्तर :
(क) नपुंसकलिङ्गम्
(ख) स्त्रीलिङ्गम्
(ग) स्त्रीलिङ्गम्
(घ) पुल्लिङ्गम्
(ङ) पुल्लिङ्गम्
(च) नपुंसकलिङ्गम्
धातुरूपाणि (धातुरूप)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए |)
(i) संस्कृते कालं किं कथ्यते ?
(क) लकार:
(ख) पकारः
(ग) वकारः
(घ) नकार:
उत्तर :
(क) लकार:
(ii) क्रियायाः मूलरूपं संस्कृते किं कथ्यते ?
(क) धातुः
(ख) नाम
(ग) समम
(घ) शब्दः
उत्तर :
(क) धातुः
(iii) लकारा: कति भवन्ति ?
(क) त्रयः
(ख) पञ्च
(ग) द्वौ
(घ) चत्वारः
उत्तर :
(ख) पञ्च
(iv) संस्कृते धातूनां प्रकारा: कति भवन्ति ?
(क) एक:
(ख) पञ्च
(ग) द्वयम्
(घ) त्रीणि
उत्तर :
(ग) द्वयम्
(v) परिवर्तशीलधातूनां कति प्रकाराः भवन्ति ?
(क) द्वयम्
(ख) एकम्
(ग) त्रयम्
(घ) चत्वारः
उत्तर :
(ग) त्रयम्
प्रश्न 2.
अधोदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि उचित शब्दैः पूरयत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रिक्त स्थानों को उचित शब्द से पूर्ण कीजिए ।)
| मञ्जूषा – लृट्लकारस्य, लोट्लकारस्य, लट्लकारस्य, विधिलिङ्लकारस्य, लङ्लकारस्य |
(क) आज्ञायाः अर्थे __________ प्रयोगः भवति ।
(ख) वर्तमानकालस्य अर्थे __________ प्रयोगः भवति ।
(ग) भूतकालस्य कृते __________ प्रयोगः भवति ।
(घ) संभावनायाः अर्थे __________ प्रयोगः भवति ।
(ङ) भविष्यत्कालस्य कृते __________ प्रयोगः भवति ।
उत्तर :
(क) लोट्लकारस्य
(ख) लट्लकारस्य
(ग) लङ्लकारस्य
(घ) विधिलिङ्लकारस्य
(ङ) लृट्लकारस्य
प्रश्न 3.
अधोदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठके प्रदत्त धातो: उचितरूपेण पूरयत ।
(निम्नलिखित वाक्यों के रिक्त स्थान कोष्ठक में दी गई धातु के उचित रूप से पूर्ण कीजिए।)
(क) वयं स्वास्थ्याय दुग्धं __________ । (पिब्)
(ख) अशोकः प्रातः पञ्च वादने __________ । (उत् + स्था)
(ग) सुबालकाः कक्षायां कोलाहलं न __________ । (कृ)
(घ) ते पुस्तकानि __________ । (पठ्)
(ङ) सीता कुट्यां न __________ । (अस्)
उत्तर :
(क) पिबामः
(ख) उत्तिष्ठति
(ग) कुर्वन्ति
(घ) पठन्ति
(ङ) आसीत्
प्रश्न 4.
अधोलिखितानां धातु – रूपाणां स्वरचितवाक्येषु प्रयोगं कुरु ।
(निम्नलिखित धातु रूपों को अपने द्वारा रचित वाक्यों में प्रयोग कीजिए।)
(क) स्मरत: __________________________
(ख) क्रीडतु __________________________
(ग) जिघ्रति __________________________
(घ) खादामि __________________________
(ङ) यच्छति __________________________
उत्तर :
(क) बालकौ पाठौ स्मरतः ।
(ख) भवान् अध्ययन काले मा क्रीडतु ।
(ग) नरः पुष्पं जिघ्रति ।
(घ) अघुना अहं फलं खादामि।
(ङ) नृपः दीनेभ्यः धनं यच्छति ।
प्रश्न 5.
कोष्ठकात् उपयुक्त शब्दस्य चयनं कृत्वा रिक्तस्थानानां पूर्तिः क्रियताम् ।
(कोष्ठक से उचित शब्दों का चयन करके रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए । )
(क) छात्राः विद्यालयात् गृहं __________ । (गच्छति, गच्छन्ति, गच्छसि)
(ख) शिक्षकः आसने __________ । (तिष्ठति तिष्ठेत, तिष्ठे)
(ग) विद्यालये पञ्चशिक्षकाः __________ । (अस्ति, स्त:, सन्ति)
(घ) सोहनः तस्मै पुस्तकं __________ । (दत्त:, ददासि, ददाति)
(ङ) रजकः वस्त्राणि __________ । (क्षालयतः, क्षालयन्ति, क्षालयति)
उत्तर :
(क) गच्छन्ति
(ख) तिष्ठति
(ग) सन्ति
(घ) ददाति
(ङ) क्षालयति
प्रश्न 6.
अधोदत्तानि लोट्लकारस्य क्रियापदानि विधिलिङ्लकारे परिवर्तनीयानि ।
(निम्नलिखित लोट्लकार के क्रिया पदों को विधिलिङ् लकार में परिवर्तित कीजिए ।)
(क) भव __________________________
(ख) तिष्ठानि __________________________
(ग) निवसत् __________________________
(घ) तिष्ठाव __________________________
(ङ) भवत __________________________
(च) भवतम् __________________________
उत्तर :
(क) भवेः
(ख) तिष्ठेयम्
(ग) निवसेत
(घ) तिष्ठेव
(ङ) भवेत
(च) भवेतम्
प्रश्न 7.
विकलेभ्यः उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत् ।
(विकल्पों से उचित शब्द चुनकर रिक्तस्थानों को पूरा कीजिए ।)
(i) एकदा अहं वनम्
(क) अगच्छत्
(ख) अगच्छः
(ग) अगच्छम्
(घ) अगच्छताम्
उत्तर :
(ग) अगच्छम्
(ii) अत्र अनेकानि सुन्दराणि भवनानि
(क) अस्ति
(ख) सन्ति
(ग) स्तः
(घ) आसम्
उत्तर :
(ख) सन्ति
(iii) वने अनेके पशवः इतस्ततः
(क) भ्रमन्ति
(ख) भ्रमति
(ग) भ्रमसि
(घ) भ्रमावः
उत्तर :
(क) भ्रमन्ति
(iv) क्रीड़का: क्रीड़ाक्षेत्रे
(क) क्रीडेत्
(ख) क्रीडेयुः
(ग) क्रीडे:
(घ) क्रीडेताम्
उत्तर :
(ख) क्रीडेयुः
(v) त्वं प्रातः ईश्वरं
(क) स्मरेयम्
(ख) स्मरे:
(ग) स्मरेयुः
(घ) समरेत्
उत्तर :
(ख) स्मरे:
प्रश्न 8.
अधोलिखितानां क्रियापदानां मूलधातुं लिखत ।
(निम्नलिखित क्रियापदों की मूल धातु लिखिए। )
(क) चिन्तयति __________________________
(ख) पृच्छतु __________________________
(ग) अपचत् __________________________
(घ) वदेत् __________________________
(ङ) पश्यति __________________________
(च) लिखेत् __________________________
उत्तर :
(क) चिन्त्
(ख) प्रच्छ्
(ग) पच्
(घ) वद्
(ङ) दृश्
(च) लिख्
प्रश्न 9.
अधोलिखित क्रियापदानां धातुं पुरुषं वचनं च लिखत ।
(निम्नलिखित क्रियापदों की धातु, पुरुष व वचन लिखिए।)
| धातुः | पुरुष: | वचनम् | |
| (क) पठतु | |||
| (ख) पिबथ | |||
| (ग) स्थास्यामि | |||
| (घ) नंस्यथः | |||
| (ङ) यच्छताम् |
उत्तर :
(क) पठ्, प्रथम पुरुष एकवचन
(ख) पा, मध्यम पुरुष, बहुवचन
(ग) स्था, उत्तम पुरुष, एकवचन
(घ) नम्, मध्यम पुरुष, द्विवचन
(ङ) दा, प्रथम पुरुष, द्विवचन
कारक (कारक)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए | )
(i) क्रियायां यः सहायकः भवति सः किं कथ्यते ?
(क) कर्ता:
(ख) कर्म
(ग) कारकं
(घ) सम्प्रदानं
उत्तर :
(ग) कारकं
(ii) कारकस्य कति भेदाः सन्ति?
(क) चत्वारः
(ख) षड्
(ग) पञ्च
(घ) सप्त
उत्तर :
(ख) षड्
(iii) एकस्य कारकस्य कृते कति विभक्तिः/ विभक्तयः भवति/भवन्ति?
(क) एक:
(ख) त्रयः
(ग) चत्वारः
(घ) पञ्च
उत्तर :
(क) एक:
(iv) सम्बंधस्य कृते का विभक्ति प्रयोज्यते ?
(क) पञ्चमी
(ख) षष्ठी
(ग) सप्तमी
(घ) द्वितीया
उत्तर :
(ख) षष्ठी
(v) कर्ता कारके कतम् विभक्ति भवति ?
(क) द्वितीया
(ख) तृतीया
(ग) चतुर्थी
(घ) प्रथमा
उत्तर :
(घ) प्रथमा
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु वाक्येषु शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य समक्षम् ‘न’ इति लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में शुद्ध कथनों के सामने ‘हाँ’ और अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखिए ।)
(क) कर्म कारके द्वितीया विभक्ति भवति । __________
(ख) करण कारके चतुर्थी विभक्ति भवति। __________
(ग) अपादान कारके पञ्चमी विभक्ति भवति । __________
(घ) सप्तमी विभक्तौ संबंध कारकः भवति। __________
(ङ) कर्ता कारके प्रथमा विभक्ति भवति । __________
उत्तर :
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु कारकं लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के कारक लिखिए।)
| वाक्यानि | कारकभेद |
| (क) स: जलेन मुखं प्रक्षालयति । | |
| (ख) वृक्षात् पत्राणि पतन्ति । | |
| (ग) छात्रा: पठनाय विद्यालयं गच्छन्ति । | |
| (घ) क्रीडाक्षेत्रे बालकाः क्रीडन्ति । | |
| (ङ) रामस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम । | |
| (च) अहं पाठं पठामि । | |
| (छ) शिशुः दुग्धं पिबति । |
उत्तर :
(क) करण कारक
(ख) अपादान कारक
(ग) सम्प्रदान कारक
(घ) अधिकरण कारक
(ङ) संबंध कारक
(च) कर्ता कारक
(छ) कर्म कारक
प्रश्न 4.
अधोदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठके प्रदत्त शब्दे उचित विभक्तिं प्रयुज्य पूरयत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में कोष्ठक में दी गई उचित विभक्तियों का प्रयोग करके रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
(क) भ्रमरा: __________ गुञ्जन्ति । (पुष्प)
(ख) पुत्रः __________ सह आपणं गच्छति । (मातृ)
(ग) सः __________ गृहं गच्छति। (विद्यालय:)
(घ) पुस्तकं __________ अस्ति । (काष्ठपटल)
(ङ) अयं __________ भ्राता अस्ति । (मोहन)
उत्तर :
(क) पुष्पेषु
(ख) मात्रा
(ग) विद्यालयात्
(घ) काष्ठपटले
(ङ) मोहनस्य
प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्यानि शुद्धं कृत्वा पुनः लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों को शुद्ध करकें पुनः लिखिए ।)
(क) गृहस्य परित: जलम् अस्ति।
______________________________
उत्तर :
गृहं परितः जलम् अस्ति ।
(ख) श्यामः नेत्रात काणः अस्ति ।
______________________________
उत्तर :
श्यामः नेत्रेण काणः अस्ति ।
(ग) शिशुः वानरेण विभेति ।
______________________________
उत्तर :
शिशुः वानरात् विभेति ।
(घ) विद्याः विना नरः पशुतुल्यः अस्ति।
______________________________
उत्तर :
विद्यायाः विना नरः पशु तुल्यः अस्ति।
(ङ) मोहनः श्यामस्य सह आपणम् अगच्छत।
______________________________
उत्तर :
मोहनः श्यामेन सह आपणम् अगच्छत्।
अव्ययाः (अव्यय)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए |)
(i) ये शब्दाः सदैव अपरिवर्तनीयं भवन्ति तान् किं कथयन्ते?
(क) अव्यय
(ख) कारक
(ग) संज्ञा
(घ) सर्वनाम
उत्तर :
(क) अव्यय
(ii) अव्ययाः सदैव कथं भवन्ति ?
(क) असमानम्
(ख) समानम्
(ग) परिवर्तनीयम
(घ) संसर्णनीयम
उत्तर :
(ख) समानम्
(iii) लिंगेषु, वचनेषु सर्वासु विभक्तिषु च के समानं भवन्ति ?
(क) वर्ण
(ख) स्वर
(ग) विशेषण
(घ) अव्यय
उत्तर :
(घ) अव्यय
(iv) अत्र व्याकरणस्य आधारे ‘अत्र’ इति शब्दं किम् अस्ति ?
(क) संज्ञा
(ख) सर्वनाम
(ग) विशेषण
(घ) अव्यय
उत्तर :
(घ) अव्यय
(v) ‘यहाँ’ इति अर्थे कः अव्ययः प्रयुक्तः भवति ?
(क) तत्र
(ख) अत्र
(ग) शनै:
(घ) अपि
उत्तर :
(ख) अत्र
(vi) ‘कुत्र’ इति अव्यय पदस्य कः अर्थः भवति ?
(क) यहाँ
(ख) वहाँ
(ग) कहाँ
(घ) साथ
उत्तर :
(ग) कहाँ
(vii) ‘राम: मोहनेन सह आगच्छति’ अस्मिन वाक्ये अव्ययाः पदम् किम् अस्ति ?
(क) राम:
(ख) मोहनेन
(ग) सह
(घ) आगच्छति
उत्तर :
(ग) सह
प्रश्न 2.
विकल्पेभ्यः उचित-अव्यय पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत ।
(विकल्पों से उचित अव्यय पदों को चुनकर रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए।)
(i) स: __________ आगच्छति ?
(क) यत:
(ख) तत:
(ग) कुतः
(घ) यदा
उत्तर :
(ग) कुतः
(ii) राम: __________ पठति?
(क) अत्र
(ख) कुत्र
(ग) तत्र
(घ) यत्र
उत्तर :
(ख) कुत्र
(iii) गज: __________ चलति।
(क) शनै:
(ख) तीव्रं
(ग) उच्चैः
(घ) नीचैः
उत्तर :
(क) शनै:
(iv) __________ छात्राः तत्र विद्यालय ?
(क) अत्र
(ख) यत्र
(ग) कुत्र
(घ) यदा
उत्तर :
(ख) यत्र
(v) त्वं तत्र __________ गच्छ।
(क) तु
(ख) अपि
(ग) मा
(घ) अद्य
उत्तर :
(ग) मा
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु वाक्येषु शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य समक्षम् च ‘न’ इति लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में शुद्ध कथनों के सामने ‘हाँ’ और अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) ‘अलं’ इति अव्ययशब्दं द्वयोः अर्थयोः प्रयुक्तं भवति ।
(ख) तृतीया विभक्ति पर्याप्तार्थे भवति ।
(ग) ‘अभितः’ अव्ययेन सह षष्ठी विभक्ति भवति ।
(घ) ‘बहिः’ अव्ययेन सह द्वितीया विभक्ति भवति ।
(ङ) ‘परितः’ अव्ययेन सह द्वितीया विभक्ति भवति ।
उत्तर :
(क) आम्
(ख) न
(ग) न
(घ) न
(ङ) आम्
प्रश्न 4.
अधोदत्तेषु वाक्येषु कोष्ठके प्रदत्तशब्दे उचितविभक्ति प्रयुज्य पूरयत।
(निम्नलिखित वाक्यों को कोष्ठक में दिए गए शब्द में उचित विभक्ति लगाकर पूरा कीजिए ।)
(क) __________ उपरि खगाः निवसन्ति । (शाखा)
(ख) अलं __________ । (हस्)
(ग) __________ शनैः-शनैः चलति। (कच्छपः)
(घ) __________ बहिः देवालयः अस्ति। (नगर)
(ङ) अहं __________ कदापि न क्रीडामि । (क्रिकेट)
उत्तर :
(क) शाखायाः
(ख) हसितेन
(ग) कच्छपः
(घ) नगरात्
(ङ) क्रिकेटंट
प्रश्न 5.
अधोदत्तेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में से अव्यय पद चुनकर रिक्त स्थान में लिखिए।)
| वाक्यानि | अव्ययपदानि |
| (क) तरलपदार्थः नीचैः वहति । | |
| (ख) बालकः शीघ्रं धावति । | |
| (ग) पथिकः कुतः आगत: ? | |
| (घ) कदापि असत्यं मा वद । | |
| (ङ) श्वानः इतस्ततः धावति । |
उत्तर :
(क) नीचैः
(ख) शीघ्रं
(ग) कुतः
(घ) मा
(ङ) इतस्ततः
प्रश्न 6.
अधोदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा पूरयत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रिक्त स्थानों को कोष्ठक में से उचित पद चुनकर पूर्ण कीजिए।)
(क) अहं __________ विद्यालयं गच्छामि। (शीघ्रं, तीव्रं, मन्दं)
(ख) त्वं __________ आगच्छसि ? (कुत्र, कुत:, कस्मिन)
(ग) छात्राः कक्षायाम् __________ हसन्ति । (उच्च, उच्चेन, उच्चैः)
(घ) विवेक: __________ चलति । (शनै:, शनाः, शनम्)
(ङ) सः __________ सदा भ्रमति । (कदा, इतस्ततः, एकदा)
उत्तर :
(क) शीघ्रं
(ख) कुतः
(ग) उच्चैः
(घ) शनै:
(ङ) इतस्ततः
प्रश्न 7.
निम्न अव्ययपदानि अर्थैः सह मेलनम् कुरुत ।
(निम्न अव्यय पदों को उनके अर्थों के साथ मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) सर्वत्र | (i) मत |
| (ख) अद्य | (ii) कहाँ से |
| (ग) च | (iii) सभी जगह |
| (घ) एकदा | (iv) आज |
| (ङ) मा | (v) एक बार |
| (च) शीघ्रम् | (vi) और |
| (छ) कुतः | (vii) जल्दी |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) सर्वत्र | (iii) सभी जगह |
| (ख) अद्य | (iv) आज |
| (ग) च | (vi) और |
| (घ) एकदा | (vii) जल्दी |
| (ङ) मा | (i) मत |
| (च) शीघ्रम् | (v) जल्दी |
| (छ) कुतः | (ii) कहाँ से |
प्रत्ययाः उपसर्गा: च (प्रत्यय और उपसर्ग)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत । (निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए | )
(i) उपसर्गा: के सन्ति ?
(क) शब्दः
(ख) वाक्यम्
(ग) वाक्यांश:
(घ) शब्दांशा:
उत्तर :
(घ) शब्दांशा:
(ii) उपसर्गाः योगः कुत्र क्रियते ?
(क) वाक्यान्ते
(ख) शब्दान्ते
(ग) शब्दपूर्वम्
(घ) शब्दमध्ये
उत्तर :
(ग) शब्दपूर्वम्
(iii) प्रत्ययाः के सन्ति?
(क) वर्णः
(ख) स्वर:
(ग) अक्षरः
(घ) शब्दांशाः
उत्तर :
(घ) शब्दांशाः
(iv) प्रत्ययाः योग: कुत्र क्रियते ?
(क) शब्दपूर्व
(ख) शब्दान्ते
(ग) शब्दमध्ये
(घ) वाक्यान्ते
उत्तर :
(ख) शब्दान्ते
(v) उपसर्गाः प्रत्ययाः च योगे शब्देषु किम् भवति ?
(क) अर्थसंकोच:
(ख) अर्थपरिवर्तनम्
(ग) अनर्थम्
(घ) विपरीतार्थम्
उत्तर :
(ख) अर्थपरिवर्तनम्
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु वाक्येषु शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य समक्षम् ‘न’ इति लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में से शुद्ध कथनों के सामने ‘हाँ’ और अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) उपसर्गाः शब्दस्य पूर्वे योजयते ।
(ख) उपसर्गाः शब्दस्य पूर्वं योजयित्वा तस्य अर्थं न परिवर्तयति ।
(ग) प्रत्ययाः शब्दस्य अन्ते योजयते ।
(घ) प्रत्ययस्य त्रयः भेदाः सन्ति ।
(ङ) उपसर्गाः चत्वारः सन्ति ।
उत्तर :
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) आम्
(ङ) न
प्रश्न 3.
अधोदत्तेषु पदेषु उपसर्गं मूलधातुं च पृथक-पृथक कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों में से उपसर्ग और मूलधातु को अलग-अलग करके लिखिए।)
| पदानि | उपसर्ग: | मूलधातुः |
| (क) आदाय | ||
| (ख) विक्रीय | ||
| (ग) उत्थाय | ||
| (घ) उपसर्पति | ||
| (ङ) अनुकरोति |
उत्तर :
| पदानि | उपसर्ग: | मूलधातुः |
| (क) आदाय | (क) आ | दा |
| (ख) विक्रीय | (ख) वि | क्री |
| (ग) उत्थाय | (ग) उत | स्था |
| (घ) उपसर्पति | (घ) उप | सर्प |
| (ङ) अनुकरोति | (ङ) अनु | कृ |
प्रश्न 4.
अधोदत्तेषु पदेषु प्रत्ययं मूलधातुं च पृथक-पृथक कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों में से प्रत्यय और मूलधातु को अलग-अलग करके लिखिए।)
| पदानि | मूलधातुः | प्रत्ययः |
| (क) पठित्वा | ||
| (ख) लेखितुम् | ||
| (ग) हसन् | ||
| (घ) सेवमानः | ||
| (ङ) हसितवान् | ||
| (च) गत: | ||
| (छ) दृष्टव्य | ||
| (ज) करणीयः | ||
| (झ). आरुह्य |
उत्तर :
| मूलधातु | प्रत्यय |
| (क) पठ् | क्त्वा |
| (ख) लिख् | तुमुन् |
| (ग) हस् | शतृ |
| (घ) सेव | शानच् |
| (ङ) हस् | क्तवतु |
| (च) गम् | क्त |
| (छ) दृश् | तव्यत् |
| (ज) कृ | अनीयर् |
| (झ) आ + रुह | ल्यप् |
प्रश्न 5.
अधोदत्तेषु पदेषु मूलधातुं प्रत्ययं योजयित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित पदों में से मूलधातु और प्रत्यय को मिलाकर लिखिए | )
(क) खाद् + क्त्वा _________________________________
(ग) आ + गम् + ल्यप् _________________________________
(घ) कथ् + अनीयर् _________________________________
(ङ) लभ् + शानच् _________________________________
(च) हस् + क्त्वा _________________________________
उत्तर :
(क) खादित्वा
(ख) गन्तुम्
(ग) आगम्य
(घ) कथनीयः
(ङ) लभमानः
(च) हसित्वा
प्रश्न 6.
अधोलिखित वाक्येषु प्रत्यय युक्त पदानि चिनुत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में से प्रत्यय युक्त पदों का चयन कीजिए ।)
(i) श्यामः कथयितुं तत्परः अस्ति ।
(क) श्यामः
(ख) कथयितुम्
(ग) तत्परः
(घ) अस्ति
उत्तर :
(ख) कथयितुम्
(ii) देवं प्रणम्य भोजनं कुरु ।
(क) देवम्
(ख) प्रणम्य
(ग) भोजनं
(घ) कुरु
उत्तर :
(ख) प्रणम्य
(iii) सुधा पाठं पठित्वा खेलति ।
(क) सुधा
(ख) पाठम्
(ग) पठित्वा
(घ) खेलति
उत्तर :
(ग) पठित्वा
(iv) हृ: रोमिल: दिल्ली नगरात् आगतवान्।
(क) हः
(ख) रोमिल:
(ग) दिल्ली नगरात्
(घ) आगतवान्
उत्तर :
(घ) आगतवान्
(v) गीता धावित्वा कन्दुकं खेलति ।
(क) गीता
(ख) धावित्वा
(ग) कन्दुकं
(घ) खेलति
उत्तर :
(ख) धावित्वा
प्रश्न 7.
‘क्त्वा’ प्रत्ययस्य स्थाने ‘ल्यप्’ प्रत्ययस्य प्रयोगं कुरुत । ‘क्त्वा प्रत्यय के स्थान पर ल्यप् प्रत्यय का प्रयोग कीजिए)
(क) भिक्षार्थी भिक्षां आप्त्वा प्रसीदति ।
भिक्षार्थी भिक्षां _________________________________ (प्र + आप् + ल्यप्) प्रसीदति ।
(ख) चौर: चौर्यकर्मं त्यक्त्वा प्रसन्नः भवति।
चौर: चौर्यकर्म _________________________________ (परि + त्यज् + ल्यप्) प्रसन्नः भवति ।
(ग) माता पुत्रं हसित्वा कथां श्रावयति ।
माता पुत्रं _________________________________ (प्र + हस् + ल्यप्) कथां श्रावयति।
(घ) नृपः स्वप्रासादम् ईक्षित्वा प्रसीदति।
नृपः स्वप्रासादं _________________________________ (परि + ईक्ष् + ल्यप्) प्रसीदति ।
(ङ) शिष्यः गुरुं नत्वा कार्यं करोति ।
शिष्य : गुरुं _________________________________ (प्र + नम् + ल्यप्) कार्यं करोति ।
उत्तर :
(क) प्राप्य
(ख) परित्यज्य
(ग) प्रहस्य
(घ) परीक्ष्य
(ङ) प्रणम्य
वाक्यरचना: अनुवाद : च (वाक्य रचना और अनुवाद)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत । (निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए | )
(i) प्रथमा विभक्तिः कस्मिन् भवति ?
(क) कर्तरि
(ख) कर्तायां
(ग) क्रियायां
(घ) कर्मे
उत्तर :
(क) कर्तरि
(ii) कर्मकारकस्य चिह्नं किम् अस्ति ?
(क) ने
(ख) को
(ग) से
(घ) का
उत्तर :
(ख) को
(iii) दातुं योगे का विभक्ति भवति ?
(क) पञ्चमी
(ख) चतुर्थी
(ग) सप्तमी
(घ) षष्ठी
उत्तर :
(ख) चतुर्थी
(iv) संबंध कारके का विभक्तिः भवति ?
(क) षष्ठी
(ख) पञ्चमी
(ग) तृतीया
(घ) द्वितीया
उत्तर :
(क) षष्ठी
(v) अपादाने का विभक्तिः भवति ?
(क) चतुर्थी
(ख) पञ्चमी
(ग) षष्ठी
(घ) सप्तमी
उत्तर :
(ख) पञ्चमी
(vi) एकवस्त्वर्थे कस्य वचनस्य प्रयोगः भवति ?
(क) द्विवचनस्य
(ख) बहुवचनस्य
(ग) एकवचनस्य
(घ) चतुर्थ्यवचनस्य
उत्तर :
(ग) एकवचनस्य
(vii) कर्म कारके का विभक्तिः भवति ?
(क) तृतीया
(ख) द्वितीया
(ग) चतुर्थी
(घ) पञ्चमी
उत्तर :
(ख) द्वितीया
(viii) आधारे का विभक्ति भवति ?
(क) षष्ठी
(ख) सप्तमी
(ग) चतुर्थी
(घ) पञ्चमी
उत्तर :
(ख) सप्तमी
(ix) आधारे किं कारकं भवति ?
(क) कर्म कारक
(ख) करण कारक
(ग) अधिकरण कारक
(घ) संप्रदान कारक
उत्तर :
(ग) अधिकरण कारक
(x) क्रियायाः सिद्धेः यः वस्तुसहायकं भवति तत् किं कथ्यते ?
(क) कर्म
(ख) करण
(ग) संप्रदान
(घ) अपादान
उत्तर :
(ख) करण
प्रश्न 2.
विकल्पेभ्यः उचितं उत्तरं चित्वा रिक्त – स्थानानि पूरयत । (विकल्पों से सही उत्तर चुनकर रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए।)
(i) बालकाः विद्यालयं _______ ।
(क) गच्छतः
(ख) गच्छसि
(ग) गच्छथः
(घ) गच्छन्ति
उत्तर :
(घ) गच्छन्ति
(ii) तौ _______ ।
(क) खादतः
(ख) खादन्ति
(ग) खादथः
(घ) खादाव:
उत्तर :
(क) खादतः
(iii) वयं _______ ।
(क) अपठम्
(ख) अपठाव
(ग) अपठाम
(घ) अपठत
उत्तर :
(ग) अपठाम
(iv) त्वं _______ ।
(क) लिखतु
(ख) लिखेत्
(ग) लिख
(घ) लिखत
उत्तर :
(ग) लिख
(v) युवां _______ ।
(क) स्मर
(ख) स्मरतम्
(ग) स्मरताम्
(घ) स्मरतु
उत्तर :
(ख) स्मरतम्
प्रश्न 3.
अधोदत्तान् शब्दान् संस्कृतेन लिखत ।
(निम्नलिखित शब्दों को संस्कृत में लिखिए।)
| शब्दाः | संस्कृतरूपम् |
| (क) महिलाओं पर | |
| (ख) पुष्पों का | |
| (ग) वृक्षों का | |
| (घ) भाई का | |
| (ङ) घर से |
उत्तर :
| शब्दाः | संस्कृतरूपम् |
| (क) महिलाओं पर | (क) महिलासु |
| (ख) पुष्पों का | (ख) पुष्पाणाम् |
| (ग) वृक्षों का | (ग) वृक्षाणाम् |
| (घ) भाई का | (घ) भ्रातुः |
| (ङ) घर से | (ङ) गृहात् |
प्रश्न 4.
अधोदत्तान् धातु – शब्दान् संस्कृतेन लिखत।
(नीचे दिए गए धातु शब्दों को संस्कृत में लिखिए।)
| धातवः | संस्कृतरूपम् |
| (क) करेंगे | |
| (ख) खाता हूँ | |
| (ग) जाओ | |
| (घ) आओ | |
| (ङ) गया |
उत्तर :
| धातवः | संस्कृतरूपम् |
| (क) करेंगे | (क) करिष्यन्ति |
| (ख) खाता हूँ | (ख) खादामि |
| (ग) जाओ | (ग) गच्छ |
| (घ) आओ | (घ) आगच्छ |
| (ङ) गया | (ङ) अगच्छत् |
प्रश्न 5.
उचित सर्वनाम पदैः रिक्त स्थानानि पूरयत ।
(उचित सर्वनाम पदों से रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए ।)
(क) _______ चिकित्सिका अस्ति ।
(ख) _______ महिले स्तः ।
(ग) _______ गायिकाः गायन्ति।
(घ) _______ साधवः स्मः।
(ङ) _______ अध्यापकौ स्थः।
उत्तर :
(क) सा
(ख) ते
(ग) ताः
(घ) वयं
(ङ) युवाम्
प्रश्न 6.
अधोदत्तानि वाक्यानि संस्कृते परिवर्तयत्।
(निम्नलिखित वाक्यों को संस्कृत में परिवर्तित कीजिए ।)
(क) बालक गेंद से खेलता है। _________________________________
(ख) माली फूलों से माला बनाता है। _________________________________
(ग) बच्चे स्कूल गए। _________________________________
(घ) खिलाड़ी मैदान में खेलेंगे। _________________________________
(ङ) महिला कुएँ से जल लाती हैं। _________________________________
उत्तर :
(क) बालकः कन्दुकेन क्रीड़ति ।
(ख) मालाकारः पुष्पैः माला रचयति ।
(ग) बालकाः विद्यालयम् अगच्छन्।
(घ) क्रीडकाः क्रीडाक्षेत्रे खेलिष्यन्ति ।
(ङ) महिलाः कूपात् जलम् आनयन्ति ।
प्रश्न 7.
अधोलिखित गद्यांशस्य हिन्दी अनुवाद कुरुत ।
(निम्नलिखित गद्यांश का हिन्दी अनुवाद कीजिए।)
प्रयागः तीर्थराजः कथ्यते । अत्र गङ्गा-यमुना – सरस्वतीनां सङ्गमो भवति । सङ्गमे जनाः स्नानं कुर्वन्ति । ऋषेः भरद्वाजस्य आश्रमः अपि पार्श्वे स्थितः अस्ति । प्रयागे प्रति द्वादशवर्षे कुम्भपर्वः भवति।
____________________________________________________
____________________________________________________
____________________________________________________
____________________________________________________
____________________________________________________
उत्तर :
प्रयाग को तीर्थराज कहा जाता है। यहाँ गंगा, यमुना व सरस्वती नदियों का संगम होता है। संगम में लोग स्नान करते हैं। ऋषि भरद्वाज का आश्रम भी पास में स्थित है। प्रयाग में प्रत्येक बारह वर्ष में कुम्भ का मेला लगता है।
सन्धि (संधि)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत । (निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए |)
(i) सन्धेः किम् अर्थम् अस्ति ?
(क) मेलनं
(ख) विच्छेदं
(ग) पृथकं
(घ) वियोगं
उत्तर :
(क) मेलनं
(ii) सन्धिः कति विधा ?
(क) चत्वारः
(ख) त्रयः
(ग) द्वौ
(घ) पञ्च
उत्तर :
(ख) त्रयः
(iii) स्वरसन्धेः कति भेदाः सन्ति?
(क) पञ्च
(ख) चत्वारः
(ग) त्रयः
(घ) षड्
उत्तर :
(क) पञ्च
(iv) सन्धिः कयोः भवति ?
(क) शब्देषु
(ख) स्वरेषु
(ग) वर्णेषु
(घ) समासे
उत्तर :
(ग) वर्णेषु
(v) स्वरसन्धिः कुत्र भवति ?
(क) व्यञ्जनेनसह व्यञ्जन – मेलनं
(ख) स्वरेण सह स्वर – मेलनं
(ग) शब्देन सह शब्द – मेलनं
(घ) वर्णेन सह वर्ण – मेलनं
उत्तर :
(ख) स्वरेण सह स्वर – मेलनं
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु शब्देषु सन्धि कुरुत, सन्धेः नामापि च लिखत । (निम्नलिखित शब्दों की संधि कीजिए और सन्धि का नाम भी लिखिए।)
| विच्छेदम् | सन्धियुक्तपदम् | सन्धेः नाम |
| (क) ज्ञान + अर्थी | ||
| (ख) उमा + इन्द्रः | ||
| (ग) पो + अन: | ||
| (घ) सा + एव | ||
| (ङ) इति + उवाच |
उत्तर :
| विच्छेदम् | सन्धियुक्तपदम् | सन्धेः नाम |
| (क) ज्ञान + अर्थी | ज्ञानार्थी | दीर्घ संधि |
| (ख) उमा + इन्द्रः | मेन्द्रः | गुण संधि |
| (ग) पो + अन: | पवन | अयादि संधि |
| (घ) सा + एव | सैव | वृद्धि संधि |
| (ङ) इति + उवाच | इत्युवाच | यण् संधि |
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु शब्देषु सन्धि विच्छेदम् कुरुत । (निम्नलिखित शब्दों का संधि विच्छेद कीजिए ।)
| सन्धिपद | सन्धि विच्छेदः |
| (क) महौषधिः | _______ + _______ |
| (ख) परोपकारः | _______ + _______ |
| (ग) तल्लीनः | _______ + _______ |
| (घ) कस्तावत | _______ + _______ |
| (ङ) मनोरथ: | _______ + _______ |
उत्तर :
| सन्धिपद | सन्धि विच्छेदः |
| (क) महौषधिः | (क) महा + औषधिः |
| (ख) परोपकारः | (ख) पर + उपकारः |
| (ग) तल्लीनः | (ग) तत् + लीनः |
| (घ) कस्तावत | (ङ) मनः + रथः |
| (ङ) मनोरथ: | (घ) कः + तावत |
प्रश्न 4.
अधोलिखितसन्धीनां समक्षं रिक्तस्थानेषु चत्वारि – चत्वारि उदाहरणानि लिखत । (निम्नलिखित संधि के सामने रिक्त स्थानों में चार-चार उदाहरण लिखिए।)
उत्तर :
(क) नाहम्, कुत्रापि, कवीन्द्रः, मुनीशः
(ख) गजेन्द्रः, नरेशः, सूर्योदयः, पुरुषोत्तमः
(ग) यद्यपि, प्रत्यवदत्, अत्याचारः, साध्विति
(घ) भवनम् पावकः, नयनम्, शयनम्
(ङ) अद्यैव, एकैक, जलौध, महौषधिः
(च) सत्यंवद, वागीशः, अजन्तः, तच्चक्रम्
(छ) सोऽपि, मनोरथः, पुनर्जन्म, निर्विशेषः
प्रश्न 5.
कोष्ठकात् उचितं विकल्पं चित्वा रिक्तस्थानेषु लिखत । (कोष्ठक में से उचित विकल्प चुनकर रिक्त स्थानों में लिखिए | )
(क) ने + अनम _______ (नेनम्, नयनम्, नायनम्)
(ख) सु + अल्पम् _______ (सुल्पम्, स्वल्पम्, स्वोल्पम्)
(ग) अभि + अर्थी _______ (अभ्यर्थी, आभ्यर्थी, अभियर्थी)
(घ) सदा + एव _______ (सदाएवः, सदैवः, सदौव)
(ङ) महा + ऋषिः _______ (महऋषिः, महर्षि:, मधर्षि)
उत्तर :
(क) नयनम्
(ग) अभ्यर्थी
(ङ) महर्षिः
(ख) स्वल्पम्
(घ) सदैवः
सङ्ख्यावाचक-शब्दाः (संख्यावाचक शब्द)
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए | )
(i) ये शब्दाः संख्यायाः बोधं कारयन्ति ते के कथ्यन्ते ?
(क) परिमाणवाचकशब्दाः
(ख) सङ्ख्यावाचकशब्दाः
(ग) विशेषणशब्दा:
(घ) अव्ययशब्दा:
उत्तर :
(ख) सङ्ख्यावाचकशब्दाः
(ii) सङ्ख्यावाचकशब्दानां कति भेदाः सन्ति?
(क) त्रयः
(ख) पञ्च
(ग) द्वौ
(घ) चत्वारि
उत्तर :
(ग) द्वौ
(iii) पूरणार्थकसंख्याशब्दान् किं कथ्यते ?
(क) सङ्यावाचकशब्दाः
(ख) क्रमवाचकशब्दाः
(ग) अर्थवाचकशब्दाः
(घ) अनर्थवाचकशब्दा:
उत्तर :
(ख) क्रमवाचकशब्दाः
(iv) सङ्ख्यावाचकशब्दा: के भवन्ति ?
(क) सर्वनामानि
(ख) संज्ञा
(ग) विशेषणानि
(घ) अव्ययानि
उत्तर :
(ग) विशेषणानि
(v) सङ्ख्यावाचकशब्दानां रूपाणि कति लिङ्गेषु भवन्ति ?
(क) एकेषु
(ख) द्वयोः
(ग) त्रिषु
(घ) चतुर्षु
उत्तर :
(ग) त्रिषु
(vi) सङ्ख्यालिङ्गभेदः कुत्रपर्यन्तं भवति ?
(क) चतुर पर्यन्तम्
(ख) पञ्च पर्यंतम्
(ग) द्वि पर्यंतम्
(घ) त्रिपर्यंतम
उत्तर :
(क) चतुर पर्यन्तम्
(vii) ‘एक:’ शब्दं कि मन्यते ?
(क) सर्वनाम:
(ख) संज्ञा
(ग) विशेषणम्
(घ) अव्ययः
उत्तर :
(ग) विशेषणम्
(viii) एकत: चतुरपर्यन्तं सङ्ख्यायाः रूपाणि कीदृशाः भवन्ति ?
(क) समानम्
(ख) असमानम्
(ग) पृथकाः
(घ) शोभनाः
उत्तर :
(ग) पृथकाः
(ix) क्रमबोधक संख्यां किं कथ्यते ?
(क) सङ्ख्यावाचकाः
(ख) पूरणार्थकाः
(ग) अद्धार्थकाः
(घ) बहवार्थकाः
उत्तर :
(ख) पूरणार्थकाः
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठकेभ्यः उचितशब्दं चित्वा पूरयत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में रिक्त स्थान कोष्ठक से उचित शब्द चुनकर पूर्ण कीजिए ।)
(क) _______ छात्रा अत्र पठति। (एकम, एका, एकेन)
(ख) स्वमित्रायै _______ पत्रं लिख । (एकस्य, एकम्, एकया)
(ग) _______ महिले तत्र पूजां कुरुतः । (द्वौ, द्वे, द्वय:)
(घ) _______ शिक्षकाः छात्रान् पाठयन्ति । (त्रीणि, त्रयः, तिस्रः)
(ङ) _______ फलानि आनय । (तिस्र:, त्रीणि, त्रयः)
उत्तर :
(क) एका
(ख) एकम्
(ग) द्वे
(घ) त्रय
(ङ) त्रीणि
प्रश्न 3.
अधोदत्तेषु वाक्येषु कोष्ठकेभ्यः उचितसङ्ख्यावाचि पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्ति कुरुत |
(निम्नलिखित दिए गए वाक्यों में रिक्त स्थानों को कोष्ठक में से उचित संख्यावाचि पद चुनकर पूर्ण कीजिए ।)
(क) द्वादश षोडश च _______ भवन्ति । (नवतिः, अष्टाविंशति:, नवविंशतिः)
(ख) पञ्च चत्वार: च _______ भवन्ति । (नव, दशम:, एकादश:)
(ग) चतुर्दश पञ्चदश च _______ भवन्ति । (एकत्रिंशत्, त्रिंशत्, नवविंशतिः)
(घ) एकादश सप्तदशं च _______ भवन्ति । (त्रयत्रिंशत्, सप्तविंशतिः, अष्टाविंशतिः)
(ङ) एकः चत्वारः च _______ भवन्ति। (पञ्चः, षट्, सप्त:)
उत्तर :
(क) अष्टाविंशतिः
(ख) नव
(ग) नवविंशतिः
(घ) अष्टाविंशतिः
(ङ) पञ्चः
प्रश्न 4.
अधोलिखितेषु वाक्येषु शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य सक्षम् ‘न’ इति लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में शुद्ध कथनों के सामने ‘हाँ’ अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) द्वादश द्वादश च चतुर्विंशतिः भवन्ति।
(ख) त्रयः चत्वारः च एकादश भवन्ति ।
(ग) द्वौ दश च द्वादश भवन्ति ।
(घ) नव नव च एकोनविंशति भवन्ति।
(ङ) पञ्च विंशतिः च पञ्चविंशतिः भवन्ति ।
उत्तर :
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्
प्रश्न 5.
अधोदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठके प्रदत्त अंकानां स्थाने सङ्ख्यावाचिशब्दैः पूरयत।
(निम्नलिखित वाक्यों में रिक्त स्थान कोष्ठक में दिए गए अंकों के स्थान पर संख्यावाचि शब्दों द्वारा पूर्ण कीजिए । )
(क) तस्य पार्श्वे _______ रूप्यकाणि सन्ति । (70)
(ख) क्रिकेटक्रीडायां _______ क्रीडका: भवन्ति । (11)
(ग) एकस्मिन् सप्ताहे _______ दिनानि भवन्ति । (7)
(घ) पुराणानि _______ सन्ति। (18)
(ङ) दशम्यां कक्षायां _______ छात्राः सन्ति। (29)
उत्तर :
(क) सप्ततिः
(ख) एकादश
(ग) सप्त
(घ) अष्टादश
(ङ) एकोनत्रिंशत्
प्रश्न 6.
अधोदत्त सङ्ख्यानां स्थाने संस्कृतपदं लिखत । (निम्नलिखित संख्याओं के स्थान पर संस्कृत पद लिखिए ।)
| सङ्ख्यापदानि | संस्कृतपदानि |
| (क) 75 | |
| (ख) 89 | |
| (ग) 39 | |
| (घ) 49 | |
| (ङ) 59 | |
| (च) 29 | |
| छ) 19 | |
| (ज) 37 | |
| (झ) 45 | |
| (ञ) 24 |
उत्तर :
| सङ्ख्यापदानि | संस्कृतपदानि |
| (क) 75 | (क) पञ्चसप्ततिः |
| (ख) 89 | (ख) एकोननवतिः |
| (ग) 39 | (ग) एकोनचत्वारिंशत् |
| (घ) 49 | (घ) एकोनपञ्चाशत् |
| (ङ) 59 | (ङ) एकोनषष्टिः |
| (च) 29 | (च) एकोनत्रिंशत् |
| छ) 19 | (छ) एकोनविंशतिः |
| (ज) 37 | (ज) सप्तत्रिंशत् |
| (झ) 45 | (झ) पञ्चचत्वारिंशत् |
| (ञ) 24 | (ञ) चतुर्विंशतिः |
प्रश्न 7.
उचितं मेलनं कुरुत । (उचित मिलान कीजिए।)
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) एका | (i) पत्राणि |
| (ख) द्वौ | (ii) शिक्षका: |
| (ग) चतस्त्र: | (iii) फलम् |
| (घ) त्रीणि | (iv) छात्र: |
| (ङ) पञ्च | (v) माला |
| (च) एकम् | (vi) नरौ |
| (छ) एक: | (vii) महिला: |
उत्तर :
| सूची (अ) | सूची (ब) |
| (क) एका | (v) माला |
| (ख) द्वौ | (vi) नरौ |
| (ग) चतस्त्र: | (vii) महिला: |
| (घ) त्रीणि | (i) पत्राणि |
| (ङ) पञ्च | (ii) शिक्षका: |
| (च) एकम् | (iii) फलम् |
| (छ) एक: | (iv) छात्र: |
प्रश्न 8.
संख्यापदं लिखत ।
(संख्या पद लिखिए।)
(क) पञ्चत्रिंशत् _______
(ख) षोडश _______
(ग) त्रयोविंशतिः _______
(घ) षट्त्रिंशत् _______
(ङ) नवत्रिंशत् _______
(च) चतुर्दश _______
(छ) सप्तचत्वारिंशत् _______
(ज) षट् _______
उत्तर :
(क) 35
(ख) 16
(ग) 23
(घ) 36
(ङ) 39
(च) 14
(छ) 47
(ज) 6
अशुद्धिसंशोधनम्
प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए |)
(i) संस्कृतभाषायां कति वचनानि भवन्ति ?
(क) द्वयम्
(ख) त्रीणि
(ग) चत्वारः
(घ) पञ्च
उत्तर :
(ख) त्रीणि
(ii) ‘एक’ शब्दः कस्मिन् वचने भवति ?
(क) द्विवचने
(ख) बहुवचने
(ग) एकवचने
(घ) चतुर्वचनम्
उत्तर :
(ग) एकवचने
(iii) ‘द्वि’ शब्द: कस्मिन् वचने भवति ?
(क) एकवचने
(ख) बहुवचने
(ग) द्विवचने
(घ) सर्ववचनम्
उत्तर :
(ग) द्विवचने
(iv) संस्कृते कति पुरुषाः भवन्ति ?
(क) द्वौ
(ख) त्रय:
(ग) पञ्च
(घ) चत्वारः
उत्तर :
(ख) त्रय:
(v) ‘त्रि’ शब्दः कस्मिन् वचने भवति ?
(क) बहुवचने
(ख) एकवचने
(ग) द्विवचने
(घ) चतुर्वचनम्
उत्तर :
(क) बहुवचने
(vi) संस्कृते कति लिङ्गाः भवन्ति ?
(क) पञ्च
(ख) षट्
(ग) त्रयः
(घ) द्वौ
उत्तर :
(ग) त्रयः
(vii) क्रियापदस्य पुरुषः वचनं च कस्य पुरुषवचनानुसारं भवति ?
(क) क्रियापदस्य
(ख) कर्तृपदस्य
(ग) कर्मपदस्य
(घ) करणपदस्य
उत्तर :
(ख) कर्तृपदस्य
(viii) कर्तृवाच्ये कर्तृर्वचनानुसार कस्य प्रयोगः भवति ?
(क) अव्ययस्य
(ख) कर्मस्य
(ग) करणस्य
(घ) क्रियायाः
उत्तर :
(घ) क्रियायाः
(ix) कर्मवाच्ये कर्मस्य वचनानुसारं कस्याः प्रयोगः भवति ?
(क) संबंधस्य
(ख) अपादानस्य
(ग) क्रियायाः
(घ) सर्वनामस्य
उत्तर :
(ग) क्रियायाः
(x) ‘नपुंसकलिङ्ग’ के शब्दाः भवन्ति ?
(क) पुल्लिङ्गः
(ख) स्त्रीलिङ्गः
(ग) पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग च
(घ) ये न पुल्लिङ्गः, न स्त्रीलिङ्गः च
उत्तर :
(घ) ये न पुल्लिङ्गः, न स्त्रीलिङ्गः च
प्रश्न 2.
अधोलिखितेषु कथनेषु शुद्धकथनस्य समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धकथनस्य समक्षम् च ‘न’ इति लिखत ।
(निम्नलिखित कथनों में शुद्ध कथनों के सामने ‘हाँ’ और अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखिए।)
(क) कर्तरि प्रथमा विभक्ति भवति ।
(ख) विशेष्य विशेषणस्य च विभक्तिवचनं समानं न एव भवति ।
(ग) वर्तमानकालस्य कृते लट्लकारस्य प्रयोगः भवति ।
(घ) कर्त्ता क्रियायाः च पुरुषंवचनं च एकमेव न भवति ।
(ङ) पुरुषवाचकशब्दाः प्रायः पुल्लिङ्गाः भवन्ति ।
उत्तर :
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्
प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु वाक्येषु गणनायाः संबंधी अशुद्ध प्रयोगं शुद्धं कृत्वा लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में गणना संबंधी अशुद्ध प्रयोग को शुद्ध करके लिखिए।)
| अशुद्धवाक्यानि | शुद्धवाक्यानि |
| (क) एकं बालकः पठति । | |
| (ख) एक: बालिका लिखति । | |
| (ग) एका फलं पतति । | |
| (घ) राज्ञः दशरथस्य चत्वारि पुत्राः आसन्। | |
| (ङ) त्रीणि बालिकाः क्रीडाक्षेत्रे धावन्ति । |
उत्तर :
| अशुद्धवाक्यानि | शुद्धवाक्यानि |
| (क) एकं बालकः पठति । | एक: |
| (ख) एक: बालिका लिखति । | एका |
| (ग) एका फलं पतति । | एकम् |
| (घ) राज्ञः दशरथस्य चत्वारि पुत्राः आसन्। | चत्वारः |
| (ङ) त्रीणि बालिकाः क्रीडाक्षेत्रे धावन्ति । | तिस्रः |
प्रश्न 4.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु विशेष्य विशेषणस्य च अशुद्धं प्रयोगं शुद्धं कृत्वा पुनः लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों में विशेष्य और विशेषण के अशुद्ध प्रयोग को शुद्ध करके पुन: लिखिए।)
| अशुद्धवाक्यानि | शुद्धवाक्यानि |
| (क) सर्वाः बालकाः धाविष्यन्ति । | |
| (ख) इमे फलानि मधुराः सन्ति । | |
| (ग) तत: एक: वृद्धशृगालेन अचिन्तयत् । | |
| (घ) द्वारे कानि जनाः सन्ति? | |
| (ङ) योग्याः मित्राणि हसन्ति । |
उत्तर :
| अशुद्धवाक्यानि | शुद्धवाक्यानि |
| (क) सर्वाः बालकाः धाविष्यन्ति । | सर्वे |
| (ख) इमे फलानि मधुराः सन्ति । | इमानि मधुराणि |
| (ग) तत: एक: वृद्धशृगालेन अचिन्तयत् । | एकेन |
| (घ) द्वारे कानि जनाः सन्ति? | के |
| (ङ) योग्याः मित्राणि हसन्ति । | योग्यानि |
प्रश्न 5.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठकेभ्यः उचितपदं चित्वा पूरयत । (निम्नलिखित वाक्यों में रिक्त स्थानों को कोष्ठक से उचित पद चुनकर पूर्ण कीजिए।)
(क) सः फलं _______ । (खादसि, खादति, खादाम:)
(ख) त्वं मम मित्रम् _______ । (अस्ति, सन्ति, असि)
(ग) भवान कुत्र _______ ? (पठतः, पठति, पठसि)
(घ) ते फलानि _______ । (आनयतः, आनयन्ति, आनयथ)
(ङ) अहं विद्यालयं _______ । (गमिष्यति, गमिष्यावः, गमिष्यामि)
उत्तर :
(क) खादति
(ख) असि
(ग) पठति
(घ) आनयन्ति
(ङ) गमिष्यामि
प्रश्न 6.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु विभक्तेः अशुद्धं प्रयोगं शुद्धं कृत्वा पुनः लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों में विभक्ति के अशुद्ध प्रयोग को शुद्ध करके पुनः लिखिए । )
(क) विद्यालयस्य अभितः उद्यानानि सन्ति । _______ ।
(ख) ज्ञानस्य अन्तरेण जीवनं व्यर्थम् अस्ति। _______ ।
(ग) सुतः जनकस्य सह आपणं गच्छति । _______ ।
(घ) धनिकः निर्धनं धनं यच्छति । _______ ।
(ङ) बालकः सिंहेन विभेति । _______ ।
उत्तर :
(क) विद्यालयं
(ख) ज्ञानं
(ग) जनकेन
(घ) निर्धनाय
(ङ) सिंहात्
प्रश्न 7.
कोष्ठकात् उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । (कोष्ठक से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थानों को पूर्ण कीजिए ।)
(क) _______ बालिका गृहं गच्छति । (एक/एका)
(ख) राम: _______ सह वनम् अगच्छत्। (सीतया / सीताया:)
(ग) श्री _______ नमः। (गुरो:/गुरवे)
(घ) एतत् _______ उद्यानम् अस्ति। (विशाला/विशालं)
(ङ) रामः पितरं _______ । (नमति / नमामि)
उत्तर :
(क) एका
(ख) सीतया
(ग) गुरवे
(घ) विशालं
(ङ) नमति